Κατοχή

Το ΕΑΜ για την Κόκκινη Τρομοκρατία της Κατοχής

 

1

Ο φιλοεαμικός συγγραφέας Κ. Μπρούσαλης επιγράφει το σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου του (1) “Πολιτικά προβλήματα κατά την άσκηση της επαναστατικής εξουσίας”. Παρά τον χλιαρό τίτλο και την αναλυτική παρουσίαση γενικότερων θεμάτων πολιτικής, περιέχονται αρκετά στοιχεία γι’ αυτό που πολλά χρόνια μετά το 1944 θα ονομαστεί “κόκκινη τρομοκρατία”. Τα στοιχεία αυτά έχουν πλέον εμπλουτιστεί και είναι δημοσιευμένες οι λεπτομέρειες, για κάθε σχεδόν περιοχή και κάθε χωριό της Πελοποννήσου. Είναι επίσης δεδομένο ότι δεν επρόκειτο για απλές τοπικές “υπερβασίες” και “ακρότητες” μεμονωμένων στελεχών, αλλά για μια κεντρικά επεξεργασμένη και ελεγχόμενη πολιτική καμπάνια του ΚΚΕ (2)

Αυτό όμως δεν ήταν σαφές στα στελέχη και τα μέλη του ΕΑΜ εκείνης της περιόδου. Όχι γιατί τους έλειπαν τα επιμέρους στοιχεία, αλλά γιατί ήταν εξαιρετικά δύσκολη η συναρμογή και η ερμηνεία τους – αυτή που γίνεται τώρα με τα δεδομένα της ύστερης γνώσης. Εκείνο που προξενεί εντύπωση στον αναγνώστη του βιβλίου είναι ότι το ΕΑΜ όχι μόνο γνώριζε την τρομοκρατική δράση της ΟΠΛΑ (και ενός τμήματος του ΕΛΑΣ, που χρεωνόταν τη “βρώμικη δουλειά”) όχι μόνο περιέγραφε σε αποφάσεις του τις πρακτικές αυτές και τις καταδίκαζε απερίφραστα, αλλά δημοσίευε κιόλας αυτές τις αποφάσεις. Οι οποίες προέβλεπαν και ποινές για τους παραβάτες. Το γεγονός αυτό, δηλαδή η έντονη αντίδραση του ΕΑΜ στα φαινόμενα της τρομοκρατίας που επέβαλαν στελέχη του ΚΚΕ κυρίως μέσω της ΟΠΛΑ, αλλά και με την “αξιοποίηση” του ΕΛΑΣ και των τοπικών οργανώσεων στα χωριά, αξίζει να ερευνηθεί βαθύτερα, ώστε να κατανοηθούν τα όρια και οι επιπτώσεις του. Ας δούμε όμως τι αναφέρει ο Μπρούσαλης για την Πελοπόννησο.

Η Πελοποννησιακή Συνδιάσκεψη του ΕΑΜ στη Στρέζοβα (Δάφνη Καλαβρύτων)

Στη Στρέζοβα (Δάφνη Καλαβρύτων) την 1η του Ιούνη συγκεντρώθηκαν οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι από της επαρχίες και τους νομούς της Πελοποννήσου. Παραβρέθηκαν ο Άρης Βελουχιώτης, επικεφαλής του ΕΛΑΣ και άλλοι στρατωτικοί, καθώς επίσης αντιπρόσωποι των κομμάτων (ΚΚΕ και Αγροτικού) και αντιπροσωπίες της ΕΠΟΝ, της ΕΤΑ, της ΕΑ και των κληρικών (αρχηγός του ΕΑΜ Πελοποννήσου είχε αναλάβει ο Μητροπολίτης Ηλίας Αντώνιος). Εκτός από τα μέλη της συνδιάσκεψης,
…πολύς κόσμος από τις γύρω περιοχές είχε μαζευτεί, για να παρακολουθήσει την πρωτόγνωρη αυτή δημοκρατική συνέλευση μέσα σ’ ένα πρωτοφανές κλίμα έξαρσης και πατριωτικού ενθουσιασμού, ενώ την ιδια ώρα δυο βήματα πιο πέρα βασίλευε η κατοχική τρομοκρατία.
Η πολιτική απόφαση της συνδιάσκεψης περιλάμβανε θέματα όπως η εθνική ενότητα, η σωτηρία της σοδειάς, η ανάπτυξη μαζικών οργανώσεων (συνεταιρισμών, σωματείων κλπ) Εγκρίθηκε η διενέργεια του “Εράνου της Λευτεριάς”, ενώ επισημάνθηκαν διάφορα οργανωτικά προβλήματα,
…καθώς και η επικίνδυνη κατάστασηστις οργανώσεις προπάντων των αστικών κέντρων από την “έλλειψη επαγρύπνησης… την υποτίμηση της αντίδρασης… και την έγκαιρη αντιμετώπισή της αποτελεσματικά” (3)
Η συνδιάσκεψη τόνισε επίσης την ανάγκη ενίσχυσης του ΕΛΑΣ, της Αυτοδιοίκησης, της Λαϊκής Δικαιοσύνης και έβαλε στόχο τη συγκρότηση “Εθνικής Πολιτοφυλακής” και κατέληξε στη απόφασή της:
Όλος ο Λαός που επηρεάζει το ΕΑΜ πρέπει να περάσει στις οργανώσεις και να δεθεί οργανωτικά.
Παράλληλα έγινε σφοδρή καταγγελία των “εχθρών του ΕΑΜ”, δηλαδή της κυβέρνησης Ράλλη, των Ταγμάτων Ασφαλείας, του Γλύξμπουργκ και του Τσουδερού, πρωθυπουργού της κυβέρνησης του Καϊρου. Οι Άγγλοι (παρατηρεί ο Μπρούσαλης) αποσιωπώνται.
Η συνδιάσκεψη της Στρέζοβας αναφέρει στην απόφασή της:
“… Στη μεγάλη αυτή πορεία του αγώνα μέσα στο Μωριά σημειώθηκαν σοβαρά λάθη μας και αδυναμίες που επηρέασαν την παραπέρα ανάπτυξή του. Οι σκοποί του ΕΑΜ και ο χαρακτήρας τπου σημερινού αγώνα δεν κατανοήθηκαν καλά από τις οργανώσεις μας με αποτέλεσμα να αδυνατίζει η επίμονη και σταθερή προσπάθεια για Εθνική Ενότητα. Δεν εκλαϊκεύτηκαν οι σκοποί αυτοί και δεν γίνανε χτήμα του Λαού. Υποτιμήθηκε η σημασία της Αυτοδιοίκησης και των αιρετών οργάνων, που με τους παρεμβατισμούς και τις αυθαιρεσίες εμποδίστηκε η παραπέρα ανάπτυξή και δραστηριότητά τους…”
Και η απόφαση καταλήγει κάνοντας λόγο
…για τη εξάλλειψη όλων των παρεκκλίσεων που υποσκάπτουν τον όλο αγώνα και δημιουργούν τους μεγαλύτερους κινδύνους.
Η απόφαση είναι σαφής: αναγνωρίζει ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα και θέτει ως στόχο την αντιμετώπισή του. Το κάνει όμως με τέτοιον τρόπο που, σήμερα τουλάχιστον, μοιάζει ότι καταβλήθηκε προσπάθεια να κρατηθεί και η πίττα αφάγωτη και ο σκύλος χορτάτος: να “καλυφθούν” δηλαδή τα στελέχη και τα μέλη του ΕΑΜ που κατάγγελαν τις “παρεκκλίσεις”, με χρήση μιας μάλλον χλιαρής και ασαφούς διατύπωσης, χωρίς να προσδιορίζονται συγκεκριμένα μέτρα εις βάρος των υπευθύνων (οι οποίοι ήταν ανώτερα στελέχη του ΚΚΕ) ούτε και να γίνεται λόγος για κάποιας μορφής επανόρθωση των «παρεκκλίσεων». Φαίνεται πως κάποιοι φρόντισαν να “στρογγυλέψουν” τις διατυπώσεις, αποδυναμώνοντας δραστικά τη σημασία των διαπιστώσεων και των αποφάσεων της Πελοποννησιακής Συνδιάσκεψης του ΕΑΜ. Ας μη ξεχνάμε ότι αμέσως πριν η συνδιάσκεψη τόνισε την ανάγκη για πιο αποτελεσματικό χτύπημα της «αντίδρασης», συνεπώς δεν υπήρχαν μεγάλα περιθώρια «διορθώσεων». Βασικό σύνθημα παρέμενε το «λεπίδι, λεπίδι στην αντίδραση!»
Κάτι τέτοιο όμως δεν συνέβη στο ΕΑΜ Μεσσήνης. Διαβάζουμε στην εφημερίδα “ΕΑΜΙΚΑ ΝΕΑ”, όργανο της Τομεακής Επιτροπής Κάτω Μεσσήνης στο φύλλο της 11ης Ιανουαρίου 1944:
Μας καταγγέλθηκε και εμείς οι ίδιοι διαπιστώσαμε ότι άνδρες του εφεδρικού ΕΛΑΣ ή και άλλοι Εαμίτες συνοδεύοντας ή ανακρίνοντας κρατουμένους έστω και απλώς υπόπτους συνπεριφέρονται κατά τρόπο βάρβαρο και απάνθρωπο. Τρόπο που κηλιδώνει τον τίμιο αγώνα μας και δίνει όπλα στους εχθρούς μας. Η θέση του ΕΑΜ σ΄ αυτό το ζήτημα είναι πέρα για πέρα ανθρωπιστική. Για τον άνθρωπο αγωνισόμαστε και με τόσα αίματα και θυσίες προσπαθούμε όχι να βρούμε τρόπους να τον καταπιέσουμε αλλά να καλλιτερέψουμε την τυχη του και να τον ανεβάσουμε σ’ ανώτερα επίπεδα πολιτισμού. Κι αυτούς ακόμα τους αντιδραστικούς εμείς τους βλέπουμε σαν συνανθρώπους παρασυρμένους στους οποίους αφού εξαντλήσουμε όλα τα μέσα της πειθούς και διαφώτισης, τότε σαν επικίνδυνους στον εθνικό αγώνα, τους στέλλουμε να βρουν την τύχη των εθνοπροδοτών. Πόσοι αντιδραστικοί φουκαράδες σαν κι εμάς, με τους ίδιους πόθους και καημούς, ύστερα από μια καλή διαφώτιση δε βρήκαν το δρόμο το σωστό; Κι οι αντάρτες μας, όταν σκοτώνουν προδότες ή και χιτλερικούς ακόμη, ποτέ δεν ξεχνούν τον άνθρωπο. Κόβουν το νήμα της ζωής κατά τον πιο ανθρώπινο τρόπο. Το ξυλοκόπημα, τα βασανιστήρια, οι κρεμάλες, τα ρετσινόλαδα κι ο πάγος είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των φασιστών. Σαν κλίκα εκμεταλλευτών που είναι, για να επιβληθούν στην πελιοψηφία του λαού, να τον εκμεταλλεύονται και να τον κρατούν κάτω από την εξουσία τους, το μόνο μέσον που έχουν είναι η τρομοκρατία. Ποιος θα ξεχάσει τα βασανιστήρια της 4ης Αυγούστου που είχε μεταβάλλει παιδιά του λαού σε δημίους του; Ποιός θα ξεχάσει τη Νέα Τάξη του Γερμανικού και του Ιταλικού φασισμού που αφού την απόλαψαν πρώτα οι δικοί τους λαοί, τη μετέφεραν κατόπιν και σ’ όλη τη Ευρώπη για να ζήσουν κι άλλοι τη φρίκη της;
Το ΕΑΜ σα λαϊκή οργάνωση αγωνίζεται ν’ απαλλάξει τον Ελληνικό λαό από τη φρίκη της τρομοκρατίας της φασιστικής πανούκλας. Το συμφέρον και μόνον του λαού σα συνόλου είναι ο φωτεινός οδηγός του. Δεν φιλοδοξεί να αντικαταστήσει και αντιγράψει τους φασίστες αλλά ποτέ η συμεριφορά του δεν θα ξεφύγει από τον ανθρωπισμό.
Γι’ αυτό η Τομεακή Επιτροπή στα μέλη του Τομέα που ξεχνούν τις ανθρωπιστικές γραμμές του ΕΑΜ και αφήνουν να παρασύρονται από τα ένστικτα του ανθρώπινου κτήνους που ξεπηδούν από μέσα τους, τους Εαμίτες που μιμούνται τα φασιστικά ήθη και έθιμα, θα τιμωρήσει κατά τον πιο παραδειγματικό τρόπο.
Συγκεκριμένα, απαγορεύει στον κάθε συνοδό ή φρουρό κρατουμένου να κάνει τον ανακριτή. Οι συνοδοί ή φρουροί θα εκπληρώσουν την αποστολή τους που τους ανατίθεται και τίποτε άλλο. Απαγορεύει τον ξυλοδαρμό και κάθε άλλη κακοποίηση σα μέσο απόσπασης ομολογιών, από αυτοσχέδιους ανακριτές ή απλώς για την ικανοποίηση κτηνωδών ενστίκτων αυτού που δέρνει.
Οι παραβάτες μελλοντικά σα μικρότερη ποινή θα υποστούν τα ίδια που έκαναν στους άλλους και θα κλειστούν σε στρατόπεδο. Τα πολιτικά Γραφεία τμημάτων και χωριών να κάνουν πλατιά διαφώτιση και να εφαρμόσουν αμείλικτα την απόφαση αυτή της Τομεακής.
Η απόφαση της Τομεακής Επιτροπής του ΕΑΜ είναι ένα πολύτιμο ντοκουμέντο, γιατί αναγνωρίζει και περιγράφει με λεπτομέρειες το πρόβλημα, ενώ δίνει και σαφείς οδηγίες για το ξεπέρασμά του. Με τη διαφορά ότι το πρόβλημα προσδιορίζεται στα βασανιστήρια και την κακομεταχείριση των κρατουμένων, ενώ οι αμετανόητοι «αντιδραστικοί» παραμένουν άξιοι να βρουν την τύχη των εθνοπροδοτών, δηλαδή να εκτελεστούν. Αρκεί αυτό να γίνεται με νόμιμες και ανθρωπιστικές διαδικασίες!
Στο σημείο αυτό βρίσκεται ένα από τα κλειδιά του Κατοχικού Εμφυλίου, καθώς ο ορισμός της «αντίδρασης» κατά ΚΚΕ (συνεπώς και κατά ΕΑΜ- ΕΛΑΣ) γινόταν με κριτήρια πολιτικής επικράτησης στην Αντίσταση αλλά και, προοπτικά, μετά την απελευθέρωση.
Γράφει ο Διονύσης Χαριτόπουλος (3):
Ανυπολόγιστη ζημιά στο Κίνημα είχε προκαλέσει μια απόφαση του Σιάντου, τον Ιανουάριο του 1944, να οργανωθούν στρατόπεδα «αντιδραστικών», κατλα τα πρότυπα της άλλης πλευράς.
Η κομματική εντολή αποκρούστηκε από εαμίτες και ελασίτες, με κίνδυνο της δικής τους ζωής’ για όποιον αντιστεκόταν στις αποφάσεις της καθοδήγησης, οι κατηγορίες ήταν έτοιμες: λούμπεν στοιχείο, φραξιονιστής, προβοκάτορας, ύποπτος, χαφιές.
(…) Η εντολή Σιάντου, στη Μακεδονία σχεδόν δεν εφαρμόστηκε, στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία περιορισμένα, όπως και στη Ρούμελη (4)
(…)
Όμως δεν είχαν όλοι οι κρατούμενοι την ίδια τύχη.
Ειδικά στην Πελοπόννησο, όπου είχαν γίνει τα περισσότερα στρατόπεδα και συγκεντρώθηκαν σε αυτά χιλιάδες ψυχές. Δεν ήσαν μόνο γονείς και συγγενείς ταγματασφαλιτών, αλλά και εκατοντάδες αμέτοχοι άνθρωποι, που οι ανεξέλεγκτοι τοπικοί κομματικοί τους θεωρούσαν για κάποιους απροσδιόριστους λόγους «ύποπτους»
(…)
Μα το κακό δεν σταμάτησε εδώ.
Τον Ιούνιο του 1944, και ενώ οι αντιπρόσωποι της Αντίστασης μόλις έχουν υπογράψει το Σύμφωνο του Λιβάνου και η Απελευθέρωση πλησιάζει, στις τοπικές οργανώσεις του ΚΚΕ φτάνει μία απόρρητη διαταγή του Σιάντου για «εκκαθάριση των μετόπισθεν».
Από τη μία η καθοδήγηση του ΚΚΕ επιλέγει επισήμως την οδό των συνομιλιών και της ομαλότητας και από την άλλη ο Γραμματέας του Κόμματος εξαπολύει υπογείως ομάδες δολοφόνων εναντίον άοπλων «αντιφρονούντων». Μάλλον συνέβη για μια ακόμα φορά αυτό που υποστηρίζεται επιτακτικά από κάποιους ιστοριογράφους: «Ο Σιάντος επεδίωκεν την επικράτησιν μιας γραμμής αδιαλλαξίας, η οποία, κατά πάσαν πιθανότητα, υπεστηρίζετο από οροισμένα μέλη του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ΅και η οποία διωχετεύετο απ’ ευθείας, χωρίς να περνά από το ΕΑΜ, και τη ηγεσίαν του ΕΛΑΣ» (Πυρομάγλου: Καρτάλης) (5)
Η δολοφονική διαταγή ξεσηκώνει θύελλες.
Αν για τις κομματικές εκκαθαρίσεις μπορούσε να επικαλεστεί κάποιος ότι πρόκειται για «εσωτερική» υπόθεση – που δεν πρόκειται, αφορά ανθρώπινες ζωές – και για τα στρατόπεδα ότι ήταν ένα μέτρο άμυνας, τώρα δεν υπάρχει, δεν μπορεί να σταθεί καμία δικαιολογία και «πολιτική σκοπιμότητα»
Είναι πρόβα γενικευμένου Εμφυλίου.
Αυτή τη φορά αντιδρούν όχι μόνο εαμίτες και ελασίτες, αλλά και τα μετριοπαθή μέλη του Κόμματος. Στη Δαύλεια ο τοπικός γραμματέας Γιώργος Πανάγου εντέλλεται να εκτελέσει επτά «αντίθετους» νοικοκυραίους και φρίττει. Τα παρατάει και βγαίνει αντάρτης στο βουνό ως Διογένης, ευτυχώς κοντά στον Διαμαντή. Αν πήγαινε σε άλλον, ίσως δεν επιζούσε για να σκοτωθεί αργότερα στον Εμφύλιο. Στη Μακεδονία, αυτοί οι προληπτικοί φόνοι «νοικοκύρηδων» απορρίπτονται’ στη Θήβα σηκώνεται θύελλα από τον ίδιο τον γραμματέα της περιοχής. Παντού, σχεδόν, η ίδια αποστροφή στο μέτρο’ οι οργανωμένοι στο Κόμμα ειδοποιούν τους προγραμμένους συγχωριανούς τους να κρυφτούν (6)
Σε όποια όμως στρατόπεδα συγκέντρωσης και χωριά φτάνει το δολοφονικό χέρι της ΟΠΛΑ, η τύχη των «αντιφρονούντων» θα είναι τραγική. Μόνο στην Κορινθία και στην Αιγιαλεία – όπως καταθέτει το τοπικό στέλεχος του Κόμματος, Περικλής Ροδάκης – η διαταγή της Μεγάλης Σφαγής είχε πολές εκατοντάδες θύματα.
Στα χωριά απλώθηκε τρόμος.
Κσνείς δεν ήξερε πότε θα έρθει η σειρά του. Και από εκεί που όταν εμφανιζόταν αντάρτικο τμήμα έτρεχε όλο το χωριό να τους υποδεχτεί και να τους περιποιηθεί, τώρα οι άνθρωποι κρύβονταν. Οι ιδεολογικές αντιθέσεις έγιναν τοπικό ζήτημα μίσους’ οι συγγενείς προσδοκούσαν την ευκαιρία για να εκδικηθούν τους αδικοχαμένους δικούς τους.
Στην ουσία, το ΚΚΕ πίσω από την πλάτη των αγωνιστών του ΕΛΑΣ υποθήκευε τη ζωή τους.
Οι οικογένειες και οι φίλοι των εκτελεσμένων δεν μπορούσαν να ξέρουν τι συνέβαινε στα ενδότερα του Κινήματος και ποιοι ήταν οι δολοφόνοι των ανθρώπων τους. Απέδιδσαν το έγκλημα συλλήβδην στους «αντάρτες», στους «ελασίτες», δηλαδή σε αυτούς που έφεραν όπλα’ άσχετα αν «αυτοί» ήταν μπράβοι του ΚΚΕ ή δολοφόνοι της ΟΠΛΑ.
Έτσι η δυσφήμιση του ΕΛΑΣ έπιασε τόποο, η κατάταξη στα Τάγματα Ασφαλείας φαινόταν σωτήρια και μετά την απελευθέρωση άρχισαν οι άγριες πράξεις αντεκδίκησης εναντίον των απλών αγνωνιστών.
Ο Εμφύλιος ρίζωνε στις ψυχές (7)
Φυσικά η Κόκκινη Τρομοκρατία δεν προέκυψε ως κεραυνός εν αιθρία, με την αυγή του 1944 και την επιχείρηση «εκκαθάριση της αντίδρασης» του Σιάντου. Γράφει ο Χαριτόπουλος, αναφερόμενος στην προηγούμενη περίοδο, όταν η γραμμή ήταν διαφορετική (8):
Ματαίως το ΠΓ του ΚΚΕ από την Αθήνα, με συνεχείς οδηγίες προς τα στελέχη του που βρίσκονται στο βουνό, απαιτεί: «Να αποφεύγουμε κάθε υπερβασία και αυθαιρεσία, κάθε άδικη πράξη, καταοπάτηση δικαιωμάτων προσωπικών ή καταπάτηση θεσμών που πρέπει να παραμείνουν σεβαστοί».
Υπάρχουν κάποιοι νετσαγεφικοί, «σπαθιά ξεγυμνωμένα», που δεν λογαριάζουν τίποτα και κανέναν» «όλα χάριν της ιδέας της Επανάστασης».

Τέτοιοι είναι ο Μανιάτης (Ηλ. Καρτσιώτης), μέλος της ΚΕ και πολιτικός υπεύθυνος για όλη τη Στερεά, ο Γ. Λιάσκας στη περιοχή της Υπάτης, ο Ηρακλής (Ηλ. Καρράς) στην Αττικοβοιωτία, ο Οδυσσέας στον Έβρο, ο Φίλος (Δ. Ιωαννίδης) στα Γρεβενά, ο Ροβεσπιέρος (Ανδρέας Φιλίππου) στη Δυτική Στερεά, ο Γούσιας (Γιώργος Βοντίτσος) στην Ήπειρο, ο Στάθης ή Τριαντάφυλλος (Θ. Ζέγκος) στην Κορινθία και, δυστυχώς, αρκετοί ακόμοι (9)
Ειδικά για την Πελοπόννησο ο Μπρούσαλης αναφέρει τα ακόλουθα ονόματα, εκτός από τον Ζέγκο και αυτούς τους οποίους αφορά η απόφαση της Τομεακής του ΕΑΜ Μεσσήνης που αναφέρθηκε πιο πάνω, με παρόμοια τρομοκρατική – δολοφονική δράση (10):
-Κώστας Ζησιάδης (Καπετάν Αχιλλέας) στην Αρκαδία. Γραμματέας του ΕΑΜ, με έδρα το Άστρος Κυνουρίας. Αργότερα ήταν βασικός μάρτυρας κατηγορίας σε δίκη στελεχών του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, πολλά από τα οποία εκτελέστηκαν.
-Τάσος Ζερβός, ανθυπολοχαγός, με δράση (δολοφονίες αθώων) στα στρατόπεδα συγκεντρωσης Βαλιμής, Καμαρόβρυσης και Φενεού.
-Σπύρος Ζόγκος (Λευτέρης), παλαιός Ακροναυπλιώτης, στο στρατόπεδο κρατουμένων στο Μαυρίκι Αιγιαλείας.
-Ο Γραμματέας του Επαρχιακού Γραφείου Λακωνίας και Κυνουρίας (δεν κατονομάζεται)
Ο Στέλιος Περράκης (11) αναφέρει ως βασικό υπεύθυνο για την Αργολίδα, μαζί με τον Ζέγκο, τον Δημήτρη Ανδρεαδάκη ή Γκαβό, δάσκαλο, και άλλους.
Ο Σάκης Μουμτζής (12) αναφέρει τον Βρασίδα Μακρή, πρώτο γραμματέα της περιφερειακής επιτροπής Αχαϊας, ο οποίος διαγράφη στις 22 Οκτωβρίου 1944 από το κόμμα γιατί: «ήρθε σε αντίθεση με την κομματική γραμμή, χρησιμοποίησε εναντίον των πολιτών μεθόδους, που όχι μόνο δεν έχουν σχέση με την ηθική και την συμπεριφορά του κομμουνιστή… Η συμπεριφορά του Βρασίδα Μακρή παρουσίασε το κόμμα σαν αποτελούμενο από βαρβάρους». Με την ίδια απόφαση διαγράφηκε και ο Παναγιώτης Σπυρόπουλος, καθοδηγητής της περιφερειακής επιτροπής Αχαϊας. Όσο για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Πελοπόννησο, ο Μουμτζής αναφέρει τα εξής: Σε Χαλβατζού και Γαράντζα (Μεσσηνία), τρία στρατόπεδα στο Δήμο Φαρών Αχαϊας, στον Άγιο Γεώργιο (Φενεός) στη Βάχλα Γορτυνίας, σε Σιγκούνι, Λαδοβούνι και Σούδενα (περιοχή Καλαβρύτων) στο Συρμπάνι (Γεράκι Λακωνίας) σε Βυτίνα, Γεωργίτσι και Χάραδρο Κυνουρίας, στη Μονή Ορθοκωστά, στη Μαύρη Τρύπα, στις μονές Βαλανιδιάς και Δημιόβης (Ταϋγετος). Μάλλον εκ παραδρομής του συγγραφέα αναφέρεται και το «Μπεζεστένι» του Μελιγαλά, το οποίο λειτούργησε για λίγες μέρες ως προσωρινός χώρος κράτησης των μελλοθανάτων, στη μάχη μετά την απελευθέρωση.
Ωστόσο η κορυφαία πράξη Κόκκινης Τρομοκρατίας στην Πελοπόννησο στη διάρκεια της Κατοχής ήταν η καταστροφή στο Βαλτέτσι (15 Ιουνίου 1944): Το χωριό λεηλατήθηκε, κάηκε και ερήμωσε, πολλές δεκάδες άντρες και γυναικόπαιδα σκοτώθηκαν ή δολοφονήθηκαν αργότερα σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν προσωπικά ο Άρης Βελουχιώτης (13)
Οι συνέπειες που είχε η επιχείρηση κατά της «αντίδασης» και αυτή της «εκκαθάρισης των μετόπισθεν» από την αρχή του 1944 ως την απελευθέρωση, ήταν ανυπολόγιστες: μια τρομερή πορεία προς την καταστροφή των μεγάλων επιτευγμάτων της Εθνικής Αντίστασης, αλλά και του ίδιου του ΚΚΕ, το οποίο φάνηκε πολύ «λίγο» για να διαχειριστεί τα πολιτικά καθήκοντα που βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά του. Η κόκκινη τρομοκρατία, ο επίμονος αποκλεισμός (απαγόρευση) κάθε άλλης αντιστασιακής ομάδας πλην του ΕΛΑΣ, οι μάχες με τον ΕΔΕΣ και το 5/42 και η ανταρσία της Μέσης Ανατολής ήταν οι πραγματικές αιτίες της ήττας (και εν συνεχεία της συντριβής) του Εαμικού κινήματος: η ήττα είχε ουσιαστικά επέλθει πριν ακόμα αποχωρήσουν οι Γερμανοί και ενώ το ΕΑΜ έμοιαζε παντοδύναμο.
Κλείνοντας να σημειώσουμε ότι παράλληλα με την Κόκκινη λειτουργούσε η φοβερή Μαύρη Τρομοκρατία, των Γερμανών και των Ελλήνων συνεργατών τους, με αιχμή τα Τάγματα Ασφαλείας. Καθώς επίσης οι μικροί και μεγάλοι οικονομικοί δοσίλογοι, ενώ στη χώρα και εκτός αυτής υλοποιούσαν τις πολιτικές τους (υπέρ αυτών των ιδίων) κι άλλες, συμμαχικές, δυνάμεις. Την ίδια περίοδο που ο λεγόμενος «αστικός πολιτικός κόσμος» και η όποια «ηγέτιδα τάξη» της χώρας αποδεικνυόντουσαν απελπιστικά ανεπαρκείς ή και επίορκοι στην αυτονόητη αποστολή τους. Γι’ αυτά όμως θα πούμε περισσότερα σε επόμενες αναρτήσεις.
Σημειώσεις – Παραπομπές
1.
Κωνσταντίνος Μπρούσαλης, Η Πελοπόννησος στο πρώτο αντάρτικο 1941-1945. Απελευθερωτικός αγώνας και εμφύλια διαμάχη. ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ, γ’ εκδ, σελ. 382-94
2.
Θεόδωρος Ζέγκος, ο Έλληνας Νικολάι Γιεζόφ
https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/08/08/gcw-426/
3.
Διονύσης Χαριτόπουλος, Άρης ο Αρχηγός των Ατάκτων. Ελληνικά Γράμματα, Οριστική έκδοση, σελ. 569-71
4.
Υπάρχουν και στο Βορρά παρόμοιες καταστάσεις, με χαρακτηριστικότερη τον Έβρο. Δες «Ο Οδυσσέας του Έβρου» https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/02/11/gcw-29/ Η καταδίωξη των «αντιδραστικών» και οι δολοφονίες τους είχαν μάλιστα αρχίσει εντός του 1943, αρκετά πριν την απόφαση του Σιάντου που αναφέρει ο Χαριτόπουλος.
5.
Είναι πολύ βολικό να αποδίδονται όλα τα στραβά κουλούρια στον Σιάντο και να «αθωώνονται» έτσι, εμμέσως πλην σαφώς, τα ανώτατα στελέχη (ΠΓ και ΚΕ) του ΚΚΕ, καθώς και το πλατύ στρώμμα των ανώτερων ή μεσαίων στελεχών που καθοδηγούσαν και έλεγχαν κάθε κίνηση του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, της ΟΠΛΑ και όλων των άλλων οργανώσεων, όπου είχε επεκταθεί το ΕΑΜ. Ταυτόχρονα όμως είναι ιδιαίτερα υποτιμητικό για την πολιτική και τη γενικότερη συγκρότησή τους. Και βέβαια παραμένει το ερώτημα, γιατί οι δολοφονίες των «αντιδραστικών» πήραν μεγάλη έκταση σε ορισμένες περιοχές και μικρή σε άλλες. Η προφανής απάντηση είναι ότι όλα τα στελέχη του ΚΚΕ καταλάβαιναν πολύ καλά τι τους ζητούσε η ηγεσία (και όχι προσωπικά ο Σιάντος). Άλλα όμως εφάρμοσαν τη γραμμή (ή και υπερέβαλλαν στην εφαρμογή της) και άλλα όχι, όπως ο ίδιος ο Χαριτόπουλος εξιστορεί στη συνέχεια.
6.
Το φαινόμενο αυτό της «επαναστατικής λευκής απεργίας» των μελών του ΚΚΕ πρέπει να ήταν γενικευμένο, ακόμα και σε μέρη που η Κόκκινη Τρομοκρατία πήρε μεγάλη έκταση. Για παράδειγμα, στο χωριο Ρωμύρι της Πυλίας έφτασε στον «υπεύθυνο» του χωριού λίστα με είκοσι ονόματα συγχωριανών που έπρεπε να εκτελεστούν, ως «αντιδραστικοί». Ο υπεύθυνος αρνήθηκε να υλοποιήσει τη διαταγή και έδιωξε άπρακτο τον απεσταλμένο που την έφερε, με αποτέλεσμα να μη γίνει καμια τέτοιου είδους δολοφονία στο χωριό. Αργότερα, τον καιρό της Λευκής Τρομοκρατίας των παρακρατικών συμμοριών, κάποιοι από τους είκοσι της λίστας έδεσαν τον άλλοτε υπεύθυνο του ΕΑΜ πίσω από άλογο και τον έσερναν στα σοκάκια του χωριού. Δεν τον σκότωσαν όμως. Ο άνθρωπος επέζησε και μετά τη Μεταπολίτευση ψήφιζε ΠΑΣΟΚ (Προσωπικές αφηγήσεις συγχωριανών μου) Μπορούμε να φανταστούμε τι θα συνέβαινε αν όλα τα στελέχη του ΚΚΕ, σε όλη τη χώρα, εφάρμοζαν την καμπάνια του Κόμματος «λεπίδι, λεπίδι στην αντίδραση!» με τον ζήλο που το έκανε ο Ζέγκος σε Αργολίδα – Κορινθία.
7.
Δεν είναι πειστικά όσα αναφέρει ο Χαριτόπουλος για την «αθωότητα» ειδικά των στελεχών του ΕΛΑΣ. Για παράδειγμα, στην περιοχή και στο χρόνο όπου συνέβη η πλέον αιματηρή καμπάνια δολοφονιών αθώων, στην Πελοπόννησο από τον Μάιο ως και τον Αύγουστο του 1944, ήταν όχι απλά παρών αλλά επικεφαλής του ΕΛΑΣ ο Άρης Βελουχιώτης. Είναι δυνατόν να μην είδε / άκουσε / κατάλαβε τίποτα απ΄ όσα συνέβησαν; Κι όμως, δεν μαρτυρείται η παραμικρή δική του αντίδραση στο όργιο του αίματος. Ίσως γιατί αληθεύει η αφήγηση που του αποδίδεται από τον Ευάγγελο Αβέρωφ: https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/11/17/gcw-614/
8.
Στο ίδιο, σελ. 364
9.
Αν εξαιρέσει κανείς τον Οδυσσέα του Έβρου που «δικάστηκε» και εκτελέστηκε (πιθανόν κατά λάθος, σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες – βλ. σύνδεσμο παραπάνω στις παραπομπές) πολλοί απ΄ αυτούς που αναφέρονται συνέχισαν να είναι στελέχη του ΚΚΕ, συνεπώς και της Εαμικής Αντίστασης. Ακόμα και ο Ζέγκος που διαγράφτηκε από το ΚΚΕ προς το τέλος της Κατοχής επανήλθε και υπηρέτησε «στο Πυροβολικό του ΔΣΕ» σύμφωνα με μαρτυρία του Χ. Φλωράκη (βλ. σύνδεσμο). Ο Μανιάτης (με το προσωνύμιο «Μπέης της Στερεάς» θεωρείτο αναντικατάστατος, ενώ ο Γούσιας έφτασε να γίνει αρχιστράτηγος του ΔΣΕ. Ο Ροβεσπιέρος καθαιρέθηκε και κλείστηκε στη φυλακή, όπως και ο Παπαθωμάς. γραμματέας της οργάνωσης του ΚΚΕ στον Βάλτο. Από την άλλη, αν δει κανείς τη γεωγραφική κατανομή (ελλειπή, καθώς και τα ονόματα) προκύπτει ότι το φαινόμενο ήταν κάθε άλλο παρά περιθωριακό.
10.
Στο ίδιο, σελ. 385
11.
Στέλιος Περράκης, Φαντάσματα του Εμφυλίου. Πλάκα Αργολίδας 1943-44. Επίκεντρο, σελ. 128 κ.α.
12.
Σάκης Μουμτζής, Η κόκκινη βία 1943-1946. Η μνήμη και η λήθη της Αριστεράς. Επίκεντρο 2013, σελ. 199-200
13. Μπρούσαλης, στο ίδιο, σελ. 395. Ο τίτλος του κεφαλαίου είναι: «Επική κορύφωση. Ραντεβού Άρη και Κολοκοτρώνη στο Βαλτέτσι (Ιούνιος ’44)». Για το Βαλτέτσι δες: Κώστας Σαραντόπουλος, Βαλτέτσι 1944 [Μαρτυρία] Αρμός, 2003

*

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ : Άγγλοι σύνδεσμοι της SOE 133 με αντάρτες του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου.

Advertisements

8 thoughts on “Το ΕΑΜ για την Κόκκινη Τρομοκρατία της Κατοχής”

  1. Ενδιαφέρουσα ανάρτηση Πάνο.

    «Και βέβαια παραμένει το ερώτημα, γιατί οι δολοφονίες των «αντιδραστικών» πήραν μεγάλη έκταση σε ορισμένες περιοχές και μικρή σε άλλες. »

    Σε αυτό ακριβώς το ερώτημα επιχειρεί να δώσει μία απάντηση ο Στάθης Καλύβας, κατά την γνώμη μου επιτυχ΄΄ως, στο βιβλίο του The Logic of Violence in Civil War. To βιβλίο αποτελεί μία πολύ διεισδυτική ανάλυση διάφορων πλευρών του φαινομένου της εμφύλιας βίας και δυστυχώς δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Στο συνιστώ ανεπιφ΄υλακτα.

    Να ξεκαθαρίσω εδω ότι στο εν λόγω βιβλίο ο Καλύβας δεν επικεντρώνεται στην απάντηση αυτού του ερωτήματος σε ότι αφορά τον ελληνικό Εμφύλιο (με τον ελληνικό Εμφύλιο αποκλειστικά ασχολείται σε ένα μόνο κεφάλαιο απ΄΄ο τα 11 του βιβλίου) αλλά καταπιάνεται με το γενικότερο ερώτημα (μέρος του οποίου είναι και το παραπάνω ερώτημα) γιατί οι αντιμαχόμενοι σε ένα εμφύλιο πόλεμο αλλού επιλέγουν να ασκήσουν βία (ή πολύ περισσότερη βία) στους αντιπάλους τους και αλλού όχι (ή πολύ λιγότερη βία).

    Μου αρέσει!

  2. http://www.noel-baker.co.uk/greece/el/warYears.html

    φρανσις νοελ μπεικερ γιος υπουργου και κατοχου του βραβειου νομπελ ειρηνης, νεωτερος εκλεγμενος βουλευτης στο βρεττανικο κοινοβουλιο, καταφερε να εκλεγει σε ηλικια μολις 25 ετων το 1945, ιδεαλιστης προοδευτικος κτλπ κτλπ ιδιοκτητης μεγαλης εκτασης στο β ευβοια, γνωστης της ελληνικης πραγματικοτητας. Θα υποστηριξει τη χουντα, μιλησε υπερ της στο κοινοβουλιο το 67, φιλος του παττακου που τον επισκεφτηκε στο κτημα του. Την περιοδο της κατοχης στελεχος της SOE καιρου υποστηρικτης του εαμ διαφωνησε με την βρεττανικη πολιτικη

    αποσπασμα απο επιστολη προς τους γονεις του το δεκεμβριο του 44:

    Η ύπαρξη τρομοκρατίας σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας –ειδικά στην Πελοπόννησο- από το ΕΑΜ αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός. Ωστόσο, μου φαίνεται απλώς και μόνο μία αντίδραση στη δική μας σταθερή πολιτική κατατρόπωσης του ΕΑΜ τα τελευταία τρία χρόνια, στη δεξιά και στα ημι-κουίσλινγκ άτομα στα οποία βασιζόταν ο Λήπερ μέχρι και τη στιγμή της απελευθέρωσης…

    το μαρτιο του 45 παιρνει αδεια και επισκεπτεται την ελλαδα και το κτημα του:

    Ένα μεγάλο μας πρόβλημα είναι ότι οι χωρικοί δεν έχουν συνέλθει εντελώς από την τρομοκρατία των ανταρτών, η οποία ήταν απείρως χειρότερη από οτιδήποτε έχουν υποφέρει στις διάφορες δικτατορίες που ταλάνισαν τη χώρα από την εποχή του τελευταίου πολέμου. Ως τώρα δεν γνωρίζω τίποτα για άλλα μέρη της Ελλάδας και πιστεύω πως η τρομοκρατία εδώ ήταν σχετικά ήπια, ακόμα κι εδώ όμως θα χρειαστεί κάποιος χρόνος μέχρι να ανασάνουν ελεύθερα οι χωρικοί. Πάντως, καλό θα ήταν να γράψω αναλυτικά για όλα αυτά όταν μάθω περισσότερα…

    Με λίγη ειρήνη και σταθερότητα ελπίζω πως τα δύο χωριά μας θα γίνουν τα καλύτερα και τα πιο ευτυχισμένα στην Ελλάδα. Δεν βλέπω το λόγο γιατί να μη γίνουν –μόλις μπουν στη θέση τους οι γκαουλάιτερ του τοπικού ΕΑΜ (που πραγματικά είναι μάλλον αξιοθρήνητοι, αλλά είχαν τεράστια δύναμη όσο υπήρχαν αντάρτες στα βουνά για να κάνουν πολιτικές δολοφονίες γι’ αυτούς

    Σχετικά με τον έλεγχο που ασκεί το ΕΑΜ στα χωριά –στη δική μας περιοχή τέλος πάντων, και δεν έχω λόγο να υποθέτω ότι δεν ήταν κοινή κατάσταση στην υπόλοιπη αγροτική Ελλάδα- ήταν κυριολεκτικά ο κόκκινος τρόμος, από τον οποίο οι χωρικοί υπέφεραν πολύ περισσότερο από ποτέ στη φασιστική δικτατορία του Μεταξά (1936-41), και που δεν έκανε τίποτα γι’ αυτούς. Ανακουφίστηκαν με όλη τους την καρδιά όταν οι Βρετανοί έφτασαν επιτέλους και ανέλαβαν τον έλεγχο της κατάστασης, και η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων που μίλησα μαζί τους αγωνιούσαν και ήθελαν να μείνουμε όσο το δυνατό περισσότερο και να παρέμβουμε… στη διακυβέρνηση της χώρας… έργο που θα απαιτήσει αρκετό χρόνο για την οποιαδήποτε ελληνική κυβερνητική αρχή.

    Μου αρέσει!

  3. Ο Μαζαουερ στο συλλογικο τομο Μετα τον πολεμο γραφει για εκθεση Αγγλου αξιωματικου, με ημερομηνια 10 Σεπ 1944, στην οποια αναφερει 500 δολοφονιες που εγιναν τις τελευταιες εβδομαδες στην περιοχη της Αττικοβοιωτιας. Ακομα γραφει (ο Μ.) για την ανακαλυψη στην περιοχη ομαδικων ταφων καθως και λιστων με ονοματα αντιδραστικων.
    Πολυ μεγαλο νουμερο Καλα αν ισχυει φυσικα, ισως το ΚΚΕ θα ηθελε να ξεμπερδεψει με την αντιδραση εν οψει της μαχης της Αθηνας, γειτονικος νομος η Βοιωτια ισως εδειξαν υπερβαλλοντα ζηλο, οπως αντιστοιχα εκαναν και στην Αργολοκορινθια που ειναι διπλα στην Αττικη. Ως γνωστον οι Σιαντος, Ιωαννιδης, Μακριδης κτλπ ελεγαν οτι το ζητημα της εξουσιας θα κριθει στην πρωτευουσα.

    Μου αρέσει!

  4. Συμφωνα με τον Χανδρινο
    «Τα τραγικότερα γεγονότα του κατοχικού εμφυλίου έλαβαν χώρα στη δυτική Βοιωτία, μετά την είσοδο του ΕΛΑΣ στην Αράχοβα. Μεταξύ 8 Αυγούστου και 4 Σεπτεμβρίου 1944 συνολικά 31 οπαδοί του 5/42 από Αράχοβα, Δίστομο και Δαύλεια εκτελέστηκαν από την Εθνική Πολιτοφυλακή με την κατηγορία του «προδότη» και ρίφθηκαν στο σπήλαιο «Δρακοκάρκαρος» Αράχοβας. »

    Μου αρέσει!

  5. In the mountains around Delphi,ELAS was arresting and executing people for assisting the British on thegrounds that such activity indicated they must be Gestapo agents. Τ’hroughout Attica and Boeotia there is a reign of terror,» reported another British officer in early September. He went on: «Over 500 have been executed within the last few weeks. Owing to the stench of rottingcorpses, it is impossible to pass near a place by my camp. Lying unhuried on the ground are naked corpses with their heads severed. Owing to strong reactionary elenlents among the people, [ELAS has]
    picked on this area.» The numerous mass graves dug up in 1945- 1946 testified to the severity of this repression; so, too, did the blacklists-some of which subsequently came to light, and which could not all be written off as forgeries-of individuals whom EAM had targeted fοr execution, mostly royalists, nationalists, or simply wealthy
    To αποσπασμα απο το κειμενο του Mazower παραπεμπει στο τηλεγραφημα Boxhall to Laskey με ημερομηνια 12/9
    Συμφωνα με το παραπανω βρεθηκαν και αλλοι ομαδικοι ταφοι το 45-46

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s