Φιλοξενίες

Εκλογές 31ης  Μαρτίου 1946. Η ευκαιρία που χάθηκε

a195247f-6e2d-4374-b9d6-f167b3b6eff9

Του Σάκη Μουμτζή

Συγγραφέα.

Οι εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946 ήταν η τρίτη ευκαιρία μέσα σε ενάμισυ χρόνο για να μπούν οι βάσεις για την δημοκρατική επανεκκίνηση της πολιτικής ζωής της Ελλάδας. Η πρώτη ήταν αμέσως μετά την Απελευθέρωση, τον Οκτώβριο του 1944, που χάθηκε πνιγμένη στο αίμα των Δεκεμβριανών. Η δεύτερη ευκαιρία άρχισε να αχνοφαίνεται με την συμφωνία της Βάρκιζας, που υπογράφηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1945 και στα άρθρα της αποτυπωνόταν η θέληση του συνόλου του πολιτικού κόσμου για ομαλές εξελίξεις. Το πάθος για εκδίκηση όλων αυτών που διώχθηκαν από τον ΕΛΑΣ την περίοδο της Κατοχής, αλλά και η απόφαση του ΚΚΕ για την απόκρυψη του καλύτερου μέρους του οπλισμού των ανταρτών, οδήγησαν σχεδόν αμέσως στην καταστρατήγηση της συμφωνίας και στην επανεμφάνιση της βίας, με αντεστραμμένους τώρα τους ρόλους. Τα θύματα από την δράση των κομμουνιστών έγιναν θύτες.

Ετσι, οι εκλογές και το δημοψήφισμα για το πολιτειακό ήταν η ύστατη ελπίδα για να τερματιστούν οι πράξεις της εμφύλιας βίας και να μετατραπεί η σύγκρουση σε θεσμική πολιτική αντιπαράθεση μέσα στο ελληνικό κοινοβούλιο. Αλλωστε, αυτό προέβλεπε και το άρθρο 9 της συμφωνίας της Βάρκιζας, που όριζε και την σειρά των εκλογικών αναμετρήσεων- πρώτα δημοψήφισμα και μετά εκλογές- αλλά και τον χρόνο διενέργειας τους- μέσα στο 1945. Συγχρόνως και η συμφωνία της Γιάλτας ( 4-11 Φεβρουαρίου 1945) προέβλεπε την διενέργεια αδιάβλητων εκλογών σε όλες τις χώρες που γνώριζαν την ελευθερία τους από την Κατοχή.

ca1d368f-d038-42ae-acda-de6300da60e5

Ηταν επόμενο και ο βρετανικός παράγοντας να επιθυμούσε την ομαλοποίηση της πολιτικής ζωής, υπό την προϋπόθεση η χώρα να παραμείνει στην ζώνη επιρροής της Μ.Βρετανίας. Αυτό βέβαια το υποβοηθούσε και η στρατιωτική, πολιτική αλλά κυρίως ηθική ήττα του ΚΚΕ στα Δεκεμβριανά που οδήγησε σε διάλυση την Εαμική συμμαχία. Ετσι, το έργο της βρετανικής πολιτικής για απο-εαμοποίηση της πολιτικής ζωής καθίστατο πιό εύκολο.

Η κυβέρνηση Βούλγαρη, που σχηματίστηκε μετά την πτώση της κυβέρνηση του στρατηγού Πλαστήρα ( 8 Απριλίου 1945) , έφερε το βάρος της διενέργειας τόσο του δημοψηφίσματος, όσο και των εκλογών. Τα προβλήματα που έπρεπε να αντιμετωπίσει ήταν δύο : η αποκαλούμενη « λευκή τρομοκρατία» που επικρατούσε σε έντονη μορφή σε ορισμένες περιοχές της υπαίθρου και η εκκαθάριση των εκλογικών καταλόγων, που λόγω της δικτατορίας του Μεταξά και της Κατοχής είχαν να ανανεωθούν από το  1935.1 Και τα δύο αυτά προβλήματα αφορούσαν την ελεύθερη και ανόθευτη έκφραση της θέλησης των πολιτών, δηλαδή αφορούσαν το κύρος του δημοψηφίσματος και των εκλογών.

84a2378e-6857-4cc4-b319-8560185b1e9e

Τα φαινόμενα βίας στην ύπαιθρο περιορίστηκαν σημαντικά το φθινόπωρο του 1945.Το ΚΚΕ άρχισε να ανασυντάσσει τις δυνάμεις του, έκανε το 7ο Συνέδριο του ( Οκτώβριος 1945), ενώ οι συνδικαλιστικές του δυνάμεις κατήγαγαν σαρωτικές νίκες στις εκλογές των σωματείων και των ομοσπονδιών σε όλη την χώρα.2 Το πρόβλημα όμως της εκκαθάρισης των εκλογικών καταλόγων φάνηκε τελικά πως ήταν δυσεπίλυτο γιατί απαιτούσε σύνθετες διαδικασίες από έναν  ανύπαρκτο κρατικό μηχανισμό, που έπρεπε να αντιμετωπίσει τις αλλοιώσεις που αυτοί είχαν υποστεί από τους θανάτους της δεκαετίας 1935-45, την εκτεταμένη εσωτερική μετανάστευση, λόγω συνθηκών και τις συνακόλουθες μεταδημοτεύσεις, την καταστροφή, κατά την Κατοχή, των μητρώων αρρένων. Και βέβαια η θεραπεία όλων αυτών των προβλημάτων έπρεπε να γίνει και σε περιοχές που η πρόσβαση των κρατικών υπαλλήλων ήταν αδύνατη λόγω της ολικής καταστροφής του οδικού δικτύου.

Μέσα σε αυτό το κλίμα κινούνταν και οι πολιτικές έριδες που αφορούσαν κυρίως την απαίτηση των βασιλοφρόνων για άμεση διενέργεια του Δημοψηφίσματος ώστε να εκμεταλλευθούν το θετικό κλίμα που υπήρχε στην κοινωνία για τον Γεώργιο Β΄λόγω της Δεκεμβριανής ανταρσίας των κομμουνιστών. Από την άλλη πλευρά το αντιβασιλικό στρατόπεδο για να αποφύγει αυτό ακριβώς το αποτέλεσμα, επιζητούσε την πρόταξη των βουλευτικών εκλογών και την διενέργεια του Δημοψηφίσματος το 1948.

df14da8f-c517-4fb6-b44d-f22f95cc8f02

Επιδιαιτητές σε αυτήν την διαμάχη ήταν για μία ακόμα φορά οι Βρετανοί. Με μία σημαντική διαφορά. Στις εκλογές που έγιναν τον Ιούλιο του 1945 επικράτησαν οι Εργατικοί κι έτσι η βρετανική πολιτική απαλλάχθηκε από την εμμονική πρόσδεση του Τσώρτσιλ στο πρόσωπο του Γεωργίου Β΄. Οι Βρετανοί είχαν να επιλέξουν μεταξύ μίας κακής επιλογής και μίας κάκιστης.Επειδή η κάκιστη ήταν η επικράτηση του ΚΚΕ, επέλεγαν πάντα την κακή.3 Στην προκειμένη περίπτωση η διαφαινόμενη αδυναμία συγκρότησης ενός ισχυρού κεντρώου και μετριοπαθούς πόλου που ήταν η βέλτιστη επιλογή των Εργατικών – λόγω της επικρατούσας πόλωσης- τους ανάγκαζε να αποδεχθούν την κυρίαρχη πολιτική παρουσία των Λαϊκών και των συνεργαζομένων κομμάτων, χωρίς όμως να προσπαθήσουν να κρύψουν την αποδοκιμασία τους για τις ακραίες συμπεριφορές στελεχών τους . Ετσι, τον Σεπτέμβριο του 1945, κατά το ταξίδι του αντιβασιλέα Δαμασκηνού στο Λονδίνο, αποδέχθηκαν το πάγιο αίτημα των κεντρώων κομμάτων  για την διενέργεια πρώτα των εκλογών και πολύ αργότερα του Δημοψηφίσματος, κάτι που ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων των βασιλοφρόνων.Η απόφαση αυτή πήρε την μορφή κοινής δήλωσης των κυβερνήσεων Μ.Βρετανίας, Γαλλίας και ΗΠΑ, στις 19 Σεπτεμβρίου 1945.Στις 6 Οκτωβρίου η κυβέρνηση Βούλγαρη ανακοίνωσε πως οι εκλογές θα γίνουν στις 20 Ιανουαρίου του 1946, καθώς η διαδικασία της ανανέωσης των εκλογικών καταλόγων έβαινε ομαλώς.

Στις 9 Οκτωβρίου παραιτείται ο Βούλγαρης και μετά από μία βραχύβια κυβέρνηση του Π.Κανελλόπουλου, στις 20 Νοεμβρίου 1945 ορκίζεται πρωθυπουργός ο Θ.Σοφούλης με κύριο αντικείμενο την διενέργεια των εκλογών. Αμέσως δίνει γενική αμνηστία και χιλιάδες στελέχη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ αποφυλακίζονται.

745926f6-076f-464d-a784-87bb58e6a96e

Πολύ γρήγορα τα μικρά κόμματα του Κέντρου αλλά και το ΚΚΕ διαπιστώνουν πως η ανανέωση των εκλογικών καταλόγων καρκινοβατεί και ζητούν την αναβολή των εκλογών.Πράγματι ο Σοφούλης, που αμφισβητείται ευθέως από τον Σ.Βενιζέλο, στις 8 Δεκεμβρίου 1945, με την σύμφωνη γνώμη των Βρετανών ανακοινώνει την μετάθεση των εκλογών για τις 31 Μαρτίου 1946.

Είναι προφανές πως πλήρης εκκαθάριση των εκλογικών καταλόγων δεν μπορούσε να γίνει παρά σε μεγάλο βάθος χρόνου, λόγω των ανεπαρκειών της κρατικής μηχανής. Αυτή η παρατεταμένη ύπαρξη κυβερνήσεων χωρίς λαϊκή εντολή μόνον προβλήματα δημιουργούσε και επέτεινε την αβεβαιότητα.Γι’αυτό τόσο οι Βρετανοί όσο και οι Αμερικάνοι είχαν αποφασίσει την πάση θυσία διενέργεια των εκλογών την 31η Μαρτίου 1946.

Τα μικρά κόμματα του Κέντρου στην αρχή και το ΚΚΕ στην συνέχεια, το πρώτο δεκαπενθήμερο του Φεβρουαρίου, επικαλούμενα την ύπαρξη τρομοκρατίας και την μη επαρκή ανανέωση των εκλογικών καταλόγων, αποφάσισαν αποχή από τις εκλογές. Ο Σοφούλης για να αντιμετωπίσει την συνεργασία ενός τμήματος του Κόμματος των Φιλελευθέρων με επικεφαλής τον Σ.Βενιζέλο και τον Γονατά με το Λαϊκό Κόμμα, αλλά και για να ικανοποιήσει το πάγιο αίτημα της Αριστεράς, στις 27 Φεβρουαρίου 1946, ανακοίνωσε πως οι εκλογές θα διεξαχθούν με το σύστημα της απλής αναλογικής.

Ομως ο Ζαχαριάδης είχε πάρει τις αποφάσεις του να μην ενταχθεί το ΚΚΕ στις διαδικασίες της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και να επιλέξει τον ένοπλο αγώνα, παρά την αντίθετη συμβουλή των Σοβιετικών.4

Οι εκλογές διεξήχθησαν υπό την εποπτεία συμμαχικής αποστολής ( AMFOGE), στην οποίαν αρνήθηκαν να συμμετάσχουν οι Σοβιετικοί. Αποτελείτο από 1155 Αμερικάνους, Βρετανούς και Γάλλους παρατηρητές και μετά τις εκλογές παρέθεσε τρείς εκτιμήσεις για το ύψος της πολιτικής αποχής. 9,3%, 15% και 20% του συνόλου των καταγεγραμμένων εγκύρων. Από αυτά τα ποσοστά αποχής, εικάζεται πως η δύναμη των κομμάτων που απείχαν, αν συμμετείχαν στις εκλογές θα ήταν περίπου 13,5%, 20% και 25% , αντίστοιχα.Είναι ευνόητο πως οι νικητές των εκλογών προέβαλαν και αξιοποίησαν πολιτικά το 9,3%.5

Τα αποτελέσματα των εκλογών ήταν θριαμβευτικά για την Ηνωμένη Παράταξη Εθνικοφρόνων( ΗΠΕ) που κατέκτησε την απόλυτη πλειοψηφία με 206 έδρες. Πλέον οι βασιλόφρονες ήταν οι απόλυτοι κυρίαρχοι του παιχνιδιού, καθώς εκμεταλλεύτηκαν και το αντικομμουνιστικό κλίμα που επικρατούσε σε όλην την χώρα λόγω των Δεκεμβριανών αλλά και την αποχή του ΚΚΕ. Σύμφωνα με όλες τις εκτιμήσεις, αν η Αριστερά συμμετείχε στις εκλογές, θα κατακτούσε εκατό έδρες περίπου, στερώντας από την ΗΠΕ την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ετσι, θα ανατρεπόταν η διαδοχή των γεγονότων όπως την γνωρίσαμε και πιθανόν θα είχαμε μία ριζικά διαφορετική κατάσταση. Συγχρόνως χιλιάδες αριστεροί που απείχαν-περίπου 350.000 – θα γλίτωναν τις ταλαιπωρίες τα επόμενα χρόνια.

Με τις εκλογές αυτές δρομολογήθηκαν εξελίξεις που έβαλαν την πολιτική ζωή της χώρας στην πορεία προς τον Εμφύλιο Πόλεμο, που πιθανόν να είχε αποφευχθεί αν η ηγεσία του ΚΚΕ είχε άλλα θεωρητικά εφόδια και άλλη στρατηγική αντίληψη για τους στόχους της. Δίκαια λοιπόν σήμερα- μετά από εβδομήντα ακριβώς χρόνια- μιλούμε για μία τρίτη χαμένη ευκαιρία.

Παραπομπές.

1.Λυμπεράτος Μιχάλης, Στα πρόθυρα του Εμφυλίου Πολέμου, εκδ.Βιβλιόραμα,2006, σελ.303.

2.Μουμτζής Σάκης, Κόκκινη Βία 1943-46, εκδ.Επίκεντρο, 2013, σελ.276-281.

3.Σφήκας Θανάσης, Οι Αγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα, εκδ.Φιλιστωρ,1997, σελ.217.

4.Ο Παρτσαλίδης επέστρεψε στις 17 Φεβρουαρίου 1946 από την Μόσχα και ενημέρωσε το Πολιτικό Γραφείο πως οι Σοβιετικοί υπέδειξαν στο ΚΚΕ να συμμετάσχει στις εκλογές. Τα ίδια είπε και ο Δημητρώφ, στον Π.Ρούσο στην Σόφια.

5.Νικολακόπουλος Ηλίας, Η καχεκτική δημοκρατία κόμματα και εκλογές 1946-1967, εκδ.Πατάκη, 2014, σελ.72-78.

Advertisements

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Εκλογές 31ης  Μαρτίου 1946. Η ευκαιρία που χάθηκε”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s