Δεκέμβρης

Οκτώ ερωτήματα για τον Δεκέμβριο του 1944 

f2006f2d7b1b6c9c595fdc7796800c28

Στάθης Καλύβας

Συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από τον Δεκέμβριο του 1944 και αξίζει να ξαναδούμε επιγραμματικά κάποιες κρίσιμες πτυχές του.

Τι ήταν τα Δεκεμβριανά; Ηταν η ένοπλη «απάντηση» του ΚΚΕ στην προοπτική αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. Ηταν πραξικόπημα, αφού τμήμα του στρατού στασίασε εναντίον της κυβέρνησης (ώς τις 2/12 ο ΕΛΑΣ υπαγόταν στην κυβέρνηση). Ηταν εμφύλιος, καθώς Ελληνες πολέμησαν εναντίον Ελλήνων. Ηταν, τέλος, επανάσταση, γιατί αν το ΚΚΕ επικρατούσε η Ελλάδα θα γινόταν «Λαϊκή Δημοκρατία». Δεν ήταν όμως αυθόρμητη εξέγερση.

Πότε ξεκίνησαν; Η αιματηρή διαδήλωση της 3ης Δεκεμβρίου 1944 έχει συμβολική κυρίως σημασία. Οι οργανωμένες εχθροπραξίες ξεκίνησαν όταν ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε εναντίον των κυβερνητικών δυνάμεων την επόμενη μέρα, αλλά η επιλογή της σύγκρουσης είχε ουσιαστικά ληφθεί από το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ ήδη από τις 27/11 και επισημοποιήθηκε στις 2/12. Τότε ξεκίνησαν για την Αθήνα μονάδες του ΕΛΑΣ Αττικής και Ρούμελης.

Τι ακριβώς επεδίωκε το ΚΚΕ; Οπως κάθε κόμμα, την εξουσία. Ομως κάτω από την πίεση των Σοβιετικών, το ΚΚΕ είχε συμβιβαστεί με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και τους Βρετανούς, υπογράφοντας δύο συμφωνίες, στον Λίβανο και την Καζέρτα. Γι’ αυτό άλλωστε δεν κατέλαβε την εξουσία μετά την αποχώρηση των Γερμανών, όπως θα μπορούσε. Παρά τον συμβιβασμό αυτό, διατηρούσε την ελπίδα της κατάκτησης της εξουσίας με «ειρηνικό» τρόπο, μέσω εκλογών που θα γίνονταν υπό τη σκιά των τουφεκιών του ΕΛΑΣ. Οι αφηγήσεις που παρουσιάζουν το ΚΚΕ ως ένα κοινοβουλευτικό κόμμα που επεδίωκε την απλή συμμετοχή του σε μια κεντροαριστερή κυβέρνηση δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα.

Και οι προηγούμενοι συμβιβασμοί; Τον Νοέμβριο του 1944, το ΚΚΕ αντιμετώπισε το εξής δίλημμα: ή θα δεχόταν τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ ή θα συγκρουόταν με την κυβέρνηση και τους Βρετανούς. Προφανώς, η επιλογή της σύγκρουσης ακύρωνε όλους τους προηγούμενους συμβιβασμούς και ερχόταν σε αντίθεση με την επίσημη γραμμή της Σοβιετικής Ενωσης. Οι ακριβείς διεργασίες μέσα στην ηγεσία του ΚΚΕ παραμένουν άγνωστες. Ισως να ήταν η ενθάρρυνση του Τίτο και η παρερμηνεία των επιθυμιών του Στάλιν, ίσως οι φαινομενικά ευνοϊκές εξελίξεις στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη, ίσως το ενδεχόμενο μιας οριστικής απώλειας της εξουσίας που θεωρούσε πως αυτοδίκαια του ανήκε, ίσως η αφόρητη πίεση στελεχών και καπεταναίων, ίσως η στρεβλή ανάγνωση της διεθνούς πραγματικότητας και των βρετανικών προθέσεων, ίσως κάποιος συνδυασμός όλων των προηγούμενων. Οπως και να έχει το πράγμα, η ουσία είναι πως το ΚΚΕ επέλεξε τη σύγκρουση, παίζοντάς τα όλα για όλα.

Ποιοι αναμετρήθηκαν στα Δεκεμβριανά; Ηταν η κυβερνητική πλευρά ένας συνασπισμός Βρετανών και δωσιλόγων με σύσσωμο τον λαό απέναντί τους, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι; Οχι βέβαια. Ο πληθυσμός ήταν διαιρεμένος και όπως πάντα υπήρχε μια μεγάλη μάζα αναποφάσιστων που περίμενε τον νικητή για να συνταχθεί μαζί του. Στο κυβερνητικό στρατόπεδο υπήρχε πλειάδα αντιστασιακών του εσωτερικού και του εξωτερικού. Σ’ αυτούς προστέθηκαν μετά την έναρξη της μάχης οι υπό κράτηση ταγματασφαλίτες της Αθήνας και της Πελοποννήσου. Τα Δεκεμβριανά αποτέλεσαν την αντικομμουνιστική κολυμβήθρα του Σιλωάμ στην οποία αναβαπτίστηκαν αρκετοί δωσίλογοι. Η ένταξή τους όμως στη μεταπολεμική «εθνικοφροσύνη» υπήρξε συνέπεια και όχι αιτία της σύγκρουσης.

Γιατί ηττήθηκε το ΚΚΕ; Γιατί η ανεπαρκής ηγεσία του υπερτίμησε τις δυνατότητές της και υποτίμησε την αποφασιστικότητα τόσο των Ελλήνων αντιπάλων της όσο και των στρατιωτικά υπέρτερων Βρετανών. Ενδεικτικές της στάσης αυτής ήταν και οι πολύνεκρες επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ στην Ηπειρο και τη Μακεδονία. Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με ηττοπάθεια. Αντίθετα απ’ ό,τι λέγεται, το ΚΚΕ επεδίωξε τη νίκη – ποιος άραγε πολεμάει για να ηττηθεί; Ο ΕΛΑΣ απέτυχε να υποτάξει τις κυβερνητικές δυνάμεις στο πρώτο δεκαήμερο και η άφιξη βρετανικών ενισχύσεων με τεθωρακισμένα και αεροπλάνα υπήρξε καταλυτική για τη συνέχεια. Γράφεται λανθασμένα πως τη μάχη έδωσε ο αδύναμος ΕΛΑΣ της Αθήνας ή «ελάχιστες δυνάμεις» του ΕΛΑΣ. Ομως συμμετείχε το μεγαλύτερο μέρος του εμπειροπόλεμου ΕΛΑΣ Πελοποννήσου και Ρούμελης. Πάντως, η έκβαση της μάχης θα ήταν η ίδια όσες επιπλέον μεραρχίες και να έριχνε στη μάχη ο ΕΛΑΣ.

Και η βία; Ακρότητες έγιναν και από τις δύο πλευρές, αλλά το ΚΚΕ ήταν εκείνο που έθεσε σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα μαζικής εκκαθάρισης της κοινωνικής και πολιτικής βάσης των αντιπάλων του. Χιλιάδες άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά συνελήφθησαν στα σπίτια τους από την ΟΠΛΑ και χιλιάδες ήταν αυτοί που έχασαν τη ζωή τους από εν ψυχρώ εκτελέσεις και κακουχίες. Δεν συνέβη το ίδιο στην αντιπέρα όχθη. Η ασυμμετρία της βίας ήταν τέτοια που το ΚΚΕ αναγκάστηκε να παραδεχθεί «σφάλματα και υπερβασίες».

Θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί η σύγκρουση; Πολύ δύσκολα. Η εμπειρία άλλων χωρών (π.χ. Γαλλία, Ιταλία) δείχνει πως όπου οι κομμουνιστές συμβιβάστηκαν, το έπραξαν γιατί βρίσκονταν σε σαφή θέση αδυναμίας. Εκεί μάλλον βρίσκεται και η βασική αιτία της σύγκρουσης στην Ελλάδα: η απόσταση ανάμεσα στον εσωτερικό και τον διεθνή συσχετισμό δυνάμεων ήταν πολύ μεγάλη για να γεφυρωθεί αναίμακτα.

* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale.

Πηγή: Οκτώ ερωτήματα για τον Δεκέμβριο του 1944 | Απόψεις | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Σχόλιο: Ο Καλύβας, προσπαθώντας να εξηγήσει την απόφαση του ΚΚΕ για το πραξικόπημα του Δεκεμβρίου επικαλείται  όλες τις εικασίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς, εκτός από αυτήν που φαίνεται η πλέον βάσιμη: ότι το ΚΚΕ δεν προχώρησε στο Δεκέμβρη με σκοπό την κατάληψη της εξουσίας, αλλά για να πετύχει έναν αποδεκτό συμβιβασμό, ο οποίος αφ’ ενός θα απέτρεπε την  πολιτική και φυσική εξόντωση του εαμικού κινήματος και αφ’ ετέρου θα εξασφάλιζε την ισχυρή παρουσία και συμμετοχή του ΕΑΜ (και του ΚΚΕ) στο πολιτικό παιγνίδι. Μ’ αυτή την οπτική εξηγούνται όλα τα φαινομενικά ανεξήγητα, χωρίς να χρειάζονται οι ακροβασίες στις οποίες καταφεύγουν όσοι βάζουν περισσότερο συναίσθημα (ή ιδεολογικές / πολιτικές προτιμήσεις) και λιγότερη ψυχρή ανάλυση όταν ασχολούνται με τον Εμφύλιο 1943-49. Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει περισσότερα εδώ: Δεκέμβρης 44: το ΚΚΕ επιδίωκε κατάληψη της εξουσίας ή έναν αποδεκτό συμβιβασμό;

Advertisements

3 thoughts on “Οκτώ ερωτήματα για τον Δεκέμβριο του 1944 ”

  1. Γιατί το ΚΚΕ μετέφερε τις συγκρούσεις στην Αθήνα- ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ 1944

    αναδημοσίευση από: http://www.efsyn.gr/?p=6677 (9.12.2012)

    Του Νίκου Μαραντζίδη*

    Αρκετά πριν από το τέλος της Κατοχής μέσα στην ηγεσία του ΚΚΕ είχαν εκφραστεί απόψεις πως είχαν ωριμάσει οι συνθήκες για την κατάληψη της εξουσίας. Αν και οι απόψεις αυτές διέφεραν μεταξύ τους ως προς τη μεθοδολογία που πρόκριναν, δεν χωρεί αμφιβολία πως τα ηγετικά επίπεδα του κόμματος αντιλαμβάνονταν πως πλησίαζε η στιγμή που το ΚΚΕ θα μπορούσε να διεκδικήσει τα ηνία της χώρας.
    Υπό αυτήν την οπτική τα Δεκεμβριανά εντάσσονται στην αλληλουχία μιας σειράς γεγονότων που συνδέονται με το ζήτημα της διαμάχης για τη φυσιογνωμία της εξουσίας στην Ελλάδα της απελευθέρωσης.
    Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν μια μεμονωμένη και ξαφνική ένοπλη σύγκρουση, που έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία. Σε όλη την Ελλάδα από τη Μακεδονία και την Ηπειρο μέχρι την Πελοπόννησο πολύ αιματηρές ένοπλες συγκρούσεις διεξάγονταν ανάμεσα στο ΚΚΕ και τους αντιπάλους του τόσο νωρίτερα όσο και κατά τη διάρκεια της μάχης της Αθήνας.
    Ο εμφύλιος που είχε ξεκινήσει πριν από το τέλος της Κατοχής στην περιφέρεια μεταφέρθηκε τον Δεκέμβριο στο κέντρο. Είναι επίσης αφελές να αντιμετωπίζονται τα Δεκεμβριανά απλώς ως μια αιματοβαμμένη συγκέντρωση που «ξέφυγε». Ο Δεκέμβρης ήταν ένα στρατιωτικό κίνημα οργανωμένο κεντρικά από την ηγεσία του ΚΚΕ, που αντιμετώπιζε το ενδεχόμενο της κατάληψης της Αθήνας ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1943.
    Η επιλογή της ένοπλης σύγκρουσης αποτέλεσε την απάντηση του KKE στην προοπτική της εξουδετέρωσης του ΕΛΑΣ, του βασικού δηλαδή μηχανισμού, που εξασφάλιζε στο κόμμα εδαφική κυριαρχία και πολιτική επιρροή. Η κατάσταση αυτή δεν υπήρξε γνώρισμα μόνο της Ελλάδας. Την ίδια ακριβώς περίοδο και άλλα κομμουνιστικά κόμματα στην Ευρώπη (Βέλγιο, Γαλλία) αντέδρασαν βίαια στην επιχείρηση αφοπλισμού τους.
    Η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην Ελλάδα και τις παραπάνω χώρες ήταν η γεωγραφία: η τεράστια, δηλαδή, παρουσία των αγγλο-αμερικανικών δυνάμεων, που δεν άφησε πολλά περιθώρια αμφισβήτησης του status quo, και όχι η δήθεν σοφία των ηγετών των εκεί ΚΚ.
    Παρότι την αναζήτησε, το ΚΚΕ δεν δέχτηκε υλική υποστήριξη από αδελφά κόμματα. Η ηγεσία του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας αρνήθηκε να αποστείλει τη βοήθεια που λίγο νωρίτερα είχε υποσχεθεί στους Ελληνες. Στις 8 Δεκεμβρίου 1944 ο Βούλγαρος κομμουνιστής Δημητρώφ, αφού προώθησε προς τη Μόσχα αίτημα του ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ Πέτρου Ρούσου για βοήθεια, απάντησε την επόμενη μέρα αρνητικά.
    Οι Βούλγαροι ήταν διατεθειμένοι να βοηθήσουν μόνο εφόσον οι Σοβιετικοί θα συναινούσαν. Ομως, ο ίδιος ο Στάλιν αποκάλεσε ανόητη την επιλογή των Ελλήνων συντρόφων να φύγουν από την κυβέρνηση Παπανδρέου και να αναλάβουν μια δουλειά για την οποία δεν επαρκούσαν οι δυνάμεις τους.
    Τελικά, το ΚΚΕ ηττήθηκε εξαιτίας της βρετανικής παρέμβασης, της οποίας τη δυναμική είχε εξαρχής υποτιμήσει. Από την άλλη πλευρά, για τις ελληνικές αστικές δυνάμεις, η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε ένα τραύμα και μακροχρόνιο ταμπού: η χώρα είχε διασωθεί από τον κομμουνισμό χάρη στην ξένη επέμβαση.
    Είναι απολύτως ορθό πως τα Δεκεμβριανά αποτέλεσαν την κολυμβήθρα του Σιλώαμ, μέσα στην οποία αναβαπτίστηκαν ως εθνικόφρονες κάθε λογής δωσίλογοι. Εξαιρέθηκαν της εθνικής αναβάπτισης οι σλαβόφωνοι συνεργάτες των Βουλγάρων, έναντι των οποίων το ελληνικό κράτος υπήρξε πολύ αυστηρό.
    Αντίθετα, το ΚΚΕ επέδειξε γι” αυτή την κατηγορία δωσιλόγων μεγάλη επιείκεια και διάθεση λήθης, ιδιαίτερα κατά τα έτη 1946-1949 όταν και ο ΔΣΕ χρειαζόταν αντάρτες. Τελικά, η κάθε πλευρά σιώπησε για τους «δικούς της» δωσιλόγους.
    Η συμφωνία της Βάρκιζας επισφράγισε την ήττα του ΚΚΕ στη μάχη της Αθήνας. Η συμφωνία αυτή αποτέλεσε έναν αξιοπρεπή συμβιβασμό κάτω από τις δεδομένες συνθήκες. Παρά τα σοβαρά προβλήματα που εμφανίστηκαν στην εφαρμογή της και την υπονόμευσή της από διάφορες πλευρές, η συμφωνία της Βάρκιζας επέτρεπε θεωρητικά στο ΚΚΕ να αναδιοργανωθεί και να λειτουργήσει σε καθεστώς πλήρους νομιμότητας, γεγονός που είχε να συμβεί από το 1936.
    Ομως σύντομα, στο μυαλό της ηγεσίας του ΚΚΕ θα εδραιωνόταν η προοπτική μιας νέας σοβαρής αναμέτρησης.

    Μου αρέσει!

  2. @ Πάνος

    Γράφετε: «Ο Καλύβας, προσπαθώντας να εξηγήσει την απόφαση του ΚΚΕ για το πραξικόπημα του Δεκεμβρίου, επικαλείται όλες τις εικασίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς,…»

    Σε ποιες συγκεκριμένα «εικασίες» αναφέρεστε;

    Είναι «εικασία» η θέση τού Καλύβα ότι τα Δεκεμβριανά ήταν «η ένοπλη ‘απάντηση’ του ΚΚΕ στην προοπτική αφοπλισμού τού ΕΛΑΣ»;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι τα Δεκεμβριανά ήταν (ταυτοχρόνως) πραξικόπημα, εμφύλιος και (κομμουνιστική) επανάσταση;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι τα Δεκεμβριανά ΔΕΝ ήταν αυθόρμητη εξέγερση;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι, παρά τους (υπό την πίεση του Στάλιν) συμβιβασμούς τού Λιβάνου και της Καζέρτας, το ΚΚΕ φιλοδοξούσε και σχεδίαζε να καταλάβει την εξουσία «ειρηνικά», μέσω εκλογών που θα γίνονταν υπό την σκιά τών όπλων τού ΕΛΑΣ;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι «οι αφηγήσεις που παρουσιάζουν το ΚΚΕ ως ένα κοινοβουλευτικό κόμμα που επεδίωκε την απλή συμμετοχή του σε μια κεντροαριστερή κυβέρνηση δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα»;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι το ΚΚΕ, μπροστά στον κίνδυνο να χάσει (κυριολεκτικά μέσα από τα χέρια του) την εξουσία που θεωρούσε πως του ανήκε αυτοδικαίως, επέλεξε τη σύγκρουση, παίζοντάς τα όλα για όλα;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι δεν επρόκειτο περί συγκρούσεως ενός συνασπισμού δωσιλόγων και Βρετανών, με σύσσωμο τον επαναστατημένο «λαό» απέναντί του;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι τα Δεκεμβριανά αποτέλεσαν την κολυμβήθρα τού Σιλωάμ, στην οποία αναβαπτίσθηκαν αρκετοί δωσίλογοι, και ότι η ένταξή των τελευταίων στη μεταπολεμική «εθνικοφροσύνη» υπήρξε συνέπεια και όχι αιτία τής σύγκρουσης εκείνης;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι το ΚΚΕ ηττήθηκε διότι η ηγεσία του απεδείχθη ανεπαρκής και διότι υπερτίμησε τις δυνατότητές του και υποτίμησε τους αντιπάλους του;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι στα Δεκεμβριανά το ΚΚΕ επεδίωξε τη νίκη, «ποιος άραγε πολεμάει για να ηττηθεί;»
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι τη μάχη δεν την έδωσε ο αδύναμος ΕΛΑΣ της Αθήνας, αλλά το μεγαλύτερο μέρος τού εμπειροπόλεμου ΕΛΑΣ της Πελοποννήσου και της Ρούμελης;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι, μετά την καταλυτική επέμβαση των Άγγλων, «η έκβαση της μάχης θα ήταν η ίδια, όσες επιπλέον μεραρχίες και να έριχνε στη μάχη ο ΕΛΑΣ»;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι έγιναν ακρότητες και από τις δύο πλευρές, και ότι «το ΚΚΕ ήταν εκείνο που έθεσε σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα μαζικής εκκαθάρισης της κοινωνικής και πολιτικής βάσης των αντιπάλων του»;
    Είναι «εικασία» η θέση του ότι χιλιάδες άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά συνελήφθησαν στα σπίτια τους από την ΟΠΛΑ και χιλιάδες ήταν αυτοί που έχασαν τη ζωή τους από εν ψυχρώ εκτελέσεις και κακουχίες, ενώ δεν συνέβη το ίδιο στην αντιπέρα όχθη;

    Είναι, λοιπόν, αγαπητέ κ. Πάνο, όλα αυτά που λέει ο Καλύβας, (γιατί αυτά λέει ο άνθρωπος), «αβάσιμες εικασίες», είναι «αβάσιμες εικασίες» όλα εκείνα που σας έγραψα χθες ελόγου μου αλλού, (https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/12/13/gcw-704/comment-page-1/#comment-1900), ενώ η μοναδική «βάσιμη εικασία» είναι η δική σας, ότι δηλαδή ότι «το ΚΚΕ δεν προχώρησε στο Δεκέμβρη με σκοπό την κατάληψη της εξουσίας, αλλά για να πετύχει έναν αποδεκτό συμβιβασμό, ο οποίος αφ’ ενός θα απέτρεπε την πολιτική και φυσική εξόντωση του εαμικού κινήματος και αφ’ ετέρου θα εξασφάλιζε την ισχυρή παρουσία και συμμετοχή του ΕΑΜ (και του ΚΚΕ) στο πολιτικό παιγνίδι»;

    Ειλικρινά δυσκολεύομαι πάρα πολύ να σας παρακολουθήσω στο σημείο αυτό.

    Μου αρέσει!

  3. Μα δε σκοπεύω να «πείσω» κανέναν! Δημοσιοποιώ τις σημειώσεις μου από τη μελέτη της περιόδου – και τον προσωπικό μου αναστοχασμό πάνω στα γεγονότα. Από τη στιγμή που ο Καλύβας αγνοεί το σημαντικότερο πολιτικό στοιχείο του πραξικοπήματος που έγινε (την επιδίωξη αποδεκτού συμβιβασμού) και προβάλλει αντ’ αυτού ποικιλία άλλων πραγμάτων, δικαιούμαι να τα χαρακτηρίσω αυτά «εικασίες».

    ΥΓ. Εξυπακούεται ότι θα επανέλθω με περισσότερα στη δική μας συζήτηση, όταν αυτό το επιτρέψει ο καιρός, ο οποίος είναι πάντα «΄βραχύς» (ου μην αλλά… και ζόρικος)

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s