Σύγχρονη διαχείριση

«Διαιρεμένες Μνήμες 1940-1950. Ανάμεσα στην ιστορία και το βίωμα»

Εικονογράφηση, πιθανώς του Ν. Καστανάκη, από αφήγημα του δημοσιογράφου Γ. Σπορίδη (Έθνος, 1955) για τα δεινά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής: Οι πρώτοι Εβραίοι που επιστρέφουν από τα καταναγκαστικά έργα μετά την πληρωμή των λύτρων. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Μπορεί τα αρχεία και οι φάκελοι των υπουργείων Εξωτερικών, των διαφόρων «υπηρεσιών» ασφαλείας να ανοίγουν, εξήντα όμως χρόνια μετά τη ζοφερή, για ολόκληρη την Ευρώπη και τον κόσμο, δεκαετία του 1940-’50 η ιστορία στην πολύπαθη Ελλάδα παραμένει ουσιαστικά «άγραφη», τα βιώματα «φλέγονται» ακόμη και οι μνήμες είναι διαιρεμένες…

«Διαιρεμένες Μνήμες 1940-1950. Ανάμεσα στην ιστορία και το βίωμα» είναι ο πολυσήμαντος τίτλος της έκθεσης που συνδιοργανώνουν στη Θεσσαλονίκη το Goethe-Institut Thessaloniki, το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης και το Deutsches Historisches Museum του Βερολίνου.

Καθώς, ειδικά στην Ελλάδα, ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε την παγκόσμια σύρραξη εμπόδισε την κατασκευή μίας ενιαίας εθνικής ηγεμονικής αφήγησης για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η συλλογική μνήμη παρέμεινε βαθιά διχασμένη, ανάμεσα στην επίσημη θεσμική μνήμη των νικητών της παράταξης των εθνικοφρόνων, στην ανταγωνιστική αφήγηση που καλλιέργησε η ηττημένη Αριστερά, αλλά και στις ατομικές μνήμες ατόμων ή ομάδων που βίωσαν με διαφορετικό τρόπο τις εμπειρίες της δεκαετίας του 1940.

 

Σπύρος Βασιλείου, Η ταφή του Παλαμά, 1943. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ
Σπύρος Βασιλείου, Η ταφή του Παλαμά, 1943. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ

Μόνον μετά την πτώση της μοναρχίας και της δικτατορίας το 1974, δόθηκε η δυνατότητα για την ελεύθερη ανάπτυξη παράλληλων, συχνά ανταγωνιστικών αφηγήσεων. Το συνεχιζόμενο ενδιαφέρον για τη δεκαετία του 1940 μέχρι τις μέρες μας αποδεικνύει την πολλαπλή αλληλεπίδραση μεταξύ της ακαδημαϊκής και της δημόσιας ιστορίας, αλλά και μεταξύ αυτών και της ατομικής μνήμης.

Γνώμονας της πολυδιάστατης έκθεσης που θα εγκαινιάσουν από κοινού την ερχόμενη Κυριακή, 4 Δεκεμβρίου το μεσημέρι στο Μακεοδνικό Μουσείο Συγχρονης Τέχνης, οι υπουργοί Εξωτερικών της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας dr. Frank-Walter Steinmeier και της Ελληνικής Δημοκρατίας, Νίκος Κοτζιάς, είναι η πολιτιστική και εικαστική πραγματικότητα και οι διάφορες εκφράσεις της κατά την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου στην Ελλάδα.

 

Βάλιας Σεμερτζίδης, Λαϊκό Δικαστήριο (προσχέδιο), 1945. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ
Βάλιας Σεμερτζίδης, Λαϊκό Δικαστήριο (προσχέδιο), 1945. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ

Η έκθεση φέρνει αντιμέτωπες τις αφηγήσεις μέσα από έργα πνευματικών ανθρώπων και καλλιτεχνών, με τις κυρίαρχες ιδεολογικές αναπαραστάσεις, σημειώνοντας, επίσης, σημαντικά ιστορικά θέματα που σε μεγάλο βαθμό παραμένουν εκκρεμή, όπως η μετάλλαξη της ελληνικής κοινωνίας μέσα και από την περίπτωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.

Η Ελλάδα ενεπλάκη στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τον Οκτώβριο του 1940, αποκρούοντας την απρόκλητη επίθεση της φασιστικής Ιταλίας. Ακολούθησε η γερμανική εισβολή και η Τριπλή Κατοχή (γερμανική, ιταλική, βουλγαρική) της χώρας. Η Κατοχή σήμαινε την κατάλυση της εθνικής ανεξαρτησίας, των πολιτικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ελλήνων πολιτών, την πείνα και τις στερήσεις, καθώς και αναρίθμητες αυθαιρεσίες και βιαιότητες εκ μέρους των κατοχικών δυνάμεων.

Ο ελευθερωτής. Νίκος Εγγονόπουλος, Εμφύλιος Πόλεμος, 1948. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ
Ο ελευθερωτής. Νίκος Εγγονόπουλος, Εμφύλιος Πόλεμος, 1948. Πηγή φωτογραφιών: ΜΜΣΤ

Η πιο δραματική πτυχή της ήταν η εξόντωση της πλειονότητας του εβραϊκού πληθυσμού της χώρας στο πλαίσιο της ναζιστικής «Τελικής Λύσης». Επιπλέον, η Κατοχή προκάλεσε ανατροπή των πολιτικών και κοινωνικών συσχετισμών σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Καρπός αυτής της ανατροπής ήταν τόσο η Αντίσταση (όπου από μια αρχικά ευρεία εθνική εκπροσώπηση της κοινωνίας περνά σταδιακά στην κυριαρχία της Αριστεράς, όπως στις περισσότερες κατεχόμενες από τους Ναζί ευρωπαϊκές χώρες), όσο και η συνεργασία, ο δοσιλογισμός και οι εσωτερικές συγκρούσεις.

Οι ανταγωνισμοί αυτοί οδήγησαν μετά την απελευθέρωση σε πολιτική κρίση και τέλος στην εμφύλια σύρραξη (1946-1949) η οποία απέκτησε διεθνή διάσταση, καθώς συνδυάστηκε με την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου.

Η επιλογή των εκθεμάτων, ως προς τη συμβολή του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, καλύπτει ένα ευρύ φάσμα έργων (ζωγραφική, σχέδια, χαρακτική, φωτογραφία, γλυπτική, αφίσες, γελοιογραφία, βίντεο, φιλμς, λευκώματα), τεκμηρίων (έγγραφα ιδιωτικών και δημόσιων αρχείων, εκδόσεις, αντικείμενα, επιστολές, ντοκιμαντέρ) και εκφράσεων (λογοτεχνικά κείμενα, μαρτυρίες κτλ), τόσο ως άμεσες μαρτυρίες και συμμετοχή στα γεγονότα, όσο και ως διαφοροποιημένες αφηγήσεις μέσα στο χρόνο.

Με τον τρόπο αυτό επιχειρεί, σε ένα βαθμό, να φωτίσει πτυχές της διαπραγμάτευσης της μνήμης, της γνώσης και της ιστορίας στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα της περιόδου αυτής. Εστιάζοντας στη συνθετότητα της ιστορίας και τις διαφοροποιήσεις των βιωμάτων και της μνήμης, έρχεται αντιμέτωπη τόσο με τη συναισθηματική διάσταση των βιωμάτων των ανθρώπων, όσο και με την ψυχρή τυποποίηση των ιδεολογημάτων.

Η δημιουργία από το 1940 έως το 1950 και παρότι μεγάλος αριθμός έργων έχουν χαθεί ή καταστραφεί, παρουσιάζει έναν πλούτο και μια βαθύτατα προσωπική κραυγή των καλλιτεχνών και των πνευματικών ανθρώπων.

Οι εξορίες, το βουνό, η φυγή, οι μετακομίσεις, ο εκπατρισμός, η απομόνωση δεν τους εμποδίζουν να αρνούνται τον πόλεμο και τη βία. Στα περιοδικά, στις εκδόσεις, στις εκθέσεις, στις εκδηλώσεις, στο θέατρο, στις συγκεντρώσεις, σ’ όλη αυτή την περίοδο συναντώνται, τολμηρές, ανθρώπινες και ευρηματικές στάσεις αντίστασης, όχι μόνο ως δράση πολιτική, αλλά κυρίως ως στάση ζωής και ως πρωταρχικό όρο της τέχνης.

Μέρος της ερευνητικής προσπάθειας επικεντρώνεται στη Θεσσαλονίκη, με την ιδιαιτερότητα της γεωπολιτικής της θέσης, της προπολεμικής κοσμοπολίτικης κοινωνίας της, της βιομηχανικής υπόστασης της οικονομίας της και την ιστορία του Ολοκαυτώματος των Εβραίων κατοίκων της.

Ειδικά η συμβολή του Εβραϊκού Μουσείου περιλαμβάνει ανέκδοτα ιστορικά τεκμήρια (έγγραφα, φωτογραφίες, μαρτυρίες), σε τέσσερα μέρη που αφορούν: τη δεκαετία του 1930 και τις δημογραφικές και γεωγραφικές αλλαγές που επηρέασαν τον εβραϊκό πληθυσμό της Θεσσαλονίκης, στον τοπικό αντισημιτισμό, την εκλογική και πολιτική συμπεριφορά του εβραϊκού πληθυσμού, καθώς και στην επιχειρηματική και οικοδομική δραστηριότητά του, νέα τεκμήρια για τις εξελίξεις στη Θεσσαλονίκη κατά τη γερμανική κατοχή, τον έλεγχο της Ισραηλιτικής Κοινότητας από τις γερμανικές αρχές, τον τοπικό δοσιλογισμό, την αποδόμηση του εβραϊκού νεκροταφείου.

Καθώς και την καταναγκαστική εργασία που επιβλήθηκε στους Εβραίους της Θεσσαλονίκης και τα λύτρα για την εξαγορά της, τεκμήρια για χρονικό του εκτοπισμού των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στα στρατόπεδα του θανάτου, τη λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών καθώς και τη «διαγραφή» των Εβραίων από τα τοπικά μητρώα και τέλος περιλαμβάνει φωτογραφίες επιζώντων και συνεντεύξεις από Εβραίους της Θεσσαλονίκης γεννημένους μετά το 1941.

Την οργάνωση της έκθεσης που είναι ανοιχτή για το κοινό από την ερχόμενη Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου και θα διαρκέσει ως και τις 26 Φεβρουαρίου 2017, ανέλαβε το Goethe-Institut Thessaloniki, με συνδιοργανωτές το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, το Deutsches Historisches Museum (Βερολίνο).

Την Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να ξεναγηθεί από τους επιμελητές της έκθεσης, στις 11.30 και στις 18.00. Η έκθεση θα είναι ανοιχτή: Πέμπτη 10:00-22:00, Παρασκευή 10:00-19:00, Σάββατο 10:00-18:00, Κυριακή 11:00-15:00, ενώ ξεναγήσεις-εργαστήρια – εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία πρωτοβάθμιας & δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θα γίνονται κατόπιν ραντεβού.

Πηγή: «Διαιρεμένες Μνήμες 1940-1950. Ανάμεσα στην ιστορία και το βίωμα»

Advertisements

1 thought on “«Διαιρεμένες Μνήμες 1940-1950. Ανάμεσα στην ιστορία και το βίωμα»”

  1. Σήμερα πήγα στην έκθεση. Must, όπως λέμε στα χωριά μας. Να σημειώσω όμως, ως παρατήρηση, ότι ενώ είναι «παραφορτωμένη» με υλικό ως το 1944, σε σημείο που κουράζει, η συνέχεια (1945-49) είναι ισχνή, έως ανύπαρκτη (υπάρχουν αναφορές -υλικά μόνο για τις εξορίες, μεταξύ των οποίων μερικές εκπληκτικές «ζωγραφισμένες πέτρες» του Γιάννη Ρίτσου). Αυτό ίσως οφείλεται ότι το Γερμανικό ενδιαφέρον (το Γκαίτε είναι συνδιοργανωτής) επικεντρώνεται στο πρώτο μισό της δεκαετίας. Ίσως υπήρξαν δυσκολίες στη συγκέντρωση του υλικού. Ειδικά η Θεσσαλονίκη, η οποία υπερ- εκπροσωπείται ως το 1944, από εκεί και πέρα σχεδόν παύει να υπάρχει! Έστω κι έτσι η έκθεση παραμένει άκρως ενδιαφέρουσα για τον επισκέπτη.

    Και η είδηση: η έκθεση πήρε παράταση και θα διαρκέσει ως τις 2 Απριλίου.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s