Φιλοξενίες

Οι συλλήψεις της 9/10/1947: Τα αίτια και οι συνέπειες 

Σάκης Μουμτζής

Ως γνωστό τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Ιουλίου 1947, οι διωκτικές αρχές συνέλαβαν στην Αθήνα και στον Πειραιά περίπου 4.000 στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Τις επόμενες ημέρες συλλήψεις πραγματοποιήθηκαν και στη Θεσσαλονίκη, καθώς και σε άλλα αστικά κέντρα, έτσι ώστε τελικά ο συνολικός αριθμός των συλληφθέντων Αριστερών να προσεγγίζει τις 7.000-8.000.

Ας δούμε το πολιτικό πλαίσιο και το στρατιωτικό περιβάλλον που επικρατούσε στη χώρα, για να αντιληφθούμε καλύτερα την πολιτική λειτουργία των συλλήψεων του Ιουλίου 1947.

Στο στρατιωτικό πεδίο βρισκόταν σε εξέλιξη το σχέδιο «ΚΟΡΑΞ» (Ιούνιος-Ιούλιος 1947) στην περιοχή της Ηπείρου. Εκεί ο Εθνικός Στρατός αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Δ.Σ.Ε., οι οποίες ελάχιστη σχέση είχαν με τις αντίστοιχες της Θεσσαλίας, τόσο ως προς την μαχητικότητα όσο και ως προς τον εξοπλισμό, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Έκθεση Πεπραγμένων Επιχειρήσεων «ΚΟΡΑΞ», που συντάχθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 1947 «οι συμμορίται του Γράμμου διέφερον των μέχρις εκείνης της ημέρας αντιμετωπισθέντων, διότι ήσαν αρτίως εξoπλισμένοι και μαχητικότεροι…..»(Γ. Μαργαρίτης, Τόμος Α’, σελ. 306).

Η γειτνίαση με την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία καθιστούσε πολύ πιο εύκολη την τροφοδοσία του Δ.Σ.Ε. σε όπλα, πυρομαχικά, τρόφιμα και κάθε άλλης φύσεως υλικό, απ’ ότι στην Κεντρική και Νότια Ελλάδα. Η απρόσκοπτη άφιξη ενισχύσεων από το Μπούλκες και η ψυχολογική ασφάλεια που παρείχε αυτή η γειτνίαση, είχε αναμφίβολα επίδραση στο ηθικό των μαχητών του Δ.Σ.Ε.

Οι αρχικές επιτυχίες του Ε.Σ., που οδήγησαν στην καθαίρεση του Κολιγιάννη και την ανάθεση του Αρχηγείου Ηπείρου στους Γκανάτσιο (Χείμαρρος) και Ράφτη (Νεμέρτσικας), γρήγορα εκμηδενίστηκαν από την τακτική των διεισδύσεων και των αντιπερισπασμών του Δ.Σ.Ε. , με αποκορύφωμα την κατάληψη και καταστροφή της στρατηγικής σημασίας γέφυρας του Μπουραζανίου που επέφερε την διακοπή της επικοινωνίας Ιωαννίνων-Κόνιτσας.

Έτσι λοιπόν έγινε φανερό ότι όσο οι εχθροπραξίες μεταφέρονταν προς το Βορρά, προς τις γραμμές των συνόρων με τις νεοσύστατες λαϊκές δημοκρατίες, τόσο τα προβλήματα θα μεγάλωναν για τον Ε.Σ. Η ροή τροφοδοσίας προς τις δυνάμεις του Δ.Σ.Ε. ήταν πλέον ένας αντίπαλος που έπρεπε να τον υπολογίζει ο Ε.Σ., χωρίς όμως να μπορεί να τον αντιμετωπίσει.

Ενώ μαινόταν οι μάχες στην Ήπειρο, τον Ιούνιο του 1947 στην Αθήνα κορυφώνονταν οι προσπάθειες που κατέβαλαν προσωπικότητες του ΕΑΜικού χώρου, κυρίως ο Μ. Κύρκος, μαζί με τον πρωθυπουργό Μάξιμο για την επίτευξη συμφωνίας που θα επέφερε την κατάπαυση του πυρός. Αρχές Μαρτίου του 1947, ο Δ. Μάξιμος και ο Μ. Κύρκος συζήτησαν το ενδεχόμενο ενός συμβιβασμού. Μάλιστα το ΕΑΜ υπέβαλε στον πρωθυπουργό υπόμνημα ειρήνευσης. Τον Απρίλιο του 1947 έγιναν συζητήσεις για το ίδιο θέμα και μεταξύ ΕΑΜικών και Σ. Βενιζέλου, καθώς και με το κόμμα των Φιλελευθέρων. Μάλιστα ο Σ. Βενιζέλος συναντήθηκε με τους Λούλη και Γεωργαλά και συζήτησαν την παράδοση των όπλων, τη συγκρότηση κυβέρνησης υπό τον Πλαστήρα με συμμετοχή και ΕΑΜικών υπουργών και τη διενέργεια εκλογών (Μ. Λυμπεράτος, Στα πρόθυρα του Εμφυλίου, σελ. 517). Ας σημειωθεί ότι το ΕΑΜ εκτός από το Υπόμνημα που υπέβαλε στο Μάξιμο στις 24 Απριλίου 1947, υπέβαλε και δεύτερο Υπόμνημα στις 4 Ιουλίου 1947. Ο μοναδικός όρος που έθετε για ειρήνευση, ήταν η επάνοδος στο πολιτικό καθεστώς που επικρατούσε πριν από τις εκλογές του 1946.

Δεν γνωρίζουμε κατά πόσον αυτές οι διαβουλεύσεις μπορούσαν να έχουν κάποιο αντίκρισμα, στο βαθμό που οι δυνάμεις που επιζητούσαν τη συνέχιση της εμφύλιας σύρραξης, ήλεγχαν τις εξελίξεις και στα δυο στρατόπεδα. Έτσι το αρχείο Ζντάνοφ, που αποκτήθηκε μέσω Ν. Κέντρου από τα Α.Σ.Κ.Ι. (Βλ. Κείμενο Κ. Σπυρόπουλου, «100 Βουλευτές το ΚΚΕ», Η Καλύβα ψηλά στο βουνό), φωτίζει πλήρως την πορεία που επέλεξε ο Ζαχαριάδης και με σταθερότητα και συνέπεια ακολούθησε. Από το αρχείο Ζντάνοφ, προκύπτει ότι ο Κ. Τσαλδάρης αρχές Ιανουαρίου 1947 έκανε γραπτή πρόταση στον Ζαχαριάδη για κατάπαυση των εχθροπραξιών, σταδιακή γενική αμνηστία και διενέργεια εκλογών που θα απέδιδαν στο ΚΚΕ 100 έδρες. Ο Ζαχαριάδης απέρριψε την πρόταση. Η πρόταση αυτή αποτελεί πλέον αμάχητο ιστορικό τεκμήριο, διότι η συγκεκριμένη επιστολή βρίσκεται και στο αρχείο Κ. Τσαλδάρη (Ίδρυμα Κ. Καραμανλή).

Φαίνεται πλέον, ότι οι πρωτοβουλίες των προσωπικοτήτων του ΕΑΜ γινόταν ερήμην της ηγεσίας του ΚΚΕ. Το γεγονός ότι ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη αυτές οι ειρηνόφιλες διεργασίες, ο Πορφυρογένης στις 27 Ιουνίου 1947 εξαγγέλλει από το Στρασβούργο (Συνέδριο Κ.Κ.Γ.) την μελλοντική συγκρότηση δημοκρατικής κυβέρνησης, ενισχύει την άποψη ότι το ΚΚΕ είχε κάνει τις επιλογές του. Προφανώς εκτιμούσε ότι η αναμενόμενη Αμερικάνικη βοήθεια θα αργούσε να φθάσει στα πεδία των μαχών. Ως τότε ο Δ.Σ.Ε. θα είχε επιτύχει τους στόχους του.

Απέναντι στην εξαγγελία αυτή του Πορφυρογένη –για την οποίαν ήταν ενήμερη η Μόσχα από τις 15 Μαϊου 1947 όταν την επισκέφτηκε ο Πορφυρογένης- ο αστικός πολιτικός κόσμος αντέδρασε έντονα. Ο Σοφούλης στις 8 Ιουλίου 1947 διακόπτει εν τη γενέσει της την πρωτοβουλία που πήρε για να διερευνήσει και αυτός τα περιθώρια που υπήρχαν για ειρήνευση (Φ. Ηλιού, Η εμπλοκή του ΚΚΕ στον Εμφύλιο, σελ. 133).

 

Οι συλλήψεις τις 9/10/ Ιουλίου 1947

Όμως η πιο έντονη αντίδραση των αστικών πολιτικών δυνάμεων, αποτυπώθηκε στις μαζικές συλλήψεις κομμουνιστών και ΕΑΜιτών το βράδυ της 9 προς τη 10η Ιουλίου 1947. Συνελήφθησαν στο λεκανοπέδιο Αττικής και στη Θεσσαλονίκη περίπου 4.000 άτομα. Η επίσημη θέση της κυβέρνησης γι’ αυτές τις συλλήψεις, όπως τις παρουσίασε την επόμενη ημέρα ο Υπουργός Δημόσιας Τάξεως Ν. Ζέρβας, ήταν ότι περιέπεσε στα χέρια των αρχών σήμα του Μάρκου που καλούσε τα μέλη του ΚΚΕ σε Αθήνα και Πειραιά να πραγματοποιήσουν εξέγερση. Με δεδομένο ότι τέτοια απόφαση δεν ήταν δυνατόν να πάρει η ηγεσία του ΚΚΕ, λόγω του συσχετισμού των δυνάμεων στο λεκανοπέδιο, η πιο πιθανή εκδοχή γι’ αυτές τις συλλήψεις είναι ότι έγιναν ως απάντηση στην εξαγγελία Πορφυρογένη με διπλό στόχο: 1) Να αποτρέψουν την έξοδο στο βουνό προσωπικοτήτων και στελεχών που ενδεχομένως θα πλαισίωναν τη νέα κυβέρνηση και 2) Να αποκαταστήσει το αίσθημα της ασφάλειας στον αστικό πολιτικό κόσμο και στους οπαδούς του, αίσθημα που είχε κλονιστεί τόσο από την εξαγγελία του Πορφυρογένη όσο και από την πορεία των στρατιωτικών επιχειρήσεων που είχαν περιπέσει σε τέλμα.

Υπάρχουν και δύο άλλες ερμηνείες γι’ αυτές τις συλλήψεις που ενδεχομένως να λειτούργησαν επικουρικά προς την βασική. Η πρώτη, υποστηρίζει ότι ο Ζέρβας βρήκε την ευκαιρία, ως Υπουργός Δημόσιας Τάξεως να λύσει τους παλιούς του λογαριασμούς με το ΚΚΕ. Με δεδομένο ότι ένας σημαντικός αριθμός πρώην ΕΔΕΣιτών στελέχωσαν τις διωκτικές αρχές, ο Ζέρβας κίνησε ένα μηχανισμό που ήλεγχε πλήρως. Η δεύτερη ερμηνεία συνδέει τις συλλήψεις με τις ειρηνευτικές συνομιλίες, υποστηρίζοντας ότι το πιο ακραίο και επιθετικό τμήμα της κυβέρνησης και του κρατικού μηχανισμού, έδωσε τη χαριστική βολή στις διαπραγματεύσεις που ούτως ή άλλως είχαν περιέλθει σε αδιέξοδο. Συγχρόνως έστελνε το μήνυμα ότι όροι για την ειρήνευση δεν υπήρχαν. Η κατάθεση των όπλων του ΔΣΕ ήταν η μόνη λύση. Όμως οι συλλήψεις όχι μόνο κομμουνιστών αλλά και «Αριστερών-Δημοκρατικών», σηματοδοτούσε μια κατάσταση γι’ αυτούς ότι η συμπόρευση με το ΚΚΕ θα είχε κόστος. Η επιλογή της ηγεσίας του ΚΚΕ για ένοπλη πάλη, που για το μέγιστο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας ταυτιζόταν και με την επιβουλή της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας, δεν άφηνε περιθώρια για εκλεκτικές συμπάθειες και αμφίρροπες τοποθετήσεις. Η στράτευση έπρεπε να είναι σαφής. Με τα κόστη και τα οφέλη της. Και η σύλληψη αυτών των Αριστερών τους έδειχνε το κόστος.

Αφού εξετάσαμε την πολιτική λειτουργία των συλλήψεων και το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο πραγματοποιήθηκαν, ας δούμε τώρα και το τεχνικό τους μέρος, που όμως δεν στερείται πολιτικής σημασίας, απεναντίας αφήνει αναπάντητα ερωτήματα ανοιχτά σε κάθε εικασία. Όπως προανέφερα το βράδυ της 9ης Ιουλίου 1947 πραγματοποιήθηκαν στις τρεις μεγάλες πόλεις περίπου 4.000 συλλήψεις από τις διωκτικές αρχές. Πρέπει να επισημάνουμε ότι κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών καταστράφηκε από τον Ε.Λ.Α.Σ. το κτίριο όπου στεγαζόταν η Ειδική Ασφάλεια, καταστράφηκαν τα αρχεία με τους φακέλους, ενώ η συγκεκριμένη υπηρεσία δίωξης των κομμουνιστών είχε σημαντικές απώλειες στελεχών της τόσο κατά τα Δεκεμβριανά όσο και στο διάστημα που προηγήθηκε (από τις αρχές του 1944 η ΟΠΛΑ επέφερε σημαντικές απώλειες στο έμψυχο υλικό της Ειδικής Ασφαλείας). Από την άλλη πλευρά τα μέλη του ΚΚΕ που μπήκαν στην πολιτική δράση κατά την Κατοχή και άγνωστα ήταν τα περισσότερα στις διωκτικές αρχές και δραστηριοποιούνταν με πολλαπλά ψευδώνυμα έτσι ώστε ο εντοπισμός τους ήταν μια πολύ δύσκολη υπόθεση. Συγχρόνως το ΚΚΕ –όντας τυπικά νόμιμο το καλοκαίρι του 1947- είχε τις διασυνδέσεις του- εξασθενημένες πλέον- μέσα στον κρατικό μηχανισμό. Έτσι, για τις επικείμενες συλλήψεις, το κλιμάκιο της Αθήνας ενημερώνει το Π.Γ. στο Βελιγράδι πέντε ημέρες πριν την πραγματοποίησή τους (Φ. Ηλιού, Η εμπλοκή του ΚΚΕ, σελ. 131).

Ο συνδυασμός όλων των παραπάνω δημιουργεί τα εξής ερωτήματα: Γιατί ενώ ήταν ενημερωμένη η Κ.Ο.Α. για το κύμα των μαζικών συλλήψεων δεν προστάτεψε τα στελέχη της; Πώς οι διωκτικές αρχές γνώριζαν όχι μόνο που βρίσκονταν το συγκεκριμένο βράδυ 4.000 κομματικά- και όχι μόνον- στελέχη, αλλά ήταν σε θέση να ταυτοποιήσει τα ψευδώνυμα με τα φυσικά πρόσωπα που τα έφεραν; Αυτή ήταν άλλωστε η λειτουργία του ψευδώνυμου. να είναι το κομματικό στέλεχος αόρατο στις αρχές ασφαλείας, αλλά και οι συνεργάτες του να μη γνωρίζουν γι’ αυτόν παρά ένα ψευδώνυμο. Βέβαια ένας αριθμός από τους συλληφθέντες ήταν προβεβλημένα στελέχη της Αριστεράς στη δημόσια ζωή και στους μαζικούς χώρους, όμως αυτό επιτείνει τα ερωτηματικά, αν λάβουμε υπ‘ όψιν, ότι ο αποστολέας του ραδιοσήματος προ το Π.Γ. στο Βελιγράδι, για τις επερχόμενες συλλήψεις, ήταν ο Παρτσαλίδης, που ήταν και αυτός μεταξύ των συλληφθέντων. Όσοι γνωρίζουν τη λειτουργία ενός κόμματος Λενινιστικού τύπου, σε συνθήκες ουσιαστικά παρανομίας, αδυνατούν να κατανοήσουν την παντελή έλλειψη επαγρύπνησης, που επεδίωξε το καθοδηγητικό κέντρο του εσωτερικού.

Αυτή η κατάσταση είχε άμεσες εσωκομματικές παρενέργειες. Το Π.Γ. άσκησε κριτική στο κλιμάκιο της Αθήνας (Παρτσαλίδης, Χατζηβασιλείου, Αναστασιάδης, Πλουμπίδης) και στο Γραμματέα της Κ.Ο.Α. Αχ. Μπλάνα, γιατί δεν προώθησαν στελέχη στο βουνό, με αποτέλεσμα αυτά να εγκλωβισθούν στην Αθήνα και να συλληφθούν. Μάλιστα, αυτή η κριτική αποτυπώθηκε και στην απόφαση της Γ’ Ολομέλειας της Κ.Ε. του ΚΚΕ (11-12 Σεπτεμβρίου 1947), στις παραγράφους 3 και 4. Ας σημειωθεί ότι οι Καραγιώργης και Αναστασιάδης διέφυγαν την σύλληψη την τελευταία στιγμή.

Οι συλλήψεις αυτές έθεταν de facto το ΚΚΕ εκτός νόμου, ενώ η εξαγγελία της πρόθεσης να σχηματίσει δική του κυβέρνηση, προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων από κόμματα, μαζικές οργανώσεις, φορείς. Ο συντηρητικός τύπος απαιτούσε να τεθεί εκτός νόμου και de jure το ΚΚΕ.

Έτσι το ενδιαφέρον μετά την ολοκλήρωση της επιχείρησης των συλλήψεων, που επέφερε και την κατάρρευση των όποιων ειρηνευτικών προσπαθειών, μεταφέρθηκε στις πολεμικές επιχειρήσεις που διεξάγονταν σχεδόν σε όλη την Ελλάδα. Μέσα σε αυτό το κλίμα οι δύο στρατοί οργάνωναν τις δυνάμεις τους και παρελάμβαναν την έξωθεν βοήθεια, ο δε Δ.Σ.Ε. έψαχνε απεγνωσμένα την κατάληψη ενός αστικού χώρου για την έδρα της προαναγγελθείσας κυβέρνησής του.

Σάκης Μουμτζής

Πηγή: Οι συλλήψεις της 9/10/1947: Τα αίτια και οι συνέπειες | Η καλύβα ψηλά στο βουνό

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s