Δεκέμβρης, Κατοχή

Τα μπλόκα της Κατοχής ως προπαρασκευή των Δεκεμβριανών

αρχείο λήψης

Προσπαθώντας κανείς και ερμηνεύσει τον φαινομενικά ανεξήγητο Δεκέμβρη του 1944 θα πρέπει να αναζητήσει κάτω από τόνους στείρας φιλολογίας τις πραγματικές του αιτίες. Γιατί ο Δεκέμβρης παραμένει αίνιγμα αν τον αποδώσουμε στις αποφάσεις της ηγεσίας του ΚΚΕ για κατάληψη της εξουσίας ή στις ιδιοφυείς στρατηγικές συλλήψεις του πρωθυπουργού Παπανδρέου, όπως τις κατέγραψε ο ίδιος. Τίποτα απ’ αυτά δεν μπορεί να δικαιολογήσει την εμπλοκή δεκάδων χιλιάδων ενόπλων πολιτών στις συγκρούσεις του Δεκεμβρίου και την ενεργητική συμμετοχή πολύ περισσότερων μη ένοπλων Αθηναίων, οι οποίοι υπήρξαν η πραγματική «ύλη» της εμφύλιας σύγκρουσης.

Θα πρέπει λοιπόν να αναζητήσουμε βαθύτερα τις πραγματικές αιτίες (προϋποθέσεις) της σύγκρουσης, δηλαδή αυτό που ενέπλεξε μεγάλες λαϊκές μάζες σ’ αυτήν. Η πολιτική διαχείριση που έγινε από την κυβέρνηση Παπανδρέου, τους Άγγλους και το ΚΚΕ είναι άλλης τάξεως ζήτημα, με το δικό του ενδιαφέρον. Αλλά οι πολιτικές αποφάσεις δεν πυροδοτούνται με το πάτημα ενός κουμπιού, επειδή έτσι θέλησαν κάποιοι ηγέτες: η Ιστορία είναι γεμάτη από αποφάσεις πολιτικών ηγεσιών που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Απείρως περισσότερες, μάλιστα, από αυτές που υλοποιήθηκαν.

Συνοπτικά (και κατ’ αρχήν) οι βασικές αιτίες που οδήγησαν στη σύγκρουση του Δεκέμβρη, ως υποσύνολο των αιτιών του Εμφυλίου στη χώρα, ήταν η εξαθλίωση μεγάλων μαζών της πρωτεύουσας, που κυριολεκτικά πεινούσαν την ώρα που οι οικονομικοί δωσίλογοι και οι μαυραγορίτες (πολλές φορές φορές ήταν τα ίδια πρόσωπα) έκαναν χρυσές δουλειές και στη συνέχεια η λυσσαλέα δράση των πολιτικών δωσιλόγων, με επικεφαλής την κατοχική κυβέρνηση, για λογαριασμό των Γερμανών, με πρόσχημα την αντιμετώπιση του «κομμουνιστικού κινδύνου» και με χρήση των πλέον αδίστακτων και αιματηρών μεθόδων τρομοκρατίας του πληθυσμού, όπως τα μπλόκα στις συνοικίες, που είναι το θέμα αυτής της ανάρτησης.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης αιτίας μεσολάβησε η πολιτική παρέμβαση του ΚΚΕ, μέσω του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και, τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής, της ΟΠΛΑ. Όχι μόνο ως αντιστασιακό μέτωπο κατά του κατακτητή αλλά και ως ένοπλο πολιτικό κίνημα με σαφές πρόσημο για μετά την απελευθέρωση. Χωρίς αυτή την παρέμβαση δεν θα ενεργοποιούταν η δεύτερη αιτία που οδήγησε στον Δεκέμβρη, περίπου ένα χρόνο νωρίτερα, στα τέλη του 1943: ο πραγματικός στόχος των Ταγμάτων Ασφαλείας ήταν η κατάκτηση της εξουσίας μεταπολεμικά, μέσω της  άσκησης ασύμμετρης και εγκληματικής βίας τον καιρό της Κατοχής. Όχι από τους θλιβερούς Γερμανοτσολιάδες, αλλά από τους πολιτικούς ιθύνοντες που τους κινούσαν και τους χρησιμοποιούσαν, ενώ ήταν εξαρχής σε τακτική συνεννόηση με παράγοντες της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης, πολλούς αξιωματικούς του «στρατού» της Μέσης Ανατολής και τους Άγγλους. Κάτι ανάλογο έκανε και το ΚΚΕ μέσω του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ, με τη διαφορά ότι ταυτόχρονα η δράση του ήταν, τυπικά και εν πολλοίς ουσιαστικά, ενταγμένη στον συμμαχικό αγώνα κατά της Γερμανίας.

Αν αυτά ίσχυαν για την Αθήνα, στη επαρχία η βασική αιτία του Κατοχικού Εμφυλίου ήταν η ανάπτυξη αντιστασιακού κινήματος υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ μετά την πλήρη κατάρρευση – απουσία του κράτους και στη συνέχεια η έντονη προσπάθεια του ΚΚΕ (μέσω του ΕΛΑΣ) να ενσωματώσει ή να διαλύσει όλες τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις. Ας επιστρέψουμε όμως στο θέμα της ανάρτησης, δηλαδή στα μπλόκα της Κατοχής.

*

Τι ήταν και που έγιναν τα μπλόκα;

Γράφει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης:

Τον Νοέμβριο του 1943, βάσει ονομαστικών καταστάσεων που είχε συντάξει η Ειδική Ασφάλεια, οργανώθηκε η πρώτη μεγάλη επιχείρηση των Ταγμάτων Ασφαλείας στην πρωτεύουσα. Το «μπλόκο των νοσοκομείων» έπληξε μια ισχυρή ΕΑΜική εστία αντίστασης, τους ανάπηρους του αλβανικού μετώπου.

(…)
Δεν ήταν όμως μόνο οι συλλήψεις, οι βασανισμοί, οι εκτελέσεις και οι έφοδοι σε εργοστάσια, δημόσιες υπηρεσίες και σπίτια, που τρομοκρατούσαν τον πληθυσμό. Το 1944 η τρομοκρατία των ελληνικών Σωμάτων Ασφαλείας, υπό την εποπτεία ολιγάριθμων Γερμανών αξιωματικών, απέκτησε μαζικές διαστάσεις λαμβάνοντας τη μορφή των περίφημων κατοχικών μπλόκων. Στο στόχαστρο μπήκαν ολόκληρες συνοικίες σε μια λογική συλλογικής ευθύνης για τη δράση των ΕΑΜικών οργανώσεων.
Τα μπλόκα ικανοποιούσαν τις ανάγκες και των δύο συνεργαζόμενων πλευρών. Οι Γερμανοί επιδίωκαν την κάμψη του αντιστασιακού κινήματος με στόχο την όσο το δυνατόν ανενόχλητη αποχώρησή τους από την Αθήνα και παράλληλα την εξασφάλιση εργατικού δυναμικού προς καταναγκαστική εργασία στα γερμανικά εργοστάσια. Παράλληλα η κυβέρνηση Ράλλη επιδίωκε να πλήξει το ΕΑΜικό αντιστασιακό κίνημα, όσο ακόμη είχε την προστασία των γερμανικών δυνάμεων κατοχής, για να αποτρέψει την κατάληψη της εξουσίας από το ΕΑΜ μετά την αποχώρηση των κατακτητών.
Τα μπλόκα διενεργούνταν βάσει πληροφοριών, που συνέλεγε κυρίως η Ειδική Ασφάλεια με την απαγωγή κατοίκων και την απόσπαση πληροφοριών μετά από βασανιστήρια ή την άντληση πληροφοριών από «ειδικούς συνεργάτες», συνήθως ιδιοκτήτες περιπτέρων, κουρείων, μπακάλικων κ.λπ. Η έναρξη των επιχειρήσεων γινόταν πάντα τις πρώτες πρωινές ώρες, για να πιάσουν τους κατοίκους κυριολεκτικά στον ύπνο, με την άφιξη των φορτηγών που μετέφεραν τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας και τη διασπορά των δυνάμεων ανά 40 με 50 μέτρα προς σχηματισμό της περιμέτρου του μπλόκου. Μόλις ξημέρωνε ένας αξιωματικός καλούσε με τηλεβόα όλους τους άνδρες ηλικίας άνω των 14 ή 16 ετών να παρουσιαστούν στην κεντρική πλατεία ή άλλο κεντρικό χώρο της συνοικίας, με την απειλή ότι όσοι συλλαμβάνονταν να κρύβονται θα εκτελούνταν επιτόπου.

(…)
Μετά τις εκτελέσεις οι συγκεντρωμένοι σχημάτιζαν μεγάλες φάλαγγες περνώντας από κεντρικούς δρόμους της συνοικίας προς παραδειγματισμό των υπολοίπων κατοίκων και οδηγούνταν στα τοπικά αστυνομικά τμήματα όπου, μετά από διαλογή, άλλοι οδηγούνταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου και από εκεί με τρένα στα εργοστάσια της Γερμανίας και άλλοι στις φυλακές της Χωροφυλακής.
Η γεωγραφία των μπλόκων αντανακλά τις κύριες εστίες ανάπτυξης του EAMικού αντιστασιακού κινήματος. Ολα τα μεγάλα μπλόκα πραγματοποιήθηκαν σε προσφυγικές και παράλληλα εργατικές συνοικίες το καλοκαίρι 1944: σε Νέα Ιωνία, Γούβα, Περιστέρι, Βύρωνα, Κατσιπόδι (Δάφνη), Δουργούτι (Νέος Κόσμος), Νέα Σμύρνη, Κοκκινιά και Καλλιθέα, σε διάστημα μόλις δύο μηνών συνελήφθηκαν περίπου 10.500, από τα οποία περίπου 2.500 στάλθηκαν στη Γερμανία προς καταναγκαστική εργασία και εκτελέστηκαν επιτόπου περίπου 430 άτομα.

http://www.phorum.gr/viewtopic.php?t=294552

*

Γράφει ο Δ. Μαγκριώτης:

«Κατά την ενέργειαν των άγριων διώξεων των S.S. εναντίον των κατοίκων ολόκληρων συνοικιών και συνοικισμών της περιφερείας Αθηνών αι οποίαι έμειναν γνωσταί με το απαισίας μνήμης όνομα «Μπλόκο» διεπράττοντο πρωτοφανείς αγριότητες υπ’ αυτών… Περικυκλούντο κατά την ενέργειαν αυτών ολόκληρα τετράγωνα των συνοικιών της πόλεως από δυνάμεις των SS και συνελαμβάνοντο χιλιάδες αθώων προσώπων, πολλά των οποίων και εφονεύοντο επί τόπου ενώπιον του συγκεντρωμένου πλήθους, χωρίς καμμίαν απολύτως διαδικασίαν. Εληστεύοντο δε προσέτι αι οικίαι και τα καταστήματα των κυκλωμένων τετραγώνων, τινές εκ των οποίων και επυρπολούντο διά της χρήσεως ειδικής αναφλεκτικής κόνεως. Συνελαμβάνοντο δε προσέτι κατά εκατοντάδας και ενίοτε κατά χιλιάδας όμηροι εκ του πλήθους, εκ των οποίων άλλοι μεν εστέλλοντο εις το Στρατόπεδον Χαϊδαρίου και άλλοι εις Γερμανίαν διά αναγκαστικήν εργασίαν. Αι δραματικώτεραι και χαρακτηριστικότεραι τούτων ήσαν της Νικαίας (Ν. Κοκκινιάς), του συνοικισμού Βύρωνος και της Καλλιθέας».

http://www.rizospastis.gr/story.do?id=912305

*

Μια ιδέα για το τι (πως) ήταν οι συνοικίες στις οποίες έγιναν τα μπλόκα μας δίνει ο Μαρκ Μαζάουερ:

«Η Κοκκινιά ήταν ένας λαβύρινθος από βρώμικα δρομάκια και παράγκες που είχαν ξεφυτρώσει στο Μεσοπόλεμο στα νοτιοδυτικά της πόλης για να στεγάσουν τους πρόσφυγες από τη Μικρασία. Με τους ανοιχτούς υπονόμους της, τους σωρούς σκουπιδιών και τις βρωμερές καλύβες, ήταν το τυπικό παράδειγμα προσφυγικής συνοικίας. Οι κάτοικοί της είχαν τραβήξει τα πάνδεινα στο λοιμό του 1941-1942 και είχαν κερδίσει τη φήμη μιας απ’ τις «κόκκινες» γειτονιές της πρωτεύουσας».

Mark Mazower: «Στην Ελλάδα του Χίτλερ – Η εμπειρία της κατοχής», εκδόσεις «Αλεξάνδρεια», σελ. 370

Πολύ πιο αναλυτικές πληροφορίες για την Κοκκινιά υπάρχουν στην εργασία της Ειρήνης Ρηνιώτη: http://ikokkiniamas.blogspot.gr/p/blog-page.html

*

Ο Αύγουστος του 1944 απείχε από τον Δεκέμβρη λίγες μόνο βδομάδες. Αν δεν μελετήσουμε σε βάθος τον πρώτο μήνα είναι πρακτικά αδύνατο να κατανοήσουμε αυτά που συνέβησαν το δεύτερο.

Advertisements

5 σκέψεις σχετικά με το “Τα μπλόκα της Κατοχής ως προπαρασκευή των Δεκεμβριανών”

  1. τα μπλοκα εξηγουν σιγουρα το πολυ μεγαλο ποσοστο της εδα στις μεταπολεμικες εκλογες ειδικα στη β πειραιως γυρω στο 60% στις εκλογες του 58.
    δεν ειμαι σιγουρος αν εξηγουν τη συμμετοχη στα δεκεμβριανα τι θελεις να πεις οτι πολεμησαν για να εκδικηθουν για τα εγκληματα των ταγματων.
    τελος παντων υπαρχει και το πολυ ενδιαφερον κειμενο απο τη βιογραφια του ζαμπετα που εχεις ανεβασε που δινει μια εικονα για το τροπο σκεψης και συμπεριφορας των απλων ανθρωπων της εποχης.
    εξαθλιωμενο ηταν σχεδον το συνολο του πληθυσμου της αθηνας οχι μονο των προσφυγικων συνοικιων. 900000 δελτια τροφιμων σε πληθυσμο 1200000 κατοικων
    τα μπλοκα ηταν επιχειρησεις των γερμανων χωρις καμια στρατιωτικη σημασια τα ταγματα ακολουθουσαν ειναι αστειο να υποστηριζει κανεις οτι κινδυνευε ο γερμανικος στρατος απο τον ουσιαστικα αοπλο ελας αθηνων
    απλα ηταν επιχειρησεις ψυχολογικου χαρακτηρα για προκληση εμφυλιου πολεμου με την αποχωρηση των κατοχικων στρατευματων .καλα οχι πως ειχαμε αναγκη τη συμβολη τους τα καταφερναμε και μονοι μας

    Μου αρέσει!

  2. Βόγλης Πολυμέρης

    Μια σύγκρουση που ερχόταν από το παρελθόν

    http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=657080

    Η μάχη της Αθήνας αφορούσε το μέλλον, δηλαδή το μεταπολεμικό καθεστώς στην Ελλάδα, αλλά ερχόταν από το παρελθόν. Η σκληρότητα των συγκρούσεων και η βία των Δεκεμβριανών μοιάζουν ανεξήγητες αν δεν συνδεθούν με όσα είχαν συμβεί στην πρωτεύουσα το τελευταίο διάστημα της Κατοχής. Από την άνοιξη του 1944 ως και λίγες ημέρες πριν από την αποχώρηση των Γερμανών η Αθήνα είχε μετατραπεί σε πραγματικό πεδίο μάχης.

    Οι «κόκκινες» συνοικίες της πρωτεύουσας, όπως η Καισαριανή, ο Βύρωνας, η Καλλιθέα, η Κοκκινιά, είχαν μπει επανειλημμένα στο στόχαστρο των γερμανικών δυνάμεων και των Ταγμάτων Ασφαλείας, με μπλόκα, εκτελέσεις και συλλήψεις, οι οποίες προκάλεσαν εκατοντάδες θύματα στις τάξεις του ΕΑΜ.

    Το μίσος που είχαν προκαλέσει η αιματηρή δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας, αλλά και η επανεμφάνισή τους στα Τάγματα Εθνοφυλακής, στο πλευρό της κυβέρνησης αυτή τη φορά, κατά τα Δεκεμβριανά μπορεί, τουλάχιστον μέχρι ενός βαθμού, να εξηγήσει την αγριότητα της σύγκρουσης και τη βία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

    Στη διάρκεια των Δεκεμβριανών, όταν η σύγκρουση είχε κορυφωθεί, η Εθνική Πολιτοφυλακή, που διαδέχτηκε την Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα (ΟΠΛΑ), ανέλαβε να αποδώσει μια ιδιότυπη «επαναστατική» δικαιοσύνη με στόχο την εκκαθάριση των αντιπάλων στις συνοικίες που ήλεγχε ο ΕΛΑΣ. Πραγματικοί ή υποτιθέμενοι συνεργάτες των Γερμανών, αστοί, αξιωματικοί, «αντιδραστικοί», «ύποπτοι», τροτσκιστές συνελήφθησαν, υποβλήθηκαν σε πολύωρες ανακρίσεις, πέρασαν από «λαϊκά δικαστήρια» με συνοπτικές διαδικασίες και στη συνέχεια εκτελέστηκαν.

    Σε κάποιες περιπτώσεις οι εκτελέσεις ήταν μαζικές (όπως π.χ. στο Περιστέρι, στο Γαλάτσι και στην Κυψέλη) και τα θύματα θάφτηκαν πρόχειρα σε ομαδικούς τάφους. Πέρα από την (αρνητική) μυθολογία που περιβάλλει την ΟΠΛΑ, τις «υπερβασίες» που κατήγγειλε αργότερα το Κομμουνιστικό Κόμμα και τη διόγκωση του αριθμού των θυμάτων της, με τη συναφή μεταπολεμική προπαγάνδα, οι εκτελέσεις έδειχναν την πολιτική εργαλειοποίηση της βίας στη διάρκεια μιας σκληρής εμφύλιας σύγκρουσης.

    Τα Δεκεμβριανά ήταν η πιο αιματηρή σύγκρουση στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1940. Οι νεκροί των συγκρούσεων στην Αθήνα, που κράτησαν τριάντα τρεις ημέρες, υπερβαίνουν κατά πολύ τον αριθμό των θυμάτων τόσο των κατοχικών εμφύλιων συγκρούσεων όσο και των μεγάλων μαχών του Εμφυλίου, που επρόκειτο να ακολουθήσει. Αν και είναι δύσκολο να υπολογιστεί ο ακριβής αριθμός, περίπου 1.500 νεκρούς είχε ο ΕΛΑΣ, 700-800 οι κυβερνητικές δυνάμεις και 250 οι Βρετανοί. Το βαρύτερο τίμημα πλήρωσε ο άμαχος πληθυσμός, καθώς οι νεκροί ίσως να έφτασαν και τους 3.000, ανάμεσά τους εκατοντάδες ήταν τα θύματα των βρετανικών βομβαρδισμών.

    Επιπλέον, 12.000 αριστεροί συνελήφθησαν από τους Βρετανούς, εκ των οποίων οι 8.000 μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπου κρατήθηκαν κάτω από άθλιες συνθήκες για αρκετούς μήνες. Από την άλλη πλευρά ο ΕΛΑΣ συνέλαβε περίπου 15.000 άτομα στη διάρκεια των Δεκεμβριανών, οι περισσότεροι από τους οποίους μετά τη λήξη των μαχών μετατράπηκαν σε ομήρους και οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα μακριά από την Αθήνα.

    Οι όμηροι του ΕΛΑΣ πέρασαν μια αφάνταστα σκληρή δοκιμασία, καθώς υποχρεώθηκαν σε πολύωρες, εξαντλητικές πορείες μέσα από ορεινούς, χιονισμένους δρόμους, χωρίς τα κατάλληλα ρούχα και υποδήματα, και με ελάχιστο φαγητό καθώς ο ΕΛΑΣ δεν διέθετε επαρκή τρόφιμα για να τους σιτίσει. Οι όμηροι του ΕΛΑΣ αφέθηκαν ελεύθεροι αμέσως μετά την κατάπαυση του πυρός στις 15 Ιανουαρίου 1945, αλλά δεν συνέβη το ίδιο και με τους συλληφθέντες από τους Βρετανούς και τις κυβερνητικές δυνάμεις καθώς διερευνούνταν κατηγορίες εναντίον τους για εγκλήματα κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών και οι φυλακές άρχισαν να γεμίζουν με αριστερούς πολιτικούς κρατουμένους.

    Η βία δεν είναι ο μοναδικός λόγος για τον οποίο τα Δεκεμβριανά αποτελούν καμπή στη δεκαετία του 1940. Είναι η μοναδική περίπτωση στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην οποία συμμαχικά στρατεύματα πολέμησαν κατά της Αντίστασης, έχοντας μάλιστα στο πλευρό τους και πρώην ένοπλους συνεργάτες του Αξονα. Γενικότερα, η άμεση συμμετοχή τόσο πολλών βρετανικών στρατευμάτων στην ενδοελληνική σύγκρουση του Δεκεμβρίου του 1944 αποτελεί μοναδική περίπτωση στρατιωτικής επέμβασης ξένης δύναμης στην ελληνική ιστορία.

    Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση, καθώς στηριζόταν στρατιωτικά σε μια ξένη δύναμη για να διατηρήσει την εξουσία της απέναντι στον εσωτερικό αντίπαλο, είχε αποδεχτεί τον περιορισμό της παραδοσιακά νοούμενης εθνικής κυριαρχίας.

    Από αυτή την άποψη, τα Δεκεμβριανά προεικόνιζαν τη συνθήκη περιορισμένης κυριαρχίας που θα επικρατήσει τα επόμενα χρόνια, δηλαδή την εξάρτηση του ελληνικού αστικού κόσμου από τις ξένες δυνάμεις και την αποφασιστικότητα των ξένων δυνάμεων να επέμβουν στην Ελλάδα για να διατηρήσουν το καθεστώς απέναντι στην πρόκληση της Αριστεράς. Τέλος, τα Δεκεμβριανά ως επαναστατική «στιγμή» θα στοιχειώσουν το φαντασιακό του αστικού κόσμου.

    Η Ελλάδα ήταν μια χώρα χωρίς παρελθόν κοινωνικών επαναστάσεων και ο κίνδυνος του κομμουνισμού προπολεμικά ήταν τεχνητά διογκωμένος. Τα Δεκεμβριανά θα φέρουν αντιμέτωπο τον αστικό κόσμο με την απειλή της επανάστασης. Τους επόμενους μήνες οι αναφορές στα Δεκεμβριανά θα είναι συνεχείς· θα υπενθυμίζουν ότι η απειλή είναι υπαρκτή, άμεση και διαρκής και ο αντίπαλος θα πρέπει να συντριβεί, για να μην επαναληφθούν.

    Ο κ. Πολυμέρης Βόγλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

    Μου αρέσει!

  3. Μπέκος Γρηγόρης

    Μενέλαος Χαραλαμπίδης: «Εκτός από τους Βρετανούς, κυρίως μοναρχικοί και κεντρώοι ώθησαν τα πράγματα στα άκρα»
    Ο ιστορικός χαρτογραφεί λεπτομερώς τα πεδία της σύγκρουσης και διερευνά τις πολιτικές ευθύνες όλων των πλευρών

    Είναι τραγικό, αλλά η πραγματική εικόνα της απελευθερωμένης Ελλάδας ήταν η εξής: «Στις 18 Οκτωβρίου 1944 η άφιξη της ελληνικής κυβέρνησης και των βρετανικών δυνάμεων μπορεί να πραγματοποιήθηκε σε κλίμα μαζικών πανηγυρισμών και εθνικής ανάτασης, όμως οι ένοπλες δυνάμεις και των δύο πλευρών βρίσκονταν με το δάχτυλο στη σκανδάλη. Ο Εθνικός Στρατός Αθηνών σε ξενοδοχεία και άλλα κτίρια του κέντρου της πρωτεύουσας, και ο ΕΛΑΣ στις συνοικίες που το κύκλωναν», όπως γράφει χαρακτηριστικά ο 44χρονος Μενέλαος Χαραλαμπίδης.

    Στο βιβλίο του «Δεκεμβριανά 1944 – Η μάχη της Αθήνας» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια» με αφορμή την εβδομηκοστή επέτειο των γεγονότων που οδήγησαν στο ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου, ο ίδιος χαρτογραφεί για πρώτη φορά λεπτομερώς τα πεδία αυτής της ένοπλης σύγκρουσης και διερευνά με τη σειρά του τις πολιτικές ευθύνες των πλευρών που ενεπλάκησαν σε αυτήν. «Το Βήμα της Κυριακής» τον συνάντησε κοντά στην πλατεία Ηρώων, στου Ψυρρή.

    «Το τάγμα του ΕΛΑΣ που ήταν οχυρωμένο σε αυτή την περιοχή – επειδή τα στενοσόκακά της προσφέρονταν για άμυνα και οδοφράγματα – χτυπήθηκε σκληρά στις 27 και στις 28 Δεκέμβρη. Οι ελασίτες δεν μπόρεσαν να κρατήσουν άλλο και υποχώρησαν στο Μεταξουργείο, όπου ως και τις 4 του Γενάρη έγινε μία από τις πιο σφοδρές και πολύνεκρες μάχες των Δεκεμβριανών, ιδίως για τον ΕΛΑΣ» ανέφερε ο ίδιος, που χρησιμοποίησε «ανεκμετάλλευτες ως σήμερα αλλά κατατοπιστικές πηγές» προκειμένου «να έχουμε σε ένα ενιαίο σύγγραμμα όλο το πλαίσιο της Μάχης της Αθήνας».

    Η ιστορική μελέτη του, την οποία άρχισε το 2010, στηρίχθηκε κυρίως σε στρατιωτικές και πολιτικές εκθέσεις των βρετανικών δυνάμεων που έδρασαν στην Αθήνα (άνοιξε πολλούς φακέλους στα «αχανή» Βρετανικά Αρχεία του Λονδίνου), στα διάσπαρτα αρχεία ελληνικών πολιτικών και στρατιωτικών υπηρεσιών (όπως το αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού), στο τμήμα του αρχείου του ΚΚΕ που είναι διαθέσιμο στην έρευνα, στον Τύπο της εποχής και σε ορισμένες προφορικές μαρτυρίες που συνέλεξε όταν εργαζόταν για τη διδακτορική του διατριβή, ό,τι δηλαδή μετεξελίχθηκε και στο πρώτο του βιβλίο «Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα» (Αλεξάνδρεια, 2012).

    Βασική θέση του συγγραφέα είναι ότι «τα Δεκεμβριανά δεν υπήρξαν μια περιφερειακή σύγκρουση» και ότι κατά την «πυκνή χρονικά» διάρκειά τους (33 ημέρες) «συναντήθηκαν» με ιδιαίτερη οξύτητα ο προϋπάρχων (από τον Μεσοπόλεμο και την Κατοχή) εσωτερικός διχασμός (πολιτικός και ταξικός) στην Ελλάδα με τον αναδιατασσόμενο συσχετισμό των διεθνών δυνάμεων εν όψει της νέας μεταπολεμικής πραγματικότητας.

    Είχαν υποτιμηθεί ως σήμερα οι διεθνείς παράμετροι των Δεκεμβριανών; «Είχαν υποτιμηθεί όχι από την έρευνα αλλά από τα επίσημα αφηγήματα για τα Δεκεμβριανά. Επικρατούν οι εθνοκεντρικές αντιλήψεις της Ιστορίας και συνήθως αφήνουμε εκτός το ευρύτερο πλαίσιο εντός του οποίου συμβαίνουν τα γεγονότα. Τα Δεκεμβριανά μπορεί να υπήρξαν η μοναδική περίπτωση όπου συμμαχικές δυνάμεις συγκρούστηκαν μεταξύ τους πριν ακόμη τελειώσει ο πόλεμος, παράλληλα όμως εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο αναταραχών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι οποίες οφείλονταν στην προσπάθεια των Συμμάχων να ελέγξουν τις πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό των απελευθερωμένων κρατών. Η τότε απόφαση του Τσόρτσιλ – παρά τις σφοδρότατες αντιδράσεις των Αμερικανών – να πάρει από το ιταλικό μέτωπο μια δύναμη περίπου 60.000 ανδρών και να τη μεταφέρει στην Αθήνα μάς δείχνει πόσο κρίσιμα θεωρούνταν ευρύτερα τα όσα εξελίσσονταν στην Ελλάδα. Αυτό που προκύπτει από τα αρχεία των βρετανικών υπηρεσιών – και μια εξαιρετικά σημαντική επιστολή του Ατσεσον συγκεκριμένα, του βοηθού του αμερικανού υπουργού Εξωτερικών που βρισκόταν στην Αθήνα – είναι ο φόβος ενός ντόμινο σε ολόκληρη την Ευρώπη από το ενδεχόμενο μιας επιτυχημένης έκβασης της εξέγερσης στην Ελλάδα» σημείωσε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.

    Κάτι τέτοιο ωστόσο δεν συνέβη και ο βασικότερος λόγος ήταν η λεγόμενη «Συμφωνία των ποσοστών» μεταξύ Τσόρτσιλ και Στάλιν στη Μόσχα τον Οκτώβριο του 1944 για τις «σφαίρες επιρροής» στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Ηταν δυνατόν να μην τη γνώριζε το ΚΚΕ; «Ηταν τόσο εκκωφαντική η σιωπή της Σοβιετικής Ενωσης που η ηγεσία του ΚΚΕ καταλάβαινε ότι δεν είχε την έγκρισή της για να επιχειρήσει μια ένοπλη ρήξη. Αυτός ήταν, κατά την άποψή μου, και ο σημαντικότερος παράγοντας που απέτρεψε τον Γ. Σιάντο να διατάξει τη γενική επίθεση προς κατάληψη του κέντρου της Αθήνας στην αρχή των συγκρούσεων, πριν δηλαδή οι Βρετανοί φέρουν ενισχύσεις. Ο Γ. Σιάντος καταλάβαινε ότι ακόμη και μια στρατιωτική νίκη επί των Βρετανών δεν θα έλυνε το πολιτικό πρόβλημα, την αναγκαστική διαπραγμάτευση μαζί τους δηλαδή. Αυτή η διάσταση, το να συνεκτιμήσουμε δηλαδή τον συσχετισμό των πολιτικών δυνάμεων στην Ελλάδα και το νευραλγικό μεταβατικό στάδιο στο οποίο βρίσκεται τότε η Ευρώπη, ξεδιαλύνει πολλά και ανατρέπει διάφορους παραλογισμούς, ότι ο Γ. Σιάντος ήταν λ.χ. πράκτορας των Βρετανών» συνέχισε ο ίδιος.

    Το εαμικό εγχείρημα «κάλυψε το πολιτικό κενό που δημιούργησε η Κατοχή» και υπήρξε, κατά τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη, απολύτως επιτυχημένο. «Η αλλαγή μάλιστα που επέφερε το ΕΑΜ στο εσωτερικό του ΚΚΕ ήταν τεράστια. Ενας κλειστός κομματικός μηχανισμός, μαθημένος στην εξορία και στην παρανομία, έγινε ξαφνικά, μέσω του ΕΑΜ, πολυσυλλεκτικός και ανοίχτηκε στην κοινωνία. Επομένως αυτό που καθόριζε ήδη από το 1943 την πολιτική του ΚΚΕ, και είναι κρίσιμο να καταλάβουμε, ήταν η διατήρηση της συνοχής του ΕΑΜ με κάθε κόστος, γιατί αυτό ουσιαστικά θα του άνοιγε τον δρόμο προς την εξουσία με κοινοβουλευτικά και όχι επαναστατικά μέσα, χωρίς το στίγμα του «πραξικοπηματία» δηλαδή. Αυτό εξηγεί και τις υποχωρήσεις του ΚΚΕ τόσο στον Λίβανο όσο και στην Καζέρτα» υπογράμμισε ο ίδιος.

    Οι Βρετανοί αναζήτησαν ένα πολιτικό πρόσωπο που θα μπορούσε να συσπειρώσει τον αστικό πολιτικό χώρο – προκειμένου να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η επιρροή του ΕΑΜ – και το βρήκαν στο πρόσωπο του Γεωργίου Παπανδρέου, τον οποίο και διόρισαν ουσιαστικά πρωθυπουργό. Πριν φθάσουμε στα Δεκεμβριανά, συνέχισε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, «εξαιρετικά σημαντική είναι η περίοδος του Νοέμβρη με τις διαπραγματεύσεις, στο πλαίσιο της κυβέρνησης εθνικής ενότητας, για τον αφοπλισμό μόνο των αντάρτικων δυνάμεων – ιδού το τέχνασμα για την εξαφάνιση του ΕΛΑΣ, του μοναδικού εγγυητή για την Αριστερά τότε – και τη δημιουργία στη συνέχεια τακτικού ελληνικού στρατού. Οι λογικές αντιπροτάσεις του ΕΑΜ για την επίτευξη της εθνικής ενότητας, όχι μόνο σε πολιτικό αλλά και σε στρατιωτικό επίπεδο, προσέκρουαν στους Βρετανούς που ήθελαν να έχουν τον πλήρη έλεγχο των εξελίξεων. Το θέμα όμως ήταν ότι άρχισε, από ένα σημείο και μετά, να προκύπτει μια σύγκλιση του Παπανδρέου με το ΕΑΜ σε κάποια βασικά πράγματα. Αυτό το έβλεπαν με πολύ κακό μάτι και οι μοναρχικοί που υπέσκαπταν συνεχώς τις προσπάθειές του Παπανδρέου και του καταλόγιζαν το γεγονός ότι δεν είχε επιστρέψει ο βασιλιάς με την Απελευθέρωση. Αλλά και οι υπόλοιπες αστικές δυνάμεις, λ.χ. ο Σοφούλης, δεν έβλεπαν με καλό μάτι τη διαφαινόμενη κυριαρχία του Παπανδρέου στον λεγόμενο προοδευτικό κεντρώο χώρο. Πριν ολοκληρωθούν πάντως οι διαπραγματεύσεις ο βρετανός στρατηγός Σκόμπι, παρακάμπτοντας ουσιαστικά την κυβέρνηση εθνικής ενότητας, επεμβαίνει και εκδίδει την 1η Δεκέμβρη τη διαταγή αφοπλισμού του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Την επομένη παραιτούνται οι εαμικοί υπουργοί. Επέρχεται έτσι μια απότομη κλιμάκωση και στις 3 του Δεκέμβρη έχουμε τη σφαγή του συλλαλητηρίου στο Σύνταγμα. Παρά το γεγονός όμως ότι, ακόμη και μετά τη σφαγή, διερευνάται από όλες τις πλευρές μια νέα πολιτική λύση που θα αποκλιμάκωνε τα πράγματα, έρχεται ο ίδιος ο Τσόρτσιλ και, αποφασίζοντας να μην κάνει δεκτή την παραίτηση του Παπανδρέου, οδηγεί τα πράγματα στα άκρα» εξήγησε ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης.

    Ποιους βαρύνουν επομένως οι πολιτικές ευθύνες για τα Δεκεμβριανά; «Αν αφήσουμε στην άκρη τους Βρετανούς που εξυπηρετούσαν τα δικά τους συμφέροντα, το μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης το φέρουν οι μοναρχικοί που υπονόμευαν συστηματικά τον Παπανδρέου και ακολούθως οι υπόλοιπες ηγετικές προσωπικότητες των φιλελεύθερων κεντρώων που ενδιαφέρονταν μόνο για το πολιτικό τους μέλλον. Στο ΕΑΜ, το οποίο εμφανίστηκε αρκετά διαλλακτικό μολονότι είχε πολιτικά το πάνω χέρι στην όλη υπόθεση, το μόνο που μπορούμε να χρεώσουμε, αν θελήσουμε οπωσδήποτε να αναζητήσουμε τις δικές του πολιτικές ευθύνες, είναι ότι δεν υποχώρησε κι άλλο, ότι δεν έκανε ό,τι θα μπορούσε να κάνει, εκείνη τη χρονική στιγμή, για να αποφύγει την ένοπλη σύγκρουση».

    Την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου πραγματοποιείται ιστορικός περίπατος με θέμα «Αναζητώντας τα ίχνη των Δεκεμβριανών». Μια ιστορική περιήγηση στο κέντρο της Αθήνας (Εξάρχεια – Ομόνοια – Μεταξουργείο) με «ξεναγό» τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη. (Ωρα συνάντησης: 11.30 π.μ. Αφετηρία: Πλατεία Κάνιγγος). Μετά τη λήξη του περιπάτου πραγματοποιείται προβολή σπάνιου φωτογραφικού υλικού από τα Δεκεμβριανά και συζήτηση στο Αμφιθέατρο του ραδιοσταθμού 9,84 στην Τεχνόπολη (Γκάζι).

    Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης χαρτογραφεί λεπτομερώς τα πεδία της σύγκρουσης και διερευνά τις πολιτικές ευθύνες όλων των πλευρών

    http://www.tovima.gr/politics/article/?aid=657083

    Μου αρέσει!

  4. Στεφανίδης Γιάννης

    Τι γνωρίζουν οι νέοι για τα Δεκεμβριανά

    Επί τρεις δεκαετίες μετά το συμβάν τα Δεκεμβριανά αποτέλεσαν μέρος της δημόσιας Ιστορίας από τη σκοπιά της νικήτριας παράταξης του Εμφυλίου. Χωρίς να αναχθούν στην περιωπή των μεγάλων εθνικών επετείων της 25ης Μαρτίου και της 28ης Οκτωβρίου, τιμήθηκαν ως σταθμός στον αγώνα του Εθνους κατά του κομμουνισμού.

    Τον πρώτο λόγο είχαν οι Ενοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας. Οι ετήσιες τελετές τους είχαν ως επίκεντρο το παλαιό κτίριο του Συντάγματος Χωροφυλακής στου Μακρυγιάννη. Συμμετείχαν εκπρόσωποι των κρατικών αρχών, αλλά και ιδιώτες, ιδιαίτερα μέλη οργανώσεων εφέδρων και θυμάτων πολέμου. Αν και δεν εντάχθηκαν στη διδακτέα ύλη του σχολείου, οι μαθητές, ιδίως της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, είχαν πολλές πιθανότητες να ακούσουν επετειακούς λόγους που εξυμνούσαν τους υπερασπιστές των στρατώνων του Μακρυγιάννη απέναντι στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ.

    Ο Τύπος, τα κινηματογραφικά επίκαιρα και τα κρατικά μέσα ενημέρωσης προέβαλλαν τις σχετικές εκδηλώσεις. Ευρείας κυκλοφορίας εκδόσεις, όπως το Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν του Ηλίου, αφιέρωναν αρκετές σελίδες στα Δεκεμβριανά, διανθισμένες με αποκρουστικές εικόνες από εκταφές εκτελεσθέντων ομήρων.

    Η επετειακή μνημόνευση των Δεκεμβριανών περιορίστηκε δραστικά μετά την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας, για να εγκαταλειφθεί έπειτα από την άνοδο του ΠαΣοΚ στην εξουσία. Η Αριστερά, από την πλευρά της, μετά τις αλλεπάλληλες ενδοκομματικές δοκιμασίες και διασπάσεις που ακολούθησαν την ήττα στον Εμφύλιο, δεν έδειχνε διατεθειμένη να προβάλει τη δική της εκδοχή για την επέτειο, πέρα από εκδηλώσεις σε κομματικό κύκλο και, ακόμα σπανιότερα, ιστορικά συνέδρια. Το αποτέλεσμα ήταν τις τελευταίες δεκαετίες η μνήμη των Δεκεμβριανών να συντηρείται κυρίως από αφιερώματα του Τύπου, περιστασιακές τηλεοπτικές εκπομπές και μια σχετικά περιορισμένη βιβλιογραφική παραγωγή.

    Ως προς τη νεότερη γενιά, μπορεί κανείς να εικάσει ότι μετά το 1981 οι ευκαιρίες για να αποκτήσει κάποια ιδέα για τα γεγονότα περιορίστηκαν στο οικογενειακό περιβάλλον, στις συναναστροφές με πολιτικοποιημένα άτομα και στην ενδεχόμενη συμμετοχή σε πολιτικές οργανώσεις, ιδίως αλλά όχι αποκλειστικά από τον χώρο της Αριστεράς. Χρειάστηκαν, ίσως, οι ταραχές που πυροδότησε ο φόνος ενός δεκαπεντάχρονου από αστυνομικό στην Αθήνα, στις 6 Δεκεμβρίου του 2008, προκειμένου μεγάλο κομμάτι της κοινής γνώμης να αντιληφθεί ότι, εξήντα τέσσερα χρόνια νωρίτερα, την ίδια πόλη είχαν συγκλονίσει πολύ πιο αιματηρές και καταστροφικές συγκρούσεις που σφράγισαν τη μεταπολεμική πορεία της Ελλάδας.

    Ως μέρος μιας προσπάθειας να διερευνηθεί ο απόηχος των Δεκεμβριανών του 1944 και, ειδικότερα, να ανιχνευθεί η πρόσληψη των γεγονότων αυτών από τη σπουδάζουσα νεολαία, διεξήχθη έρευνα μεταξύ 240 φοιτητών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης από κλάδους τόσο των ανθρωπιστικών όσο και των θετικών επιστημών. Επιλέχθηκαν δύο βασικές κατηγορίες φοιτητών, πρωτοετείς και τριτοετείς. Οι κατηγορίες αυτές υποδιαιρέθηκαν μεταξύ τριών πανεπιστημιακών τμημάτων: Ιστορίας και Αρχαιολογίας (H1, H3), Πολιτικών Επιστημών (P1, P3), Πληροφορικής (S1) και Χημικών Μηχανικών (S3). Συγκεντρώθηκαν σαράντα απαντήσεις από κάθε υποκατηγορία με τυχαία σειρά μεταξύ των ακροατηρίων.

    Οι φοιτητές κλήθηκαν να απαντήσουν σε δύο απλές ερωτήσεις μέσα σε 15 λεπτά. Η πρώτη ερώτηση έχει «πραγματολογικό» χαρακτήρα και η δεύτερη «αξιολογικό»:

    (α) «Τι γνωρίζετε για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 1944;» και
    (β) «Ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι η σημασία των Δεκεμβριανών για τη μεταπολεμική Ελλάδα;».

    Αν αφαιρεθούν οι γενικόλογες και οι συγκεχυμένες απαντήσεις, λιγότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες (ποσοστό 47,5% ως προς το πρώτο και 46,25% ως προς το δεύτερο ερώτημα) ήταν σε θέση να αναφέρουν κάποια στοιχεία για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 1944 στην Αθήνα. Ωστόσο το ποσοστό αυτό δεν πρέπει να θεωρηθεί ευκαταφρόνητο αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι τα Δεκεμβριανά δεν αποτελούν μέρος της εγκύκλιας ούτε της δημόσιας Ιστορίας.

    Ο αριθμός όσων έδωσαν απάντηση είναι ευθέως ανάλογος με την κατεύθυνση σπουδών των ερωτηθέντων. Στις ανθρωπιστικές σπουδές το ποσοστό κυμάνθηκε από 57,5% έως 87,5%. Αντίθετα, στις θετικές σπουδές απάντησε ένας στους τρεις. Στο σύνολο όσων απάντησαν, ένας στους τρεις περιέγραψε τα Δεκεμβριανά ως σύγκρουση μεταξύ της Αριστεράς και των εσωτερικών της αντιπάλων («κυβέρνηση», «Δεξιά», «αστική τάξη»).

    Ενας στους τέσσερις προσέθεσε τους Βρετανούς στην πλευρά των αντιπάλων της Αριστεράς. Τέλος, ποσοστό 16,8% όρισε την Αριστερά και τους Βρετανούς ως αντιμαχόμενα μέρη. Αρκετοί συνέδεσαν τα Δεκεμβριανά με τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Ωστόσο ένα σημαντικό ποσοστό ανέφερε τη Βάρκιζα ως προοίμιο των Δεκεμβριανών. Ως προς τις συνέπειες των Δεκεμβριανών, περίπου το 40% όσων απάντησαν συνέδεσαν τα γεγονότα με την έκρηξη του Εμφυλίου. Μόνον ένας τα ανέφερε ως έναυσμα της «δεύτερης φάσης» του Εμφυλίου. Μία στις τέσσερις απαντήσεις αναφέρεται και στις πολιτικές επιπτώσεις των Δεκεμβριανών, με έμφαση στην περίοδο 1944-1974. Ελάχιστες απαντήσεις είχαν εμφανή πολιτική χροιά ή/και επιχειρούσαν να συνδέσουν τα γεγονότα με την επικαιρότητα. Μάλιστα, οι απαντήσεις αυτής της κατηγορίας εμφανίζουν αρκετά πραγματολογικά σφάλματα.

    Τέλος, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι δώδεκα από όσους δεν έδωσαν απάντηση (ποσοστό 13,2%) θεώρησαν σκόπιμο να αναφέρουν ότι δεν διδάχθηκαν κάτι για τα Δεκεμβριανά στο σχολείο.

    Ο κ. Γιάννης Στεφανίδης είναι καθηγητής Διπλωματικής Ιστορίας στο ΑΠΘ. Απόσπασμα από εισήγηση στο συνέδριο του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ «Δρόμοι του Δεκεμβρίου: από τον Λίβανο στην Αθήνα, 1944».
    http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=657082

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s