ΔΣΕ, ΕΛΑΣ, ΚΚΕ

Το τέλος του Εμφυλίου στις πόλεις

Σύμφωνα με τα εγχειρίδια της κομμουνιστικής ορθοδοξίας, τα οποία είχε μελετήσει ενδελεχώς η ηγεσία του ΚΚΕ, κεντρικός φορέας της Επανάστασης είναι το προλεταριάτο. Και το προλεταριάτο βρίσκεται στις πόλεις.

Η πρώτη φορά που η ηγεσία του ΚΚΕ διαπίστωσε έκπληκτη ότι δε γίνονται όλα όπως τα προβλέπει η θεωρία, ήταν κατά τη διάρκεια της Κατοχής, όταν ο ΕΛΑΣ αναπτύχθηκε και άρχισε να έχει σημαντικές επιτυχίες, ερήμην της: η επαρχία βρέθηκε σε κοσμογονία, οι μεγάλες πόλεις όχι. Αναγκάστηκε τότε ο Σιάντος να πάρει κι αυτός τα βουνά. Η χειμαρρώδης δυναμική των γεγονότων συγκάλυψε το λάθος του να αρνείται, επί μεγάλο χρονικό διάστημα, στο Βελουχιώτη και τον Τζίμα (Σαμαρινιώτη) την ενίσχυση του αντάρτικου με στελέχη και την αναγνώριση του γεγονότος ότι το παιγνίδι παίζεται «στο βουνό» και όχι στην Αθήνα και τις μεγάλες πόλεις, όπως προέβλεπε η θεωρία.

Τη δεύτερη φορά ο ηγέτης ήταν ακόμα πιο σίγουρος ότι η Επανάσταση θα ξεσπάσει κάπου ανάμεσα στην Πανεπιστημίου και την Πατησίων. Καθώς δε σήκωνε και κουβέντα, κράτησε καθηλωμένες τις δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (που έλεγχε ακόμα το ΚΚΕ) ολόκληρο το 1945 και ολόκληρο το 1946. Μόνο την άνοιξη του 1947 εδέησε να εννοήσει ο Ζαχαριάδης ότι μάλλον ο γιαλός ήταν στραβός – άρα έπρεπε κι αυτός να αλλάξει αρμένισμα. Πρόσφερε όμως τον απαραίτητο χρόνο (σχεδόν δύο χρόνια!) στους αντιπάλους του, να κυριαρχήσουν και στις πόλεις και στην ύπαιθρο. Να γεμίσουν τις φυλακές με δεκάδες χιλιάδες μέλη του ΕΑΜ /ΕΛΑΣ. Να εκμηδενίσουν, στην πραγματικότητα, οποιαδήποτε πιθανότητα επιτυχίας της Επανάστασης, πριν καν αυτή εκδηλωθεί.

Παρ’ όλα αυτά, στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά, την Πάτρα και άλλες πόλεις υπήρχαν στο τέλος του 1947 δίκτυα στελεχών και μελών του ΚΚΕ, τα οποία με ηρωισμό και αυταπάρνηση προσπαθούσαν να βοηθήσουν. Τι απόγιναν όλοι αυτοί, που συναποτέλεσαν το ελληνικό αντάρτικο πόλης; Ποια ήταν η δράση τους – και ποια η τύχη τους;

*

Ήδη από τα τέλη του 1947, η αστυνομία είχε καταφέρει σημαντικά πλήγματα στον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ στην Αθήνα. Τον επόμενο χρόνο, οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες:

  • Μεταξύ 15ης και 20ης Ιανουαρίου εξαρθρώθηκε η «αυτοάμυνα» Καισαριανής, Βύρωνα και Κολωνού.
  • Στις 10 Απριλίου ανακοινώθηκε η σύλληψη των μελών ενός μεγάλου δικτύου στο Βασιλικό (Πολεμικό) Ναυτικό. Συνελήφθησαν 9 αξιωματικοί εν ενεργεία, 35 υπαξιωματικοί και 51 ναύτες – προφανώς υπολείμματα της εντυπωσιακής κομματικής δύναμης που είχε πραγματοποιήσει τη στάση στο στόλο στη Μέση Ανατολή, λίγα χρόνια νωρίτερα. Την 21ηΙουνίου εκδόθηκε η απόφαση (40 σε θάνατο) και τρεις μέρες αργότερα 21 από τους καταδικασμένους , οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Την τελευταία στιγμή, ένας αξιωματικός φώναξε προς τον Βασιλικό Επίτροπο πως αν τον αφήσουν θα τους ξεσκέπαζε την οργάνωση της αεροπορίας. Όπερ και εγένετο. Ο καταδότης σύντομα αφέθηκε ελεύθερος και έφυγε από την Ελλάδα.
  • Την Πρωτομαγιά του 1948, η Στενή Αυτοάμυνα της Αθήνας δολοφόνησε τον Χρήστο Λαδά, Υπουργό Δικαιοσύνης, με ρίψη χειροβομβίδας. Ο δράστης Ευστράτιος Μουτσογιάννης, 22 ετών, συνελήφθη και κατά την ανάκριση τους «έδωσε» όλους. Διέφυγε τη σύλληψη μονάχα ο αρχηγός («Λεωνίδας» – Δημήτριος Κωνσταντινέας), Η δολοφονία του Λαδά οδήγησε σε μια πραγματική εκατόμβη φυλακισμένων πολιτικών καταδίκων: 24 εκτελέστηκαν στις 4 Μαΐου. Δυο μέρες μετά, 13 στην Αθήνα και 19 στην Αίγινα. Στις 8 Μαΐου, άλλοι 18. Στις 14 Μαΐου επιδόθηκε επίσημη Σοβιετική διακοίνωση, να σταματήσουν οι εκτελέσεις. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι από τους 2.681 που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο για τα Δεκεμβριανά, είχαν εκτελεστεί οι 213. Πράγματι, για ένα διάστημα χαλάρωσε ο ρυθμός εκτελέσεων αυτής της κατηγορίας. Στις 24 Ιουνίου εκτελέστηκαν έξι της ομάδας των δολοφόνων του Λαδά. Ο δράστης (Μουτσογιάννης) δεν ήταν ανάμεσά τους. Αργότερα, πήρε χάρη και μετά από 16 χρόνια αποφυλακίστηκε.
  • Στο δεύτερο μισό του 1948, η μία μετά την άλλη οι «αχτίδες» της ΚΟΑ (Κομματική Οργάνωση Αθήνας) ανακαλύπτονταν και εξαρθρώνονταν από την αστυνομία. Τα στελέχη και μέλη του ΚΚΕ συλλαμβάνονταν κατά πολυπληθείς ομάδες.
  • Στις 28 Ιουνίου 1948 συνελήφθη ο Δημήτρης Παπαρήγας, σε μια κρυψώνα στην οδό Καλαμών, κοντά στο γήπεδο του Παναθηναϊκού. Ο Παπαρήγας είχε δραπετεύσει πριν λίγο καιρό μαζί με τον Παρτσαλίδη από την Ικαρία. Ο Παρτσαλίδης κατευθύνθηκε στο βουνό, αλλά ο Παπαρήγας είχε εντολή να μείνει στην Αθήνα και να αναλάβει τη γραμματεία της ΚΟΑ. Ανακοινώθηκε ότι αυτοκτόνησε με απαγχονισμό, στα κρατητήρια της Γενικής Ασφάλειας.
  • Αρχές Ιανουαρίου 1949 η αστυνομία συνέλαβε το μεγαλύτερο μέρος από τη «στενή αυτοάμυνα» που είχε απομείνει. Διέφυγε τη σύλληψη, όπως έκανε για χρόνια, ο φοβερός και τρομερός αρχηγός Στέργιος Αναστασιάδης ή Τάσος Πετρίτης. Πιάστηκε όμως κι αυτός, την επόμενη χρονιά.

Το καθήκον της ΚΟΑ από το 1947 και μετά ήταν να προκαλεί μαζικές εξεγέρσεις εναντίον του «μοναρχοφασισμού», αλλά και να εξαπολύει κύματα εκτελέσεων και να πραγματοποιεί σαμποτάζ. Τίποτα από όλα αυτά δεν συνέβη, αν εξαιρέσουμε τη δολοφονία του Λαδά. Και, λίγους μήνες πριν τελειώσει και τυπικά ο Εμφύλιος, με την κατάληψη του Γράμμου, η ΚΟΑ είχε συντριβεί πλήρως. Η μάχη της Αθήνας είχε χαθεί για το ΚΚΕ, χωρίς να δοθεί καν.

Κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα κατηγορούσε γι’ αυτό τα στελέχη και τα μέλη του Κόμματος, που έκαναν ό,τι μπορούσαν, σε εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες και εξαρχής χωρίς την παραμικρή πιθανότητα επιτυχίας. Κι όμως, εκεί που σταματάει η λογική… συναντάμε την απόφαση της Δ’ Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, τον Οκτώβριο του 1948, να πληροφορεί ότι:

Ενώ ο Δημοκρατικός Στρατός της Ελλάδας παλεύει σ’ όλη την Ελλάδα και ματαιώνει τα σχέδια του Μοναρχοφασισμού και της Αμερικανοκρατίας, καθυστερεί το μαζικό παλλαϊκό κίνημα και ο ένοπλος αγώνα στην Αθήνα.

Το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ αποφασίζει την καθαίρεση της Επιτροπής Πόλης της ΚΟΑ, γιατί απέτυχε στο έργο της και δεν ανταποκρίθηκε στα σοβαρά καθήκοντα, που το λαϊκό απελευθερωτικό κίνημα βάζει μπροστά της. Απαλλάσσει όλα τα μέλη της καθαιρουμένης Επιτροπής Πόλης από κάθε κομματική δουλειά. Δίνει εντολή στα πρώην μέλη της Επιτροπής Πόλης να βγουν στο βουνό και να ενταχθούν στο Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας. Το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, διορίζει νέα Επιτροπή Πόλης της ΚΟΑ.

*

Στη Θεσσαλονίκη, η ΚΟΘ είχε παραλύσει ουσιαστικά από το 1947, μετά την εξάρθρωση του δικτύου που είχε εκτελέσει 3 αεροπόρους, στις 30 Απριλίου. Συνελήφθησαν 57 άτομα και τα περισσότερα (47) εκτελέστηκαν μετά τη δίκη τους, τον Οκτώβριο του 1947. Ακολούθησαν οι εξαρθρώσεις της ΜΛΑ (Μαζική Λαϊκή Αυτοάμυνα) και των Λαϊκών Εκδικητών, της ομάδας στην οποία συμμετείχε ο Χρόνης Μίσσιος. Στη δίκη της ΜΛΑ, από τους εξήντα τέσσερις κατηγορούμενους, καταδικάστηκαν σε θάνατο οι τριάντα ένας και εκτελέστηκαν τελικά πολύ λιγότεροι. Από τους Λαϊκούς Εκδικητές δεν εκτελέστηκε κανένας.

Ωστόσο, η Θεσσαλονίκη παρέμεινε σημαντικό σκηνικό για την τραγωδία του Εμφυλίου: Είχαμε τον βομβαρδισμό της πόλης από το ΔΣΕ και την επακόλουθη εξόντωση δεκάδων μαχητών του, είτε επιτόπου είτε μετά από δίκη, τη δολοφονία του κομμουνιστή ηγέτη Γιάννη Ζεύγου, καθώς και τη δολοφονία του Τζωρτζ Πολκ.

*

Η Κομματική Οργάνωση Πειραιά (ΚΟΠ) παρά τα πλήγματα που είχε δεχτεί, διατηρούσε στις αρχές του 1948 σημαντικές δυνάμεις. Παρ’ όλ’ αυτά δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στο βασικό της καθήκον, δηλαδή τη διενέργεια σαμποτάζ. Η ασφάλεια την εξάρθρωσε με διαδοχικά κύματα συλλήψεων, έτσι ώστε το Φεβρουάριο του 1949 δεν υπήρχε ΚΟΠ. Αφετηρία για τη διάλυσή της υπήρξαν δυο αποτυχημένα σαμποτάζ, ένα το Νοέμβρη του ’47, όταν πυρπολήθηκε μερικώς ένα αμαξοστάσιο και ένα στις αρχές του ’49, όταν επιχειρήθηκε να ανατιναχτεί το αμαξοστάσιο των Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων. Και στις δύο περιπτώσεις οι σαμποτέρ συνελήφθησαν και οδήγησαν στην καταστροφή των δικτύων τους.

*

Στην Πάτρα υπήρχε η ΚΟΠ, χωρίς να αναφέρονται στοιχεία για τη δράση της. Η αστυνομία εντόπισε την ηγεσία της και στις 5 Ιανουαρίου 1949 τους συνέλαβε όλους, εκτός από έναν: ο Κ. Χεινόπορος, πρώην ταχυδρομικός υπάλληλος, βγήκε από το σπίτι της οδού Πατρέως 75 (δίπλα από τη Νομαρχία), πυροβολώντας, όταν οι αστυνομικοί το πυρπόλησαν για να τον εξαναγκάσουν να παραδοθεί και αυτός – και σκοτώθηκε επιτόπου.

*

Όλα εκτυλίχτηκαν στο χώρο της τραγωδίας, αλλά με απόλυτα λογικές συνεπαγωγές: ο αγώνας για την Επανάσταση είχε κριθεί, πριν καν αρχίσει. Ωστόσο οι μαχητικοί κομμουνιστές που έμειναν κυριολεκτικά στη φωλιά του λύκου, τον έδωσαν με αυταπάρνηση – και στις περισσότερες περιπτώσεις το πλήρωσαν αυτό με τη ζωή τους. Στα τέλη του ’48 η (αναμενόμενη) ήττα στις πόλεις ήταν προφανής σε όλους. Πως την αντιμετώπισε το ΚΚΕ; Πώς αξιολόγησε τα στελέχη του – τα περισσότερα ήδη καταδικασμένα σε θάνατο ή εκτελεσμένα;

Διαβάζουμε στο φύλλο του «Ριζοσπάστη» της 9ης Σεπτεμβρίου 1948:

Το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, με βάση πληροφορίες που πήρε για την κατάσταση που επικρατεί στις μεγάλες πόλεις… διαπιστώνει ότι παρά την προσήλωση που δείχνουν οι πλατιές κομμουνιστικές μάζες στον αγώνα του ΔΣΕ, οι κομματικές οργανώσεις και οι κομμουνιστές στις πόλεις αυτές, δεν εκπληρώνουν το καθήκον τους απέναντι στο λαϊκό δημοκρατικό κίνημα και τον ένοπλο αγώνα του Στρατού μας… Μέσα στις ΚΟ στις πόλεις, βρίσκουν απήχηση ηττοπάθειας ξένες προς εμάς αντιλήψεις που δείχνουν έλλειψη πίστης στη δύναμη του λαού και στο νικηφόρο τέλος του αγώνα μας, πράγμα που μειώνει και παραλύει τη μαχητική τους απόδοση… Το κόμμα μας καταδικάζει σαν προδοσία κάθε δισταγμό και ταλάντευση σχετικά με τον ένοπλο αγώνα, που είναι σήμερα το μοναδικό και αποφασιστικό μέσο…

*

Και το επιστέγασμα, η απόφαση της Ζ’ Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ, τον Μάιο του 1950, όπου ολοκληρώνεται η απαξίωση των πολλών νεκρών (και των λίγων ζωντανών) μαχητών του ελληνικού αντάρτικού πόλης, στην τελευταία περίοδο του Εμφυλίου: η αποτυχία αποδίδεται σε υποκειμενικές, προσωπικές αδυναμίες των στελεχών και σε οργανωτικές αστοχίες. Πολύ βολικό, για να αποδοθεί η ήττα σε ανθρώπινα λάθη, κατά την εφαρμογή των σωστών αποφάσεων της αλάνθαστης ηγεσίας του Ζαχαριάδη. Ή, με άλλα λόγια, εμείς σωστά αρμενίζαμε, ο γιαλός έμεινε πεισματικά στραβός μέχρι το τέλος…

Αν θέλουμε να εντοπίσουμε τους λόγους όχι της ήττας, αλλά της εύκολης ήττας του αντάρτικου στις πόλεις, θα καταφύγουμε, καταρχήν, στο Σόλωνα Γρηγοριάδη:

Η κυριότερη όμως αιτία της ήττας του ΚΚΕ μέσα στις πόλεις ήταν ο στενός, ταξικός χαρακτήρας του κινήματος. Καμία σύγκριση δεν μπορούσε να γίνει με τις συνθήκες της Κατοχής. Έλειπε η εθνική μορφή, η πατριωτική έξαρση, η παλλαϊκή ατμόσφαιρα. Η νέα εξόρμηση του ΚΚΕ απομονώθηκε αυτομάτως από την πρώτη στιγμή. Και τα σχέδια να πραγματοποιηθούν μαζικές μαχητικές εκδηλώσεις, να σχηματιστούν περιοχές από συνοικίες που θα ήλεγχε ο κομματικός μηχανισμός, να συγκροτηθεί οργανωμένη ένοπλη δύναμη στην πρωτεύουσα ήταν τελείως χιμαιρικά και έδειχναν πλήρη έλλειψη ρεαλισμού εκτιμήσεων.

Φυσικά έπαιξε σοβαρότατο ρόλο η αποφασιστική στάση του κράτους, που με τα στρατοδικεία, τις αμείλικτες εκτελέσεις, το φάσμα της Μακρονήσου, συνέτριψε το ηθικό της Αριστεράς. Αλλά η Γερμανική τρομοκρατία κατά την Κατοχή που ήταν αδυσώπητη δεν είχε κατορθώσει να δαμάσει το μαζικό, ένοπλο κίνημα στις πόλεις. Γιατί τότε δέσποζε το εθνικό πλαίσιο, που τώρα είχε αντικατασταθεί από την πολιτική –ταξική υποδομή.

Η μάχη των πόλεων έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στις τύχες του πολέμου. Παρ’ όλες όμως τις διαστάσεις της, δεν έπαυε να αποτελεί δευτερεύοντα, βοηθητικό παράγοντα της αποφασιστικής ενέργειας, που ήταν η σύγκρουση των οργανωμένων αντίπαλων στρατιωτικών δυνάμεων.

*

Αναφορές:

Σόλων Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, τόμος Β’, εκδ. polaris

Dominique Eudes, Οι καπετάνιοι. Εκδ. Εξάντας

Το αντάρτικο πόλης στη Θεσσαλονίκη

https://panosz.wordpress.com/2008/05/06/civil_war-5/

Υπόθεση Πολκ

https://panosz.wordpress.com/2010/02/24/civil_war-44/

Ο ΔΣΕ βομβαρδίζει τη Θεσσαλονίκη.

https://panosz.wordpress.com/2009/10/26/civil_war-27/

Ο Εμφύλιος στη Μέση Ανατολή.

https://panosz.wordpress.com/2010/02/03/civil_war-42/

Ευστράτιος Μουτσογιάνης, Πως σκότωσα το Χρήστο Λαδά.

http://lornion.blogspot.com/2007/11/blog-post_5877.html

Κώστας Χινόπορος, Πάτρα.

http://kokkinosfakelos.blogspot.gr/2016/03/1949.html

Πηγή: Το τέλος του Εμφυλίου στις πόλεις | Η καλύβα ψηλά στο βουνό

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s