Δεκέμβρης

Ζημιές στην Ακρόπολη κατά τα Δεκεμβριανά

Στις τεράστιες απώλειες και καταστροφές που υπέστησαν οι ελληνικές αρχαιότητες κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αλλά και τα μνημεία της Ακρόπολης στα Δεκεμβριανά του 1944 από Ελληνες και Βρετανούς, αναφέρθηκε χθες στην πανηγυρική συνεδρία της Ακαδημίας Αθηνών, για την εθνική επέτειο του ’40, ο ακαδημαϊκός, καθηγητής Αρχαιολογίας Μιχαήλ Τιβέριος.

Κάνοντας αρχικά μνεία «για τη δύσκολη συγκυρία που συνταράσσει τη χώρας μας» και δικαιολογώντας έτσι την έλλειψη διάθεσης για εορτασμούς («πώς να βρουν πολλοί Ελληνες στις μέρες μας διάθεση να τιμήσουν τα κατορθώματα του Δαβάκη και των ανδρών του, όταν καθημερινά αγωνίζονται για την επιβίωση των ιδίων και των οικογενειών τους;»), μίλησε για το θέμα των πολεμικών αποζημιώσεων, επισημαίνοντας: «Το θέμα ανασύρεται από τη λήθη λόγω των δεινών οικονομικών μας προβλημάτων στα οποία μας ενέπλεξαν μικρονοϊκοί πολιτικοί». Αλλά «σημαντική θέση» σε αυτές τις απώλειες είχε ο αρχαιολογικός και ιστορικός πλούτος της χώρας. Μετά τον πόλεμο έγινε μια καταγραφή των ζημιών που δεν απηχεί όμως στο σύνολό τους και κυρίως δεν μπορούν να αποτιμηθούν σε χρήμα.

33259064e812b1d5a0e0b739d5a1c760

Γερμανοί στρατιώτες, κατ’ εντολήν των ανωτέρων τους, έκαναν ανασκαφές («Για τα προϊστορικά τής Λακωνίας είχε δείξει προσωπικό ενδιαφέρον ο Heinrich Himmler, ο περιβόητος αρχηγός της Gestapo και των SS») και κλοπές («Κατά τη διάρκεια ξενάγησης Γερμανών αξιωματικών στο μουσείο Κεραμεικού, ένας ταφικός μελανόμορφος πίνακας του 6ου αι. π.Χ. έκανε… φτερά»). Επίσης έγιναν βομβαρδισμοί: «Στις 23-24 Μαΐου 1941 γερμανικά αεροπλάνα πλήττουν, εκτός των άλλων, το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, προκαλώντας ζημιές στους θησαυρούς του». Οπως και στην Κέρκυρα, όπου καταστρέφεται ο βυζαντινός ναός των Αγίων Πατέρων και ο ναός της Οδηγήτριας, ένα πραγματικό μουσείο μεταβυζαντινών εικόνων μεταξύ των οποίων και του Θεόδωρου Πουλάκη. Στην πυρά παραδόθηκε και η Δημόσια Βιβλιοθήκη Κέρκυρας με 70.000 τόμους, σπάνιες εκδόσεις, ιστορικά χειρόγραφα, πρώτες εκδόσεις κλασικών έργων.

Δεν αποφεύχθηκαν οι βανδαλισμοί. Χαρακτηριστική είναι η καταγγελία του εφόρου Ακρόπολης Γιάννη Μηλιάδη, τον Αύγουστο του 1941: «Πίνουν γκαζόζας και θραύουν τας φιάλας επί των μαρμάρων» και «ουρούν συστηματικά επί της Ακροπόλεως. Προτιμούν τα Προπύλαια και τον Παρθενώνα».

dekembriana14

Αλλά και μετά την αποχώρηση των χιτλερικών στρατευμάτων έγιναν καταστροφές στα μνημεία της Ακρόπολης, είπε ο κ. Τιβέριος. «Πρόκειται για πικρή αλήθεια, αλλά πρέπει να λεχθεί ότι ειδικά στην Ακρόπολη οι ζημιές που προκάλεσαν τα στρατεύματα του Αξονα κατά τα τρία και πλέον χρόνια της Κατοχής ήταν πολύ μικρότερης έκτασης σε σχέση με αυτές που έγιναν κατά τις περίπου 25 μέρες των Δεκεμβριανών, σημαντική ευθύνη για τις οποίες έχουν βεβαίως και οι Βρετανοί».

Σύμφωνα με μια 8σέλιδη έκθεση του εφόρου Αρχαιοτήτων Γεωργίου Μπακαλάκη «Περί της καταστάσεως της Ακροπόλεως και του Μουσείου αυτής διά το από 4ης Σεπτεμβρίου 1944 και εξής χρονικόν διάστημα» αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι «εις την είσοδον της Ακροπόλεως (πύλη Beule) εγκατεστάθη πολυβολείον… Ολμοι εξερράγησαν προ των Προπυλαίων… Ολοι οι κίονες και οι τοίχοι των Προπυλαίων έπαθαν πολλά εκ βλημάτων και όλμων… Η ανάρτησις ναρκών από του τοίχου του πύργου του ναού της Νίκης και εκείθεν βολή εναντίον του λόφου του Φιλοπάππου προκάλεσε ζημίας εις όλους τους κίονας του ναού αλλά και στη ζωφόρο…».

f425a305dbcfd347b0a73c98d2f311d4

Βλάβες υπέστη και ο Παρθενώνας, γιατί «είχε εγκατασταθεί πολυβολείον εις την ΒΔ γωνία του πτερού του και διότι άλλα πολυβόλα έβαλλον από τους φιγγίτες του καμπαναριού-μιναρέ… Ολμος έπεσε παρά τους ολίγους ορθοστάτας του βορείου τοίχου του σηκού… μεγάλη βλάβη υπέστη το οριζόντιο γείσο στα δυτικά του ναού… εκεί εξερράγη όλμος. Ολμος έπεσε και παρά την ΒΑ γωνίαν του Παρθενώνος… και προ της προστάσεων των Κορών [του Ερεχθείου], διότι πολυβολείον είχε εγκατασταθεί και μεταξύ των Κορών [Καρυατίδων]… Για την ασφάλεια των πολεμιστών διαλύθηκε ολόκληρος μυκηναϊκός τοίχος».

Πηγή: Καταστροφές και λεηλασίες αρχαιοτήτων στον πόλεμο | Άρθρα | Ελευθεροτυπία

Advertisements

3 σκέψεις σχετικά με το “Ζημιές στην Ακρόπολη κατά τα Δεκεμβριανά”

  1. Ενδιαφέρον άρθρο για τον δυσμενή αντίκτυπο των Δεκεμβριανών στην αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της μεταπολεμικής Αθήνας. Το άρθρο περιέχει και κάποιες φωτογραφίες της εποχής.

    Τότε που Ελληνες κατέστρεψαν την Αθήνα

    http://www.kathimerini.gr/936838/gallery/politismos/polh/tote-poy-ellhnes-katestreyan-thn-a8hna

    ΝΙΚΟΣ ΒΑΤΟΠΟΥΛΟΣ

    «Η φωτογραφία που σας εσωκλείω δεν είναι από τα τωρινά μας κατορθώματα αλλά από τα Δεκεμβριανά του 1944». Ο αναγνώστης ήταν σαφής. Αφορμή ήταν ένα παλαιότερο άρθρο για το πυρπολημένο κτίριο του «Αττικόν» στη Σταδίου, που προκάλεσε τον συνειρμό για το πυρπολημένο (μεγαλόπρεπο) θέατρο «Αλάμπρα», Πατησίων και Χαλκοκονδύλη, τον Δεκέμβριο του 1944. Αυθαίρετη η ακροβασία αλλά βάσιμη η αφετηρία στοχασμού για τις καταστροφές στον πυρήνα της πόλης και τις ανοικτές πληγές. Ο αναγνώστης, κ. Σπύρος Γ. Δημητρακόπουλος, εσωκλείει τη φωτογραφία του κατεστραμμένου «Αλάμπρα», τραβηγμένη από τον Δημήτρη Παπαδήμο, και γράφει: «Η ιστορία επαναλαμβάνεται; Φιλοσοφικό το ερώτημα. Πολλοί λέν’ πως όχι. Οι φωτογραφίες πάντως ως τεκμήρια έχουν… αντίθετη άποψη».

    Ανατινάξεις κτιρίων

    Και μπορεί το κτίριο του «Αττικόν», το μέγαρο του Ιδρύματος Δεκόζη-Βούρου, να συμπληρώνει πέντε χρόνια ερείπωσης, αλλά η επίπτωση αυτής της χαίνουσας πληγής έχει υποτιμηθεί. Οπως είχε υποτιμηθεί, πρακτικά, συμβολικά και ιστοριογραφικά, η επίπτωση από τις ανατινάξεις εκατοντάδων κτιρίων στο κέντρο της Αθήνας στα Δεκεμβριανά του 1944. Η Αθήνα ήταν η μόνη πρωτεύουσα που ενώ διασώθηκε ως σύνολο ώς την απελευθέρωση, καταστράφηκε μέσα σε διάστημα δύο μηνών από τους ίδιους τους Ελληνες.

    Πρόσφατα, κυκλοφόρησε μία σημαντική έκδοση. Είναι η «Νεοκλασική Αθήνα του Παύλου Μυλωνά», ένας ανεκτίμητος τόμος που κυκλοφόρησαν οι εκδόσεις Καπόν με την Ακαδημία Αθηνών. Με τον πρόλογο της Μάρως Καρδαμίτση-Αδάμη παρακολουθούμε τα βήματα του αρχιτέκτονα Παύλου Μυλωνά την επαύριο των καταστροφών που άφησαν τα Δεκεμβριανά και φθάνουμε ώς περίπου το 1960. Εχουν ιδιαίτερη σημασία οι αθησαύριστες φωτογραφίες της κατεστραμμένης Αθήνας το 1945, μια συλλογή με τη δική της πιεστική ανάγκη για σύνθετη ανάγνωση, από την οποία αποσπάσαμε σήμερα τη φωτογραφία της πυρπολημένης Βαρβακείου, του μεγαλόπρεπου, νεοκλασικού, ιστορικού εκπαιδευτηρίου, εκεί όπου σήμερα είναι η Βαρβάκειος μεταξύ Αθηνάς και Σωκράτους.

    Σε λίγες ημέρες είναι η θλιβερή επέτειος από τα Δεκεμβριανά και ενώ η συζήτηση για τον Εμφύλιο έχει προοδεύσει θεαματικά σε επίπεδο ιστορικής έρευνας, υπολείπεται σε εμβάθυνση και εξωστρέφεια η μελέτη των επιπτώσεων από τα Δεκεμβριανά στη μεταπολεμική πολεοδομική εξέλιξη της πρωτεύουσας. Ενα τεράστιο τμήμα του κτιριακού αποθέματος της Αθήνας καταστράφηκε ολοσχερώς ή μερικώς, κυρίως από ανατινάξεις εκ μέρους του ΕΛΑΣ. Η περιοχή γύρω από την Ομόνοια, η Νεάπολη, τα Εξάρχεια, η Πατησίων, η Κυψέλη, του Μακρυγιάννη και πολλά ακόμη κεντρικά σημεία της Αθήνας γέμισαν με ερείπια και χαλάσματα και μαζί με τα θύματα και από τις δύο πλευρές και τις απαγωγές ή την ομηρεία αμάχων από τους αντάρτες, η Αθήνα είχε τραυματικές απώλειες στον οικοδομικό ιστό της, γεγονός που επιτάχυνε την ανάγκη ανοικοδόμησης (προτού ακόμη τελειώσει ο Εμφύλιος). Και επιπλέον παραμένουν ανοικτά τα ερωτήματα για την ψυχολογική επίπτωση που είχε στον γενικό πληθυσμό η βία που ήρθε και εγκαταστάθηκε στον πυρήνα άλλοτε φιλήσυχων περιοχών. Οι Αθηναίοι άρχισαν να βλέπουν αλλιώς την πόλη τους.

    Η πρωτεύουσα άλλαξε οριστικά μετά το ισχυρό σοκ του 1944

    «Η Αθήνα ήταν μια άτυχη πόλη», έγραφε ο Ντιμίτρι Κέσελ, φωτογράφος για το περιοδικό Life, που βρέθηκε στην Ελλάδα στα Δεκεμβριανά. Οι φωτογραφίες του, σπαρακτικές, κυκλοφόρησαν το 1994 σε τόμο των εκδόσεων Αμμος και έκτοτε άρχισε να ξετυλίγεται για τις νεότερες γενιές η σκοτεινή εικονογραφία της κατεστραμμένης πρωτεύουσας. Ο Δημήτρης Παπαδήμος είναι ένας άλλος μεγάλος φωτογράφος που φωτογράφησε τις καταστροφές. Το αρχείο του περιήλθε στο ΕΛΙΑ, στη δεκαετία του 1990, και το περιέθαλψε με αγάπη ο Μάνος Χαριτάτος. Αργότερα (2011), το ΜΙΕΤ προχώρησε σε έκδοση και έκθεση παρουσιάζοντας όλη την ενότητα του αρχείου, μέρος του οποίου είναι τα Δεκεμβριανά.

    Ανοικοδόμηση

    Αυτό που παραμένει ανοικτό είναι κατά πόσον οι ανατινάξεις και οι ολικές και μερικές καταστροφές κτιρίων συνέτειναν στη βιαστική ανοικοδόμηση της Αθήνας. Η Αθήνα στις αρχές, τουλάχιστον, της δεκαετίας του 1950 διατηρούσε σε ορισμένα σημεία τα υπολείμματα των ερειπίων. Μας το θυμίζουν επιστολές διαμαρτυρόμενων πολιτών στον αθηναϊκό Τύπο εκείνα τα χρόνια. Η περίπτωση θυμίζει, έστω και σε μικρότερη κλίμακα, τις κατεστραμμένες πόλεις της Γερμανίας, σε ορισμένες από τις οποίες διατηρήθηκαν χαλάσματα έως και το 1960.

    Η καταστροφή οικιστικού ιστού στην Αθήνα και η στοχευμένη, εκ μέρους του ΕΛΑΣ, ανατίναξη ή πυρπόληση εμβληματικών κτιρίων για την ιστορία του αστικού πολιτισμού στην πόλη, όπως η ιστορική Βαρβάκειος ή η έπαυλη Θων στους Αμπελοκήπους (έργο Τσίλλερ) δημιούργησε χάσματα συνέχειας και μνήμης. Από τα Δεκεμβριανά κληρονομήσαμε σε επιτάχυνση και όξυνση δύο χαρακτηριστικά. Πρώτον, η απαξίωση της παλαιάς μορφής της πόλεως κέρδισε έδαφος και οπαδούς, όχι μόνο μέσα από τη διεθνή, τότε, τάση για αστική ανανέωση, αλλά και μέσα από μία ιδεοληπτική αποξένωση από την εικονογραφία των ιστορικών ρυθμών ως προϊόντων της αστικής τάξης. Και δεύτερον, η άτυπη πρόσκληση σε καιροσκόπους και κερδοσκόπους στη διαμόρφωση της τύχης των νέων Αθηνών. Επιπλέον, η πρωτόγονη ή ατελής τεχνογνωσία της εποχής για την επισκευή και επαναφορά των παλαιών κτισμάτων της περιόδου 1850-1920 απομάκρυνε το ενδεχόμενο για την ανάδειξή τους. Και σταδιακά, το σκηνικό των πληγωμένων ή φθαρμένων νεοκλασικών συνέδεσε την παρουσία τους με τον αναχρονισμό και τις μνήμες του πολέμου. Η αστυφιλία, που και αυτή ενισχύθηκε από τις καταστροφές των Γερμανών αλλά και του Εμφυλίου στην ύπαιθρο, ενίσχυσε την επιθυμία για ταχεία σάρωση της παλαιάς μορφής της Αθήνας.

    Ο Κώστας Μπίρης είχε εκφράσει ήδη στη δεκαετία του 1940 την αγωνία του για το μέλλον της πόλης, καθώς έβλεπε τον τρόπο με τον οποίο προχωρούσε η επαναφορά της εύρυθμης τάξης μετά τα Δεκεμβριανά. Το καλοκαίρι του 1945, λίγους μήνες μετά τις μεγάλες καταστροφές του Δεκεμβρίου 1944 και του Ιανουαρίου 1945, ο Κώστας Μπίρης είχε καταθέσει το κείμενό του «Προτού κτισθούν τα ερείπια». Το 1946 είχε συντάξει εκ μέρους του Δήμου προτάσεις προς το υπουργείο Συγκοινωνιών που ζητούσε τροποποιήσεις στο σχέδιο πόλεως συνεπεία των καταστροφών μετά τα Δεκεμβριανά. Η Αθήνα άλλαξε τελεσίδικα μετά το σοκ του 1944.

    Μου αρέσει!

  2. «Σήμερα διάβασα ότι ανάμεσα στα σχέδια ανατινάξεων ήταν και ο Άγιος Κωνσταντίνος και το Εθνικό Θέατρο για να μπλοκαριστεί η έξοδος προς την Λένορμαν. Ο στρατιώτης του ΕΛΑΣ που διατάχθηκε να το κάνει, αρνήθηκε να το κάνει, τον συνέλαβαν και τον πήγαιναν για εκτέλεση, μέχρι που πέτυχαν τον Πλουμπίδη που έσωσε τον τυχερό στρατιώτη. Ο τυχερός στρατιώτης ήταν λέει ο ποιητής και συγγραφέας Αλέξης Πάρνης.»

    αντιγραφη απο σχολιο σε φορουμ

    Τελος παντων υπερβολες του Βατοπουλου.
    Συμφωνα με το Μ Χαραλαμπιδη:

    «Η απογραφή του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως έδινε 628 πλήρως και 2.916 μερικώς κατεστραμμένα κτίρια μόνο στο Δήμο Αθηναίων»

    Δεν γνωριζω τον συνολικο αριθμο κτιριων στο δημο. Συμφωνα με την απογραφη του 1940 ο πληθυσμος του ηταν γυρω στους 500000 κατοικους.

    Ακομα καταστραφηκε μεγαλο τμημα της Καισαριανης απο βρετανικους βομβαρδισμους και, αν θυμαμαι καλα, αρκετα κτιρια σε Περιστερι κτλπ κτλπ

    Ειδε κανεις τη χθεσινη εκπομπη της Μ. Κατσιμη; ΕΙπε τπτ καινουργιο ο Χαραλαμπιδης ή επανελαβε τα γνωστα, φταιει η επαρατος, το παλατι και οι κακοι ιμπεριαλιστες Βρετανοι;

    Μου αρέσει!

  3. Ακόμα και με βάση την απογραφή του υφυπουργείου ανοικοδομήσεως η καταστροφή ήταν μεγάλη, ειδικά αμα ληφθεί υπόψη ότι πολλά από τα κτίρια που καταστράφηκαν ήταν κτίρια με ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα τα οποία συνέβαλλαν στην αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της Αθήνας της περιόδου εκείνης. Οπότε καθόλου υπερβολικό δεν μου φαίνεται το άρθρο, κάθε άλλο.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s