1821

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος: συνοπτικά περί Τουρκίας 

Ένα χρόνο πριν την Επανάσταση, ο νεαρός Φαναριώτης λόγιος Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος βρισκόταν στην Πίζα, στην εξόριστη αυλή του φυγάδα ηγεμόνα Καρατζά. Αντίθετα με τους άλλους, αυτός δεν σκότωνε τον καιρό του. Παρακολουθούσε μαθήματα στο πανεπιστήμιο, μάθαινε αγγλικά με τη Μαίρη Σέλλευ (στην οποία αυτός παρέδιδε μαθήματα αρχαίων ελληνικών), διάβαζε συστηματικά ό,τι κυκλοφορούσε στην Ευρώπη στο χώρο των ιδεών και της πολιτικής (είχε γίνει μάλιστα σχεδόν… φιλελεύθερος). Όλα αυτά ντυμένος με την παραδοσιακή ανατολίτικη φορεσιά, τα τουρμπάνια κλπ: τα φράγκικα τα έβαλε μόνο όταν κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα!

Στην Πίζα λοιπόν ο Μαυροκορδάτος έγραψε (στα γαλλικά) ένα μοναδικό κείμενο με τίτλο «Συνοπτικά περί Τουρκίας», με το οποίο ανέλυε την κατάσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και προέβλεπε τη διάλυσή της. Σκόπευε να το εκδώσει, αλλά ο Καρατζάς τον απέτρεψε, για να μην αντιδράσουν οι Αυστριακοί, οι οποίοι υποστήριζαν αναφανδόν την ακεραιότητα της επικράτειας του Σουλτάνου.  Κυκλοφόρησε, ωστόσο, σε περιορισμένο αλλά άγνωστο αριθμό αποδεκτών.

Ο Μαυροκορδάτος γνώριζε την οικτρή κατάσταση της Αυτοκρατορίας από τα μέσα. Εκείνο που προξενεί εντύπωση, είναι η ακρίβεια της ανάλυσής του. Γράφει, για τους άλλους «παρατηρητές του Ανατολικού ζητήματος»:

Πώς να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση μιας χώρας της οποίας η τοπογραφία και ο πληθυσμός δεν είναι καθόλου γνωστά, της οποίας η εσωτερική κατάσταση είναι ένα χάος, ενώ οι εξωτερικές της σχέσεις καλύπτονται ολοκληρωτικά από σκόνη μυστηρίου; Πώς να γνωρίζουν τις δυνάμεις μιας κυβέρνησης η οποία δεν έχει συγκεκριμένο στρατό στη μισθοδοσία της; Πώς να γνωρίζουν τέλος τα οικονομικά, εάν ο ετήσιος προϋπολογισμός, όσο κι αν είναι άγνωστος, ανεβαίνει η κατεβαίνει αναλογικά με τον αριθμό των αποκεφαλισμών και των δημευμένων αγαθών σύμφωνα με την ιδιοτροπία και την αυθαίρετη επιθυμία του αρχηγού;»

Γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης, από το βιβλίο του οποίου τα καπάκια (εκδ. Καστανιώτη) προέρχεται το υλικό αυτής της ανάρτησης:

Ο ίδιος ο συγγραφέας αποκαλεί το γραφτό του «διπλωματικό», πράγμα που σημαίνει ότι απευθύνεται προς τις κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών κρατών που έθεταν σε πρωτεύουσα θέση τον διαμελισμό ή τη διατήρηση του οθωμανικού κράτους. Άνοιγε διάλογο με τη Ρωσία, την Αυστρία, τη Γαλλία και την Αγγλία, διάλογο ενός Ρωμιού πολιτικού ο οποίος ετοιμαζόταν να κατέλθει σε μια χώρα που τελούσε υπό αναβρασμό και συναρτούσε την τύχη της με τις διεθνείς αποφάσεις. Άρα μιλούσε σαν αυτόκλητος αντιπρόσωπος ενός υπόδουλου έθνους και ενός ανύπαρκτου κράτους.

Μήπως όμως και η Ρωσία δεν είχε δεσποτικό καθεστώς; Ο Μαυροκορδάτος διατυπώνει την άποψη ότι ο χριστιανισμός οδηγεί στον πολιτισμό, ενώ το Κοράνι στη βαρβαρότητα.

(Το επιχείρημα αυτό συνεχίζει συζητιέται ακόμα και στις μέρες μας, πχ στο διάλογο για την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ)

Οι περιγραφές του Μαυροκορδάτου για την οθωμανική εξουσία είναι χαρακτηριστικές. Γράφει πχ για την εξουσία του βεζύρη:

Μερικές φορές συμβαίνει να μη γνωρίζει να διαβάζει ή να γράφει. Μόλις που γνωρίζει να ομιλεί την ίδια του τη γλώσσα και παρά τη χονδροειδή άγνοια βρίσκεται στην κορυφή όλων των υποθέσεων.

Προσθέτει ότι το σουλτανικό καθεστώς δεν αναγνωρίζει κανένα έγγραφο σαν αποδεικτικό στοιχείο, ούτε καμιά υπογραφή.

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει η ανάλυση της πληθυσμιακής συγκρότησης της Αυτοκρατορίας, με την υπόμνηση ότι δεν έχει γίνει ποτέ απογραφή και δεν υπάρχει κατάστιχο γεννήσεων ή θανάτων.

(Στο σημείο αυτό άλλες πηγές υποστηρίζουν το αντίθετο: ότι υπήρχε τέλεια οργανωμένο σύστημα ληξιαρχικής καταγραφής, ειδικά για τα μιλέτια)

Αντιγράφω από τον Παπαγιώργη:

Με βάση την έννοια του έθνους, ο πληθυσμός της Τουρκίας φτάνει τα είκοσι τρία εκατομμύρια, όπου επτά εκατομμύρια είναι Τούρκοι, έξι εκατομμύρια είναι Έλληνες, δύο εκατομμύρια είναι Σέρβοι, Βλάχοι, Μολδαβοί, ένα εκατομμύριο είναι Αλβανοί, τέσσερα εκατομμύρια είναι Άραβες, και τρία εκατομμύρια είναι Εβραίοι, Τουρκομάνοι και Δρούζοι. Συμπέρασμα: «Το σύνολο των μουσουλμάνων, οπαδών του Μωάμεθ, είναι κάτω από τοι μισό του συνόλου των κατοίκων. Οι Τούρκοι, ως κυρίαρχο έθνος, δεν αποτελούν ούτε το ένα τρίτο του πληθυσμού της αυτοκρατορίας τους».

Περνώντας στην πληθυσμιακή καταμέτρηση της ευρωπαϊκής περαιτέρω Τουρκίας, οι αριθμοί είναι υποβλητικοί: επί συνόλου εννέα εκατομμυρίων τριακοσίων χιλιάδων κατοίκων, έχουμε δύο εκατομμύρια τριακόσιες χιλιάδες Τούρκους, τρία εκατομμύρια τριακόσιες χιλιάδες Έλληνες, δύο εκατομμύρια Σέρβους, Βλάχους, Μολδαβούς, ένα εκατομμύριο Αλβανούς, πεντακόσιες χιλιάδες Αρμένιους και τριακόσιες χιλιάδες Εβραίους. Σε κάθε δύο Τούρκους αντιστοιχούν επτά άτομα άλλων εθνοτήτων. Κατά περιοχές η μειονεξία του τουρκικού στοιχείου είναι εμφανέστερη: στη Βλαχία και στη Μολδαβία δεν υπάρχει ούτε ένας Τούρκος’ τα ίδια περίπου στη Σερβία’ στη Βουλγαρία η αναλογία είναι ένας προς δύο ντόπιους’ στην Ήπειρο και στον Μωριά ένας Τούρκος αντιστοιχεί σε οχτώ Έλληνες.

Ο Μαυροκορδάτος δεν διστάζει να κάνει λόγο για το δικαίωμα της ελληνικής εθνικής ομάδας σε «συλλογική αυτοδικία», δηλαδή σε επανάσταση. Προτείνει λοιπόν τη δημιουργία μιας «ελληνικής αυτοκρατορίας», η οποία θα περιλάμβανε την ευρωπαϊκή Τουρκία και τη Μικρά Ασία. Δικαιολογεί αυτή τη μεγαλεπήβολη απαίτηση συνδέοντας τους Έλληνες του καιρού του με την αρχαία Ελλάδα – και αγνοώντας το βυζάντιο. Γράφει:

Δεν είμαστε, αναρωτιούνται, οι πραγματικοί αυτόχθονες αυτής της χώρας; Δεν είμαστε οι φυσικοί κληρονόμοι του εδάφους που ανήκε στους προγόνους μας; (…) Αυτοί οι Ασιάτες κατακτητές δεν έχουν κανένα δικαίωμα ιθαγένειας’ ήρθαν να αποσπάσουν με τη βία εκείνα τα οποία κατείχαμε και δια της βίας εμείς πρέπει να τα ανακτήσουμε»

Αυτά όμως τα έγραφαν και τα έλεγαν κι άλλοι. Εκείνο που κάνει το Μαυροκορδάτο να ξεχωρίζει είναι η οξυδερκής σύνδεση της επικείμενης επανάστασης όχι με τη Ρωσία (όπως ευελπιστούσε η Φιλική Εταιρεία), αλλά με τις δυνάμεις της Δύσης. Η οποία Δύση όφειλε να μην αφήσει τη Ρωσία να κυριαρχήσει, όφειλε δηλαδή να συνδράμει αυτή τις επικείμενες επαναστατικές διαδικασίες.

Βλέπουμε ότι ο Μαυροκορδάτος ήξερε πολύ καλά την κατάσταση της Τουρκίας, προέβλεπε τις επαναστατικές κινήσεις στα Βαλκάνια που θα οδηγούσαν στη διάλυση της Αυτοκρατορίας και είχε εξαρχής ξεκάθαρο δυτικό προσανατολισμό. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο Παπαγιώργης, δε γνώριζε καθόλου τις πραγματικές συνθήκες στο θέατρο της Επανάστασης, δηλαδή στο Μωριά και τη Ρούμελη.

Αυτό δεν τον εμπόδισε να έρθει και να πρωταγωνιστήσει. Δυστυχώς, απαρνούμενος με ψυχρό οπορτουνισμό τον φιλελευθερισμό της Πίζας και εκφράζοντας πολιτικά τα συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων, έναντι των καπεταναίων και του Υψηλάντη: έτσι εξασφάλισε ηγετικό ρόλο για τον εαυτό του και παρόλο που έθεσε τους όρους για να δημιουργηθεί ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, παραλίγο να χαντακώσει την Επανάσταση. Μόνο να φανταστούμε μπορούμε πως θα είχε γραφτεί η νεότερη ευρωπαϊκή Ιστορία  αν ο ικανότατος φαναριώτης πολιτικός, ο μοναδικός Έλληνας παράγοντας της εποχής που μπορούσε να έχει εποπτική εικόνα της διεθνούς κατάστασης  (πλην του Καποδίστρια, ο οποίος ωστόσο δεν πήρε μέρος στην Επανάσταση),  συμμαχούσε με τους Κολοκοτρώνη- Υψηλάντη και τους βοηθούσε να επιβάλλουν το «γκοβέρνο μιλιτάρε» που επιδίωκαν στα 1821-22.

*

Δείτε ακόμα, για την καθυστερημένη αλλά καθοριστική συνεργασία του Μαυροκορδάτου με τον Κολοκοτρώνη:

http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=120701

*

Η απεικόνιση του Μαυροκορδάτου, στα 1826.

Πηγή: Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος: συνοπτικά περί Τουρκίας | Η καλύβα ψηλά στο βουνό

Advertisements

1 thought on “Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος: συνοπτικά περί Τουρκίας ”

  1. Πιζανιάς, Πέτρος

    Με επιστολή – πολιτική πρόταση προς τον υπουργό Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, ο Φαναριώτης πολιτικός προσφέρει προνομιακές σχέσεις για τη διάσωση της εθνικής ιδέας και της Επανάστασης
    Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος:

    «Σας προσφέρουμε διαρκή συμμαχία»

    Οι παραγωγοί της εθνικής ιδέας των Ελλήνων ­ σε αντίθεση με τους βορειοευρωπαίους ομοϊδεάτες τους που είχαν απέναντί τους ήδη συγκροτημένα κράτη και επικράτειες που ήταν δυνητικά εθνικού τύπου ­ έδρασαν σε ένα ριζικά διαφορετικό πλαίσιο. Η αυτοκρατορική δομή του οθωμανικού κράτους που περιλάμβανε και το Οικουμενικό Πατριαρχείο, συνοδευόμενη από την οικουμενική ιδεολογία τόσο της μουσουλμανικής όσο και της ορθόδοξης χριστιανικής θρησκείας, ήταν το ακριβώς αντίθετο του εθνικού κράτους και της αντίστοιχης ιδεολογίας. Δεν διαμόρφωναν, δηλαδή, ούτε καν τις πλέον υποτυπώδεις πρωτο-εθνικές αναπαραστάσεις. Και ακόμη, πάλι σε αντίθεση με τις βορειοευρωπαϊκές κοινωνίες, το κατ’ εξοχήν κοινωνικό θεμέλιο της εθνικιστικής ιδεολογίας, ο αστικός πληθυσμός, ήταν ισχνός στην Οθωμανική αυτοκρατορία και συχνά διάσπαρτος στα κέντρα της διεθνούς αγοράς. Ο χωρικός πληθυσμός, αυτή η συντριπτική πλειονότητα των πληθυσμών της οθωμανικής επικράτειας, λειτουργούσε με τον δημοσιονομικό κανόνα της εποχής που συνοψιζόταν στο ότι σε κάθε οικογένεια αναλογούσε και ένας κλήρος γης. Ο κανόνας αυτός περιθωριοποιούσε το αγροτικό ζήτημα, ιδίως κατά τη διάρκεια της επανάστασης, καθιστώντας τη συμμαχία μεταξύ των επαναστατημένων ελίτ και των ελληνικών χωρικών πληθυσμών ισχνή και μάλλον ευκαιριακή.

    Οταν εκτεταμένα κοινωνικά στρώματα επαναστατούν, όπως για παράδειγμα τα αστικά στη Γαλλία, ο συσχετισμός δύναμης μεταξύ αυτών και της εξουσίας εναντίον της οποίας στρέφονται φαίνεται να είναι μοιρασμένος. Αντίθετα, η Ελληνες επαναστάτες όταν εξεγέρθηκαν δεν αποτελούσαν παρά μια μικρή ομάδα, συνασπισμό κοινωνικά ετερογενών ελίτ στο πλαίσιο μιας μεγάλης αυτοκρατορίας. Η μεγάλη γεωγραφική διασπορά τους και οι μάλλον ισχνές εσωτερικές κοινωνικές συμμαχίες οδήγησαν γρήγορα τις ηγετικές ομάδες της επανάστασης στη σύμπηξη ποικίλων προνομιακών σχέσεων με μεγάλες δυνάμεις. Από το 1825, οπότε η επανάσταση άρχιζε να καταρρέει εμφανώς, συζητούνταν πλέον όλες οι εκδοχές προκειμένου να μη χαθούν εντελώς οι επιτυχίες της πρώτης επαναστατικής περιόδου: μια μικρή ηγεμονία υπό Ρώσο ή Γάλλο πρίγκιπα, μια συνθηκολόγηση με τους Οθωμανούς που θα άφηνε τον Μοριά ως ημιανεξάρτητο κρατίδιο, μια λύση σερβικού τύπου που θα άφηνε τον Μοριά υπό την κοινή προστασία της Πύλης και μιας μεγάλης δύναμης, και ακόμη μια σκέτη συνθηκολόγηση, «προσκύνημα». Ολες οι λύσεις που προτείνονταν την περίοδο της ήττας είχαν τα κοινά χαρακτηριστικά ότι συρρίκνωναν δραστικά την επικράτεια που έλεγχε η Διοίκηση και εξαλείφανε σχεδόν πλήρως το πολιτικό και ιδεολογικό πρόταγμα συγκρότησης ανεξάρτητου εθνικού κράτους.

    Μόνη εξαίρεση ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Αυτός ο πολιτικός αρχηγέτης της επανάστασης, αντιλαμβανόμενος με την πολιτική του ιδιοφυΐα και την εντυπωσιακή παιδεία του την αλλαγή της πολιτικής στρατηγικής της Μεγάλης Βρετανίας, συντάσσει ό,τι μίζερα αποκάλεσαν Ελληνες ιστορικοί «δήλωση υποτέλειας». Σας προσφέρουμε διαρκή συμμαχία αν σώσετε την ελληνική επανάσταση. Αυτή είναι η πολιτική πρόταση του Φαναριώτη ριζοσπάστη φιλικού προς την κατ’ εξοχήν φιλελεύθερη δύναμη της εποχής, την οποία συνυπέγραψαν εξαναγκασμένοι ή αυτοβούλως και άλλοι Ελληνες ηγέτες. Η ελληνική επανάσταση είχε ήδη τύχει μιας οιονεί διεθνούς αναγνώρισης από τα δύο δάνεια που είχε εξασφαλίσει στο κέντρο της διεθνούς χρηματαγοράς, στο City, επίσης είχε κυριολεκτικά ξεσηκώσει τους Ευρωπαίους ομοϊδεάτες, είχε ακόμη περιβληθεί ηρωικό χαρακτήρα επειδή πολεμούσαν λίγοι ενάντια σε μια ακόμα ισχυρή αυτοκρατορία που επιπλέον εθεωρείτο η πλέον σκοταδιστική της εποχής της. Αφού στο εσωτερικό μέτωπο ο συσχετισμός είχε καταρρεύσει σε βάρος των Ελλήνων, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος συνέλαβε την ιδέα της αξιοποίησης του ευνοϊκού για τους Ελληνες συσχετισμού στην Ευρώπη. Σύμβολα, δίκτυα αλληλεγγύης και πολιτικός εκβιασμός στην υπηρεσία της διάσωσης της εθνικής ιδέας. Εκβιασμός, επειδή η περίφημη αυτή επιστολή του Φαναριώτη διαφωτιστή διανοούμενου προς τον υπουργό Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας υπονοούσε πως, αν δεν ήταν αυτή η δύναμη που θα στήριζε την ελληνική επανάσταση, θα μπορούσε να είναι μια άλλη. Η στρατηγική αυτή σύλληψη περιλάμβανε και μια ακόμη κίνηση, σχετική με τον εσωτερικό συσχετισμό αυτή: τη δράση της στρατιωτικής ιδιοφυΐας των Ελλήνων, τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, στην Πελοπόννησο ενάντια στους «προσκυνημένους» στον Ιμπραήμ. Ετσι πολιτικά γινόταν σαφές προς κάθε κατεύθυνση πως, παρά τις συντριπτικές ήττες που είχε υποστεί ήδη, η ελληνική επαναστατική ηγεσία δεν είχε σκοπό να εγκαταλείψει τους στόχους της. Οι πρώτες νίκες του Γέρου του Μοριά, που κατάφερε με το σύστημα του δεκατισμού του ελληνικού πληθυσμού που έλεγχε ο Ιμπραήμ στην κατακτημένη από τους Αιγυπτίους του Πελοπόννησο, κατέστησαν τις προθέσεις των Ελλήνων ηγετών σαφέστατες προς κάθε κατεύθυνση και διέγειραν τη μουδιασμένη αλληλεγγύη των ευρωπαίων φιλελλήνων.

    Η πολιτική σύλληψη του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου ήταν, όπως πάντα, μεγάλης στρατηγικής εμβέλειας: πρόσφερε προνομιακή σχέση κατά προτεραιότητα στη Μεγάλη Βρετανία ή σε όποια δύναμη θα βοηθούσε τους Ελληνες, ξεκίνησε με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη μια (απελπισμένη στην πραγματικότητα) αντεπίθεση στον Μοριά ελπίζοντας και στην ενεργοποίηση των πιέσεων των ευρωπαίων φιλελλήνων προς τις κυβερνήσεις τους. Το σχέδιο πέτυχε. Θετική στροφή της Μεγάλης Βρετανίας, συμφωνία των τριών μεγάλων δυνάμεων της εποχής, συγκρότηση του συμμαχικού στόλου και ναυμαχία του Ναυαρίνου. Αυτή η πορεία ακύρωσης της ήττας των Ελλήνων οδήγησε αργότερα στην ίδρυση του πρώτου ανεξάρτητου ελληνικού εθνικού κράτους.

    (σύνδεσμος στο ποστ)

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s