Πρόσωπα

Κων/νος Δεσποτόπουλος: «Γιατί δεν υπογράφω τη δήλωση μετανοίας». Μακρόνησος, 1948

Το συγκλονιστικό αυτό κείμενο έχει αυτοδίκαια μια θέση στα αναγνωστικά της Μέσης Εκπαίδευσης και στα corpus που παίρνουν οι φοιτητές. Όχι για να τιμάται ο Δεσποτόπουλος, αλλά για να έχουν οι νέοι Έλληνες ένα πρότυπο πολίτη και πνευματικού ανθρώπου. Κι αυτό εντελώς ανεξάρτητα από τις πολιτικές τοποθετήσεις αυτού και των διωκτών του, ευθέως όμως ανάλογο με τη στάση που οφείλει να έχει ένας ελεύθερος άνθρωπος απέναντι στους καταναγκασμούς και τη βία της (όποιας) εξουσίας. Γιατί όλες οι εξουσίες, την ίδια μούρη έχουν – με ελάχιστες και πολύτιμες εξαιρέσεις.

despotopoylos_0

Προς το
Παρά τω Γ.Κ.Π.Α. Προανακριτικόν Γραφείον
Υπόμνημα
του εφέδρου ανθ/γού Πεζικού Δεσποτοπούλου Κων/νου

Ο υπογεγραμμένος έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού Δεσποτόπουλος Κωνσταντίνος, διατελέσας εν τω πολιτικώ βίω υφηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου εν τω Πανεπιστημίω Αθηνών και συγγραφεύς βιβλίων ηθικής και φιλοσοφίας καθόλου, εις συμπλήρωσιν της ενώπιον υμών γραπτής καταθέσεως, και ειδικώς ως προς τους λόγους δι’ ους είναι ηθικώς αδύνατος δι’ εμέ η υπογραφή της αιτηθείσης «δηλώσεως», έχω να προσθέσω τα εξής:

Η δήλωσις αύτη, επιβαλλομένη ουχί εις πάντας τους Ελληνας αξιωματικούς αλλ’ ειδικώς εις εμέ και ωρισμένους άλλους, προϋποθέτει μειωμένην ηθικήν κατάστασιν εμού και αυτών, και ενέχει την έννοιαν απεμπολήσεως ωρισμένου παρελθόντος, «μετανοίας», «ανανήψεως» (οίαν δεν θα είχεν, εάν επεβάλλετο εις πάντας τους Ελληνας αξιωματικούς).

Είναι όμως εξουθενωτικόν διά το κύρος του πνεύματος, να εμφανισθή ούτω εις τοιαύτην αντίφασιν με τον εαυτόν του, με τοιούτον άθλιον, απεμπολητέον παρελθόν εις κατ’ εξοχήν Ελλην καθηγητής της ηθικής φιλοσοφίας, καθηγητής της αρετής, της ελληνικής (μη έχων άλλωστε εις το παρελθόν του ουδέν, όπερ δύναται ν’ αποτελέσει αντικείμενον μετανοίας).

Περαιτέρω όμως η αυτή δήλωσις παρέχει ως εκ τούτου ισχυράν υπόνοιαν, ότι γίνεται παρά συνείδησιν (υπό το κράτος των βαρειών συνθηκών της ειδικώς αυστηράς στρατιωτικής πειθαρχίας) ότε δίδεται η εντύπωσις η φρικτή διά τους πνευματικούς ανθρώπους, ότι το πνεύμα, η φιλοσοφία, και δη η ελληνική φιλοσοφία, με την υψηλήν παράδοσιν της σωκρατικής ισαπολύτου ανεξαρτησίας από των εγκοσμίων ατυχιών, αισχρώς ήδη προδίδων εαυτήν, υποκύπτουσα εις την επίσεισιν ή και επιβολήν σωματικών κακώσεων ή άλλων ομοίων.

Οθεν η προκειμένη δήλωσις ενέχει διασυρμόν εν τω προσώπω μου της απροσώπου αξίας του πνεύματος και εμμέσως κατά της Ελλάδος, ήτις εις την συνείδησιν των εκλεκτών ανθρώπων της Οικουμένης ταυτίζεται με την αξίαν του πνεύματος. Τοιαύτην, ήκιστα τιμητικήν, συνέπειαν, όχι καλώς διά το πρόσωπό μου, θα είχεν η παρ’ εμού υπογραφήν δηλώσεως και μάλιστα με απήχησιν δυσμενεστάτην όχι εις το εσωτερικόν μόνον.

Και υπάρχει βεβαίως και η άλλη σοβαρά άποψις, ότι εκ της αυτής πράξεως θα επήρχετο ηθικός ακρωτηριασμός και ούτω παιδαγωγική αχρήστευσις μιας από τας πρώτας -ας συγχωρηθή ο αναγκαίος ενταύθα αυτοχαρακτηρισμός- παιδαγωγικάς μονάδας του Εθνους, προς ζημίαν σοβαράν του ζωντανού πολιτισμού αυτού, του τιμιωτέρου καθ’ ημάς στοιχείου της ζωής του και εις μίαν τόσον κρίσιμον ώραν της ιστορίας του.

Τοιαύτης βαρύτητος λόγοι στηρίζουν την εμμονήν μου εις το περιεχόμενο του εθνικού χρέους μου, όπως η πνευματική και ηθική ηλικία μου μου επέτρεψαν να το συλλάβω.

Μετά σεβασμού
Κ. Δεσποτόπουλος
Εν ΓΣΤ 902β 29-5-1948

upomnima-despotopoulou_0

eggrafo_23

Advertisements

8 σκέψεις σχετικά με το “Κων/νος Δεσποτόπουλος: «Γιατί δεν υπογράφω τη δήλωση μετανοίας». Μακρόνησος, 1948”

  1. Έξοχο το κείμενο του Δεσποτόπουλου. Παρότι είναι γραμμένο σε αυτή την άψυχη, γραφειοκρατική και ολοκληρωτικά αποστειρωμένη καθαρεύουσα, παρόλα αυτά το περιεχόμενο καταφέρνει να επιβληθεί πλήρως της μορφής, και έτσι το μήνυμά του υπερ της ελευθερίας της ατομικής συνείδησης λάμπει και αστράφτει.

    Η Μακρόνησος (και όχι μόνο αυτή αλλά και η Γυάρος επίσης) ήταν ένα κολαστήριο, μία κατάμαυρη σελίδα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ένα ολοκληρωτικό καθεστώς σε μικρογραφία. Ολοκληρωτικό ακριβώς επειδή επιχειρήθηκε διαμέσου ενός σκληρού καταναγκασμού και μίας βίας χωρίς έλεος, η μεταβολή όχι της συμπεριφοράς των κρατούμενων εκεί αλλά των ίδιων τους των πεποιθήσεων, το ξερίζωμα των ιδεών στις οποίες πίστευαν. Ότι ακριβώς δηλαδή επιχείρησαν να κάνουν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, τόσο τα δεξιά οσο και τα αριστερά, να προσπαθήσουν να ελέγξουν οσο πληρέστερα αυτό ήταν εφικτό, το σύνολο της προσωπικότητας των υπηκόων τους προς μία κατεύθυνση που θεωρούνταν επιθυμητή από τις ηγεσίες αυτών των καθεστώτων.

    Ακριβώς έτσι και στην Μακρόνησο, επιχειρήθηκε μία οσο το δυνατόν πληρέστερη μεταμόρφωση – ή, πιο σωστά, παραμόρφωση – των κρατούμενων εκεί, μία μεταβολή τόσο δραστική που θα τους οδηγούσε, υποτίθεται, στο να απαρνηθούν τις ίδιες τις ιδέες τους και έτσι, έχοντας πια απαρνηθεί αυτές τις ιδέες, μία «νέα» προσωπικότητα θα έρχονταν στην επιφάνεια, ένας «νέος άνθρωπος» θα αναδύονταν. Άλλωστε και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα – αριστερά, δεξιά, θεοκρατικά – για αυτή ακριβώς την ανάδυση ενός «νέου ανθρώπου» πάντα παλεύουν (και πάντα στο τέλος, ευτυχώς, αποτυχαίνουν. Όπως συνέβηκε και στην Μακρόνησο).
    Παρόλα αυτά όμως, εαν το εξετάσει κανείς λίγο προσεκτικότερα, το όραμα για την ανάδυση αυτού του «νέου ανθρώπου» (στο οποίο πίστευαν φυσικά και οι υποστηρικτές της Μακρονήσου) κατ’ουσίαν είναι εξαιρετικά παλιό – είναι το όραμα της πλέον απόλυτης επιβολής της θέλησης κάποιου πάνω σε κάποιον άλλον, της εκρίζωσης κάθε επιθυμίας για ατομική ελευθερία και της ισοπέδωσης κάθε διάθεσης για ανεξαρτησία σε ένα άλλο άνθρωπο. Κατά μία έννοια, αυτό το ολοκληρωτικό όραμα – μέσα από την λατρεία που εκφράζει για την πιο απόλυτη δύναμη, την πιο απόλυτη εξουσία που θα συντρίψει κάθε απόκλιση, καθε ιδιομορφία, κάθε ατομικότητα – συνιστά και την πλέον απόλυτη ειδωλολατρεία.

    Αρέσει σε 1 άτομο

  2. Έχει σημασία να δούμε και τον ιστορικό περίγυρο. Αντιγράφω από τη «Βίκι»: Το 1945 {ο Δεσπτόπουλος } ανέλαβε, με την παρότρυνση του στενού φίλου του Καρτάλη, [ Έλληνας πολιτικός, γόνος της αρχοντικής οικογένειας των Καρτάληδων του Βόλου. Διετέλεσε κατ΄ επανάληψη υπουργός, αρχηγός πολιτικού κόμματος και δήμαρχος Βόλου.] την προεδρία του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου Νέων, θέση από την οποία εργάστηκε για την προώθηση της υπόθεσης της ένταξης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Επίσης, εξελέγη υφηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η συμμετοχή του στον Ελληνοσοβιετικό τού κόστισε την απόλυση από τη θέση του και τη δίωξη. Τον Ιούλιο του 1947 εκδιώχθηκε από το Πανεπιστήμιο και συνελήφθη μαζί με χιλιάδες άλλους —με εντολή του Υπουργού Δημόσιας Τάξης Ναπολέοντα Ζέρβα—, μεταφέρθηκε στην Ψυττάλεια και κατόπιν εκτοπίστηκε στην Ικαρία. Λίγο αργότερα επανήλθε στην Αθήνα με απόφαση της Κυβέρνησης Σοφούλη. Το Σεπτέμβριο κλήθηκε να υπηρετήσει στο στρατό ως έφεδρος αξιωματικός και το Νοέμβριο μετατέθηκε από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο στρατόπεδο της Μακρονήσου. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματά του, δεν υπέστη διώξεις και βασανιστήρια μέχρι το Μάρτιο του 1948. Αργότερα, αρνούμενος πεισματικά και σθεναρά να υπογράψει «δήλωση», αντέτεινε στους βασανιστές του: «Έχω καθήκον να περισώσω την τιμήν της ελληνικής φιλοσοφίας».[γ] Το καλοκαίρι του 1948, συμπεριελήφθη από τους δεσμοφύλακές του στην ομάδα των λιγοστών «αμετανόητων».Παρέμεινε έγκλειστος στο στρατόπεδο της Μακρονήσου ως το 1950.

    Υποθέτω ότι για ένα νοήμονα εθνικόφρονα -θύμα κάποιων περιστάσεων- θα ήταν εξοργιστικό να καλείται να υπογράφει «δήλωση» μετανοίας στη Μακρόνησο, εκτός κι αν η δική του ήταν ειδική. Ωραίο κείμενο, πράγματι

    Μου αρέσει!

  3. Μια μεταγραφή σε (πιο βατά) ελληνικά.

    Προς το
    Παρά τω Γ.Κ.Π.Α. Προανακριτικόν Γραφείον
    Υπόμνημα
    του εφέδρου ανθ/γού Πεζικού Δεσποτοπούλου Κων/νου

    Ο υπογραφόμενος έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, έχοντας διατελέσει στον πολιτικό βίο [πριν στρατευτώ] καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας βιβλίων ηθικής και φιλοσοφίας στο σύνολό τους, συμπληρώνοντας τη γραπτή κατάθεσή μου ενώπιόν σας, και ειδικά τους λόγους για τους οποίους είναι για μένα ηθικά αδύνατη [αποκλείεται] η υπογραφή της «δήλωσης» που μου ζητήσατε, έχω να προσθέσω τα εξής:

    Η δήλωση αυτή, η οποία δεν επιβάλλεται σε όλους τους Έλληνες αξιωματικούς, αλλά ειδικά σε εμένα και ορισμένους άλλους, προϋποθέτει ότι έχουμε εγώ κι αυτοί μειωμένη ηθική συγκρότηση και περιλαμβάνει [για εμάς] την έννοια να απαρνηθούμε ένα ορισμένο παρελθόν, τη «μετάνοια» και την «ανάνηψη» (έννοια που δεν θα είχε αν ήταν υποχρεωτική σε όλους τους Έλληνες αξιωματικούς)

    Αλλά είναι απολύτως απογοητευτικό [ισοπεδωτικό] για το κύρος του πνεύματος, να εμφανιστεί έτσι, σε τέτοια αντίφαση με τον εαυτό του, με τέτοιο παρελθόν, άθλιο και άξιο απάρνησης, ένας κατ’ εξοχήν Έλληνας καθηγητής της ηθικής φιλοσοφίας (άλλωστε δεν έχω στο παρελθόν μου κάτι το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο μετάνοιας)

    Περαιτέρω όμως η ίδια δήλωση [που ζητάτε από μένα] δημιουργεί ισχυρή υπόνοια ότι γίνεται χωρίς τη θέλησή μου (αλλά εξαιτίας των πολύ δύσκολων συνθηκών της ιδιαίτερης, αυστηρής, στρατιωτικής πειθαρχίας) οπότε δίνεται η φρικτή για τους πνευματικούς ανθρώπους εντύπωση, ότι το πνεύμα, η φιλοσοφία και μάλιστα η ελληνική φιλοσοφία, με την υψηλή παράδοση της σωκρατικής απόλυτης ανεξαρτησίας [ουδετερότητας] από τις εγκόσμιες ατυχίες [τα πολιτικά γεγονότα] ήδη προδίδει τον εαυτό της με φρικτό τρόπο, καθώς υποκύπτει στην απειλή ή και την επιβολή σωματικών βασανιστηρίων ή άλλων παρόμοιων [μεθόδων]

    Συνεπώς, η δήλωση για την οποία συζητάμε, περιέχει στο πρόσωπό μου διασυρμό της απρόσωπης αξίας του πνεύματος και, έμμεσα κατά της Ελλάδας, η οποία στη συνείδηση των εκλεκτών ανθρώπων [πολιτών] της Οικουμένης ταυτίζεται με την αξία του πνεύματος. Μια τέτοια, καθόλου τιμητική συνέπεια, όχι καλή για το πρόσωπό μου, θα είχε η [τυχόν] υπογραφή από μένα της δήλωσης και μάλιστα [θα είχε] δυσμενέστατη επίπτωση όχι μόνο στο εσωτερικό της χώρας [αλλά και στο διεθνές περιβάλλον]

    Υπάρχει βέβαια και η άλλη σοβαρή άποψη, ότι αυτή η πράξη [να υπογράψω δήλωση μετανοίας] θα είχε ως συνέπεια τον ηθικό ακρωτηριασμό και έτσι [συνεπώς] την παιδαγωγική αχρήστευση μιας από τις καλύτερες (ας μου συγχωρεθεί εδώ ο αναγκαίος αυτοχαρακτηρισμός) παιδαγωγικές μονάδες του Έθνους [εννοεί τον εαυτό του] με αποτέλεσμα τη σοβαρή ζημία του ζωντανού πολιτισμού του [του Έθνους] ο οποίος είναι για εμάς το τιμιότερο [το πολυτιμότερο] στοιχείο της ζωής του, και μάλιστα σε μια τόσο κρίσιμη ώρα της ιστορίας του.

    Λόγοι τέτοιας βαρύτητας στηρίζουν την εμμονή μου στο περιεχόμενο του εθνικού μου χρέους [να μην υπογράψω δήλωση] όπως μου επέτρεψαν να το συλλάβω η πνευματική και η ηθική μου ηλικία [συγκρότηση]

    Μετά σεβασμού
    Κ. Δεσποτόπουλος
    Εν ΓΣΤ 902β 29-5-1948

    Αρέσει σε 1 άτομο

  4. Μεταγράφοντας (ουχί μεταφράζοντας) διαπίστωσα για μια ακόμα φορά τον πλούτο και την απαράμιλλη εκφραστικότητα της γλώσσας μας, που βλακωδώς απαρνηθήκαμε για τη δήθεν (την ανύπαρκτη, την απολύτως κατασκευασμένη στο εργαστήριο) «δημοτική». Ας είναι.

    *

    Τα έλεγε ο τρισμέγιστος Ανδρέας Κάλβος στα 1820, αλλά δεν τον άκουσε κανείς. https://panosz.wordpress.com/2008/07/28/calvos-6/

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s