Δεκέμβρης

Δεκέμβρης 1944: Ερωτήματα και απαντήσεις

5580d1b9-ff66-431a-ad29-336ee2b9e634

Γιατί έγινε ο Δεκέμβρης; Ποιες ήταν οι δυνάμεις των δύο παρατάξεων; Πόσο σημαντικός ήταν ο ρόλος των Άγγλων;  Οι συγκρούσεις του Δεκέμβρη ήταν Εμφύλιος;  Υπήρχαν σχέδια των παρατάξεων για τον Δεκέμβρη; Τι ήθελε ο Βελουχιώτης λίγο πριν το Δεκέμβρη;  Μπορούσε να επικρατήσει ο ΕΛΑΣ; Πως συμμετείχαν οι Αθηναίοι; Πως επηρέασαν το Δεκέμβρη οι διεθνείς εξελίξεις και οι εξωτερικοί παράγοντες; Μπορούσε να αποφευχθεί ο Δεκέμβρης; Τι συνέβη με τους ομήρους;  Ποιος ήταν ο ρόλος της ΟΠΛΑ; Πόσα ήταν τα θύματα του Δεκέμβρη;  Πως εξελίχτηκαν τα Δεκεμβριανά στην επαρχία; Τι σήμαινε η ανακωχή και η συμφωνία της Βάρκιζας;

Γιατί έγινε ο Δεκέμβρης;

Ο Δεκέμβρης έγινε γιατί είχε προηγηθεί ο Εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Μόλις δυνάμωσε η ένοπλη αντίσταση, με την πρωτοβουλία καταρχήν του ΚΚΕ (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) αλλά και πλήθους άλλων οργανώσεων και προσώπων, πάντα με την ουσιαστική υποστήριξη των Βρετανών, ετέθη το ζήτημα της πολιτικής κυριαρχίας μετά την αναμενόμενη απελευθέρωση. Στη διάρκεια της Κατοχής η σύγκρουση εκφράστηκε σε στρατιωτικό επίπεδο, με συγκρούσεις μεταξύ του ΕΛΑΣ από τη μία πλευρά και του ΕΔΕΣ, του ΕΣ, της ΠΑΟ, της ΕΚΚΑ (Ψαρός) και άλλων μικρότερων αντιστασιακών οργανώσεων (Φωστερίδης) από την άλλη. Σε πολιτικό επίπεδο υπήρξαν συνεχείς ζυμώσεις, οι οποίες οδήγησαν στη δημιουργία της ΠΕΕΑ (κυβέρνηση του βουνού) αλλά και στη συμφωνία του Λιβάνου (συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Παπανδρέου) Σε πολλές περιοχές το ΚΚΕ μέσω του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ προχώρησε σε «χτύπημα της αντίδρασης», με συλλήψεις, στρατόπεδα συγκέντρωσης και δολοφονίες πολιτών, με προφανή στόχο τη δημιουργία συνθηκών για μεταπελευθερωτική κυριαρχία. Ταυτόχρονα έγιναν εαμικές στάσεις (εξεγέρσεις) στον ελληνικό στρατό της Μέσης Ανατολής, οι οποίες οδήγησαν στη δημιουργία ενός μικρότερου αλλά ισχυρού και ιδεολογικά φανατισμένου κατά του ΕΑΜ στρατιωτικού σώματος, ενώ χιλιάδες στρατιώτες, μέλη και υποστηριχτές του ΕΑΜ, βρέθηκαν υπό κράτηση σε στρατόπεδα ως τα μέσα του 1945. Ταυτόχρονα διεξαγόταν ένας αδυσώπητος Εμφύλιος ανάμεσα στο ΕΑΜ (κυρίως) και στα πολυπληθή ένοπλα σώματα των ταγματασφαλιτών, των δοσιλόγων  και των συνεργατών των Γερμανών. Ο Εμφύλιος αυτός έπαιρνε ιδιαίτερο χαρακτήρα στην Αθήνα, με τα αλλεπάλληλα μπλόκα στις προσφυγικές και λαϊκές συνοικίες, γεγονός που οδήγησε στη μαζική και ραγδαία ριζοσπαστικοποίηση μεγάλου αριθμού ανθρώπων, ιδιαίτερα της νεολαίας, κάτι που εκφράστηκε με την ενεργή συμμετοχή τους στη σύγκρουση του Δεκέμβρη. Ταυτόχρονα είχαν δημιουργηθεί ένοπλες ομάδες (όπως η «Χ») όχι εμφανώς δοσιλογικές, ούτε όμως και αντιστασιακές: ξεκάθαρα αντικομμουνιστικές – αντιεαμικές. Τέλος, ένα μεγάλο μέρος των αξιωματικών και των ανδρών των Ταγμάτων είχαν επαφές με τους Άγγλους και κυρίως με τους αξιωματικούς του ελληνικού στρατού της Μέσης Ανατολής, σε αντιεαμική βάση.

Πριν το τέλος της Κατοχής είχαν ήδη συγκροτηθεί με ισχυρούς πολιτικούς και ιδεολογικούς όρους οι δυο παρατάξεις που συγκρούστηκαν το Δεκέμβρη. Η μία περιλάμβανε τις δυνάμεις του ΚΚΕ και των συμμάχων του στο ΕΑΜ, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους δεν το ακολούθησαν στη σύγκρουση του Δεκέμβρη, αν και το ΕΑΜ εξακολούθησε να υπάρχει με εμφανώς υποβαθμισμένη πολιτική δυναμική και τα επόμενα χρόνια. Ο βασικός λόγος ήταν η ένοπλη σύγκρουση με τους Άγγλους, η οποία δεν ήταν κατανοητή και δεν γινόταν αποδεκτή από μεγάλο μέρος της εαμικής βάσης και σχεδόν όλους τους πολιτικούς συμμάχους στο ΕΑΜ. Την ενότητα της εαμικής παράταξης ενίσχυαν το πολιτικό όραμα της λαοκρατίας (δεν είχε σχέση με κομμουνιστικό πρόγραμμα) τα γεγονότα του πρόσφατου κατοχικού Εμφυλίου και ο εμφανής και άκρως επίφοβος ρεβανσισμός της αντίπαλης παράταξης. Από την άλλη πλευρά υπήρχε μια ετερόκλητη μεν συμμαχία δυνάμεων (βενιζελικοί, φιλοβασιλικοί, εθνικιστές, δημοκράτες, μεταξικοί, πολιτικοί των παλαιών κομμάτων που «εσχόλαζαν», πολλοί ταγματασφαλίτες και συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων, οικονομικοί δοσίλογοι κλπ) οι οποίοι ξεπέρασαν τις ως τότε αγεφύρωτες αντιθέσεις τους, ενόψει του εθνικού, κοινωνικού, οικονομικού και προσωπικού (για πολλούς) κινδύνου που αντιπροσώπευε το ΚΚΕ, μέσω του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ. Η συμμαχία αυτή συσπειρώθηκε υπό την αιγίδα των Βρετανών, οι οποίοι θεωρούνταν ως εγγύηση για την τελική επικράτηση. Τις δύο παρατάξεις χώριζαν επίσης εκτός από τις πολλαπλές αιματηρές συγκρούσεις της Κατοχής (και τη μονομερή δράση του ΚΚΕ σε ορισμένες περιοχές) και εκείνες μετά την απελευθέρωση (νότια Πελοπόννησος, Μακεδονία) με τους χιλιάδες νεκρούς και εκτελεσμένους από τον ΕΛΑΣ: οι ταγματασφαλίτες είχαν ενσωματωθεί, ήδη πριν το Δεκέμβρη, ουσιαστικά (εν μέρει και τυπικά) στην αντιεαμική παράταξη.

Στις αρχές του Δεκέμβρη ετίθετο το θέμα του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ (τυπικά και του ΕΔΕΣ και των μικρών εθνικιστικών ομάδων). Κάτι που πρακτικά σήμαινε ότι ο εαμικός κόσμος θα έμενε στην απόλυτη διάθεση των αντιπάλων του – και δεν υπήρχε η πραγματική αμφιβολία ποια ήταν αυτή, με δεδομένα τα γεγονότα  της Κατοχής και της απελευθέρωσης. Αντίστοιχους φόβους με το ΕΑΜ είχε και η κυβερνητική παράταξη, η οποία επέμενε στον αφοπλισμό και επιδίωκε τη σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ και τη συντριβή του, χωρίς καμιά διάθεση συμβιβασμού. Το τελευταίο οφειλόταν και στη σιγουριά που τους ενέπνεαν οι Βρετανοί. Τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ απαιτούσαν και οι Άγγλοι, ώστε να μπορέσουν να ανακτήσουν την κυριαρχία στην Ελλάδα με τους δικούς τους όρους (δηλαδή χωρίς όρους).

Πριν από το θέμα της πολιτικής εξουσίας έμπαινε το θέμα της ασφάλειας και της επιβίωσης, φυσικής και πολιτικής και για τις δυο ελληνικές παρατάξεις. Να σημειωθεί ότι, όπως επιβεβαιώθηκε τον Δεκέμβρη, το ΕΑΜ (το ΚΚΕ) δεν αμφισβητούσε την αγγλική κυριαρχία στη χώρα, ούτε έθετε θέμα κατάληψης της εξουσίας για λογαριασμό του. Φοβόταν όμως ένα «πραξικόπημα της αντίδρασης» μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. Επιδίωκε έναν αποδεκτό συμβιβασμό, ώστε να εξασφαλίσει την ύπαρξή του στις νέες συνθήκες και, στη συνέχεια, να διασφαλίσει κάτι παραπάνω από τον περιθωριακό ρόλο που του επεφύλασσαν οι Έλληνες αντίπαλοί του και οι Άγγλοι.  Σ’ αυτά τα πολιτικά πλαίσια, που είχαν διαμορφωθεί από τον καιρό της συμφωνίας του Λιβάνου και διατηρήθηκαν ως τις αρχές του 1947,  το ΚΚΕ έκανε τη μοιραία κίνηση: έκανε το ίδιο πραξικόπημα για να πετύχει τους αντικειμενικούς στόχους που αναφέρθηκαν. Οι αντίπαλοί του έκαναν ό,τι μπορούσαν για να το διευκολύνουν, πυροβολώντας το πλήθος των διαδηλωτών στις 3 και 4 Δεκέμβρη. Μια πράξη που πιθανότατα ήταν απλά «λογική» στις συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί.

Προτάσεις

Ποιες ήταν οι δυνάμεις των δύο παρατάξεων;

Ο ΕΛΑΣ διέθετε στις συγκρούσεις το Α’ Σώμα (εφεδρικός ΕΛΑΣ της Αθήνας) και ορισμένες ισχυρές μονάδες του επαρχιακού ΕΛΑΣ (από Πελοπόννησο, Ρούμελη και Εύβοια) Οι δυνάμεις αυτές ήταν επαρκείς για την επικράτηση εις βάρος της Χωροφυλακής, της Αστυνομίας και των οργανώσεων τύπου «Χ», έστω κι αν αυτές ενισχύονταν με κάθε διαθέσιμο ταγματασφαλίτη. Ήταν, ίσως, επαρκείς για την αντιμετώπιση της ισχυρής 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας του Τσακαλώτου – υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα εμπλεκόντουσαν οι Άγγλοι και με δεδομένο ότι ο βαρύς εξοπλισμός της ταξιαρχίας δεν είχε φτάσει ακόμα στην Αθήνα.

Οι ελληνικές δυνάμεις των δύο παρατάξεων ήταν περίπου ισοδύναμες αριθμητικά και καθεμιά είχε τις αδυναμίες και τα ισχυρά της σημεία: ο ενθουσιώδης εφεδρικός ΕΛΑΣ της Αθήνας μόνο κατ΄ όνομα ήταν «Σώμα Στρατού» και η δύναμη πυρός του ήταν ικανή να τα βγάλει πέρα μόνο με τις επιθέσεις στα αστυνομικά τμήματα και τις βάσεις της «Χ», ενώ η ηγεσία που διέθετε δεν ήταν προετοιμασμένη, δηλαδή ικανή, για τέτοιου είδους εμπλοκές. Ωστόσο διέθετε ισχυρή υποστήριξη από τις πολιτικές οργανώσεις του ΕΑΜ και από μεγάλο μέρος των αμάχων στις συνοικίες. Ο επαρχιακός ΕΛΑΣ βρέθηκε σε μια πρωτοφανή γι’ αυτόν κατάσταση, να μάχεται σε αστικό περιβάλλον, χωρίς ευχέρεια κινήσεων, χωρίς επαρκή μέσα πυρός και χωρίς ξεκάθαρο ρόλο και στόχους.

Οι μονάδες του ΕΛΑΣ εκτός Αθηνών οι οποίες πήραν μέρος στα Δεκεμβριανά  δεν ήταν σε θέση να συμβάλλουν αποφασιστικά, λόγω της ισχυρής εποπτείας που διέθεταν οι Άγγλοι στο πεδίο: οι μονάδες αυτές έφταναν στην Αθήνα κομματιαστά, δεν μπορούσαν να αναδιοργανωθούν στις εισόδους της πόλης και να εισέλθουν συγκροτημένα. Αντιθέτως έσπευδαν στις καλυμμένες οικιστικά περιοχές και εμπλέκονταν στις επιχειρήσεις σε μικρά τμήματα. Έτσι όμως δεν μπορούσαν να δημιουργήσουν συνθήκες ούτε καν τοπικής υπεροχής σε αριθμούς και μέσα. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την αδυναμία μεταφοράς των μεγάλων μονάδων από Θεσσαλία και Μακεδονία και τον περιορισμό στο ελάχιστο του ανεφοδιασμού των μονάδων που εμπλέκονταν στις συγκρούσεις, καθόρισε το επίπεδο της πραγματικής συμβολής του επαρχιακού ΕΛΑΣ στη μάχη της Αθήνας.

Στην κυβερνητική παράταξη το ισχυρότερο κίνητρο πολλών της Χωροφυλακής, της «Χ» κλπ ήταν η προσωπική τους επιβίωση, ενώ και η δύναμη πυρός που διέθεταν δεν ήταν ικανή, όπως αποδείχτηκε, να συγκρατήσει τον ΕΛΑΣ. Εντελώς διαφορετικά ήταν   τα πράγματα στην Ορεινή Ταξιαρχία: εδώ ο ιδεολογικός φανατισμός, σφυρηλατημένος στη Μέση Ανατολή, και το μαχητικό φρόνημα συνδυαζόταν με επαγγελματική  ηγεσία υψηλού επιπέδου (Τσακαλώτος) και δοκιμασμένη αποτελεσματικότητα (Ρίμινι) ενώ και η διαθέσιμη δύναμη πυρός ήταν ισχυρή, σε σύγκριση με εκείνη του ΕΛΑΣ, με δεδομένη την αγγλική υποστήριξη με άρματα μάχης, πυροβολικό και αεροπορία. Με την πάροδο των ημερών το κυβερνητικό στρατόπεδο ενισχυόταν με αθρόες κατατάξεις στην «Εθνοφυλακή» ενώ ο ΕΛΑΣ αντιμετώπιζε όλο και οξύτερο πρόβλημα αναπλήρωσης των απωλειών του σε μαχητές (νεκροί, τραυματίες, συλλήψεις) και πολεμοφόδια.

Προτάσεις

Πόσο σημαντικός ήταν ο ρόλος των Άγγλων;

Με μια λέξη: καθοριστικός. Από τις συγκρούσεις των πρώτων ημερών ως το τέλος – πέρα από τη συνεχή πολιτική καθοδήγηση της κυβερνητικής παράταξης. Η πολιτική καθοδήγηση δεν είναι κάτι αμελητέο. Αντιθέτως ήταν το πιο ισχυρό ατού των δυνάμεων της κυβέρνησης, καθώς εξασφάλιζε: πολιτική κάλυψη, τροφοδοσία σε πολεμικό υλικό και επισιτισμό και, το σημαντικότερο ίσως, την εγγύηση για την τελική νίκη. Η παρουσία τους και μόνο εξασφάλισε τη διατήρηση της κυβέρνησης Παπανδρέου όσο διαρκούσαν οι συγκρούσεις. Δημιούργησαν σοβαρότατο πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα στο ΕΑΜ καθώς διέκοψαν την παροχή τροφίμων και άλλης βοήθειας όχι μόνο στις εαμοκρατούμενες συνοικίες της Αθήνας αλλά σε όλη την Ελλάδα, πχ στη Θεσσαλονίκη.  Οι Βρετανοί, πολύ ψύχραιμα και μεθοδικά, δεν ήθελαν να εμπλακούν οι ίδιοι σε απευθείας αντιπαράθεση με τον ΕΛΑΣ και το απόφυγαν, κατά το δυνατόν. Από την άλλη, βρέθηκαν εξαρχής και σε  όλη τη διάρκεια του Δεκέμβρη σε πλήρη ετοιμότητα, αφού, μεταξύ άλλων:

  • Αφόπλισαν οι ίδιοι το ΙΙ Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, με αστραπιαία ενέργεια
  • Με δική τους παρέμβαση σώθηκαν οι Χίτες της βάσης στο Θησείο (μεταξύ τους και ο Γρίβας) και μεταφέρθηκαν αλλού
  • Έσωσαν από την αιχμαλωσία χωροφύλακες, κατά την κατάληψη αστυνομικών τμημάτων
  • Βοήθησαν αποφασιστικά, με άρματα μάχης, τους αμυνόμενους χωροφύλακες στου Μακρυγιάννη
  • Βοήθησαν αποφασιστικά στην άμυνα αλλά και τις επιθετικές ενέργειες της Ορεινής Ταξιαρχίας, με άρματα μάχης και άλλα μέσα πυρός, παρέχοντας συνεχή και άκρως αποτελεσματική υποστήριξη
  • Κατέλαβαν την Ακρόπολη και τον Λυκαβηττό και δημιούργησαν ισχυρές βάσεις πυρός (και τοποθετώντας ελεύθερους σκοπευτές) ελέγχοντας μ’ αυτό τον τρόπο πολλές συνοικίες της Αθήνας
  • Μετέφεραν στην Αθήνα και εξόπλισαν «κρατούμενους» ταγματασφαλίτες, ενώ εξόπλισαν τους πολυπληθείς εθελοντές των ταγμάτων της «Εθνοφρουράς»
  • Κράτησαν (και στη συνέχεια διεύρυναν) το προγεφύρωμα στον Πειραιά, με χρήση του οποίου έγινε μετέπειτα η απόβαση τριών δικών τους μεραρχιών, πολλών αρμάτων μάχης και μεγάλου όγκου πολεμοφοδίων και ειδών επισιτισμού
  • Δημιούργησαν συνθήκες ελεύθερης κίνησης και μεταφορών από Πειραιά προς Αθήνα (μάχη Φιξ)
  • Εξασφάλισαν τη μεταφορά χιλιάδων αιχμαλώτων (ομήρων) από την Αθήνα στην Αίγυπτο
  • Μετέφεραν πολλούς φυλακισμένους δοσιλόγους στην Αίγυπτο, για λόγους ασφαλείας
  • Παρενέβησαν με συνεχείς πολυβολισμούς και βομβαρδισμούς της αεροπορίας τους (αλλά και των πολεμικών τους πλοίων) στις επίγειες συγκρούσεις των Ελλήνων, πέρα από τη συνεχή χρήση πυροβολικού, αρμάτων και ελεύθερων σκοπευτών κατά των θέσεων του ΕΛΑΣ στις συνοικίες και στις γραμμές εμπλοκής
  • Εμπόδισαν με την αεροπορία τους τη μεταφορά ενισχύσεων και πολεμοφοδίων του ΕΛΑΣ (βομβαρδισμός κατασχεμένων φορτηγών από Βόλο, συνεχής έλεγχος κινήσεων του ΕΛΑΣ σε όλη τη χώρα)
  • Η παρουσία μονάδων τους στην επαρχία (Πάτρα, Θεσσαλονίκη κλπ) είχε μεγάλη πολιτική αλλά και επιχειρησιακή σημασία
  • Ήταν εκείνοι που διαπραγματεύτηκαν και υπόγραψαν την κατάπαυση πυρός με τον ΕΛΑΣ (Σκόμπι – βλ. φωτογραφία) και καθόρισαν τα όρια πέρα από τα οποία θα έπρεπε να υποχωρήσει ο ΕΛΑΣ, με την υπογραφή της ανακωχής.

Με λίγα λόγια, οι Βρετανοί όχι μόνο συμμετείχαν ενεργά στο Δεκέμβρη, σε όλα τα επίπεδα, αλλά ήταν εκείνοι που καθόρισαν την έκβασή του. Κάτι που δεν ήταν εύκολο, αλλά ήταν δεδομένο (πολιτικά και στρατιωτικά) πολλούς μήνες νωρίτερα.

Προτάσεις

Οι συγκρούσεις του Δεκέμβρη ήταν Εμφύλιος;

Ήταν Εμφύλιος, γιατί αντιπαρατέθηκαν ένοπλα δυο σαφώς διαμορφωμένες αντίπαλες παρατάξεις, με τυπικά (όχι όμως και ουσιαστικά) αλληλοαποκλειόμενους πολιτικούς στόχους. Εκ των υστέρων και εφ’ όσον δεχτούμε ότι το ΕΑΜ (ΚΚΕ) είχε αποδεχτεί τη Βρετανική κυριαρχία, με την υπόδειξη των σοβιετικών φίλων του, μπορούμε να πούμε ότι δεν υπήρχε κανένας σοβαρός πολιτικός λόγος που να επέβαλε τη σύγκρουση. Αντιθέτως, τα συμφέροντα όλων, συμπεριλαμβανομένων των Άγγλων, ευνοούσαν το συμβιβασμό και την εκτόνωση: αυτό που έγινε σε τρεις άλλες ευρωπαϊκές χώρες που αντιμετώπισαν θέμα αποστράτευσης και αφοπλισμού των οργανώσεων της αντίστασης, δηλαδή στην Γαλλία, στην Ιταλία και στο Βέλγιο, χώρες που διέθεταν εξίσου φιλοσοβιετικά σταλινικά κόμματα, τα οποία είχαν πρωταγωνιστήσει στην αντίσταση, χωρίς να λείπουν (ειδικά στην περίπτωση της Ιταλίας) και οι αιματηρές εμφύλιες συγκρούσεις. Η διολίσθηση του ελληνικού προβλήματος, αντίθετα με τις άλλες τρεις χώρες, σε εμφύλιο πόλεμο δεν ήταν υποχρεωτική. Οι πολιτικοί στόχοι των εμπλεκομένων προεκτείνονταν καθ’ υπερβολήν ως την ένοπλη αναμέτρηση, για τρεις λόγους:

  • Λόγω της καχυποψίας που δημιουργούσαν και στα δύο μέρη οι γενικευμένες εμφύλιες συγκρούσεις της κατοχής αλλά και της απελευθέρωσης, που είχαν ως αποτέλεσμα χιλιάδες νεκρούς. Το πρόβλημα περιπλεκόταν με την παρουσία του πλήθους των ταγματασφαλιτών και των δοσιλόγων που ενσωματώθηκαν, σχεδόν αυτόματα, στη μια παράταξη.
  • Εξαιτίας της τραγικής έλλειψης πολιτικής ποιότητας στις ηγεσίες και των δύο πλευρών, γεγονός που δεν τους επέτρεψε την αποφυγή της ένοπλης αντιπαράθεσης. Η έλλειψη πολιτικής ποιότητας οδηγούσε σε λανθασμένη ιεράρχηση επιδιώξεων: κυριαρχούσε η λογική της παραταξιακής (και μέσω αυτής της ατομικής) υπερίσχυσης, ενώ δεν λαμβανόταν υπόψη το γενικότερο συμφέρον της χώρας και του πληθυσμού.
  • Επειδή ο αποφασιστικός ξένος παράγοντας (οι Άγγλοι) λειτούργησε με αποικιοκρατική λογική και νοοτροπία, απηυδισμένος από τις πρακτικές του ΕΑΜ τα δύο προηγούμενα χρόνια και επιδίωξε, υπεροπτικά αλλά και με ισχυρή αυτοπεποίθηση, τη σύγκρουση στην Αθήνα. Διευκολυνόταν σ΄ αυτή από την συμφωνία με τους σοβιετικούς, που είχε προηγηθεί του Δεκέμβρη.

Προτάσεις

Υπήρχαν σχέδια των παρατάξεων για τον Δεκέμβρη;

Πρέπει να διακρίνουμε τις πολιτικές επιδιώξεις από τα επιχειρησιακά σχέδια. Όπως ήδη αναφέρθηκε και οι τρεις βασικοί εμπλεκόμενοι (κυβέρνηση, Άγγλοι, ΚΚΕ) είχαν διαμορφώσει τις βασικές πολιτικές τους στοχεύσεις και τις υπηρετούσαν όπως μπορούσαν καλύτερα, ανταποκρινόμενοι στις εξελίξεις με τις κινήσεις που θεωρούσαν σωστότερες. Αυτό ισχύει για όλους μέχρι την έναρξη των συγκρούσεων. Αμέσως μετά, για λόγους που είχαν να κάνουν περισσότερο με την προσωπικότητα και τις αντοχές του πρωθυπουργού, η κυβέρνηση ουσιαστικά αυτοκαταργήθηκε και την αντικατάστησε, περί το τέλος του Δεκέμβρη, ως πολιτικό εκφραστή των πολιτικών δυνάμεων μια νέα σύνθεση με επικεφαλής τον αρχιεπίσκοπο – αντιβασιλέα Δαμασκηνό. Στο μεταξύ ο Δεκέμβρης εξελίχτηκε με τις επιλογές των Βρετανών (οι οποίοι είχαν μια πολύ δυνατή ομάδα, με επικεφαλής τον ίδιο τον Τσόρτσιλ) και της ΚΕ του ΕΛΑΣ (του Σιάντου και μερικών ακόμα εξίσου ακατάλληλων προσώπων, μαζί με ελάχιστα κορυφαία στελέχη του ΚΚΕ)

Με δεδομένο ότι όλοι οι εμπλεκόμενοι διέθεταν ένα βασικό πολιτικό πλάνο, ας δούμε αν μπήκαν στο Δεκέμβρη με επεξεργασμένα επιχειρησιακά σχέδια. Κάτι τέτοιο δεν προκύπτει για καμιά πλευρά, αν και έγιναν ορισμένες κινήσεις όπως η παραλαβή βρετανικού οπλισμού για τον εξοπλισμό οργανώσεων της πρωτεύουσας, ενώ ακόμα δεν είχαν φύγει οι Γερμανοί ή η κατάληψη ζωτικών σημείων της Αθήνας από την Ορεινή Ταξιαρχία, στο Γουδή και αλλού, με πρόσχημα ότι γίνονται «γυμνάσια». Στο μεταξύ είχαν διαφυλαχθεί, ως πιθανή εφεδρεία, χιλιάδες ταγματασφαλίτες.

Οι Άγγλοι είχαν ενορχηστρώσει άριστα το πολιτικό παιγνίδι (συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση κλπ) ώστε να μην έχουν πρόβλημα επανόδου στην Ελλάδα, είχαν εγκαταστήσει ορισμένες επίλεκτες δυνάμεις στην Αθήνα (Ταξιαρχία Αλεξιπτωτιστών) και άλλες σε διάφορα σημεία της χώρας, αλλά δεν φαίνεται να είχαν κάποιο συγκεκριμένο επιχειρησιακό σχέδιο στις αρχές του Δεκέμβρη. Όταν όμως εκδηλώθηκε το πραξικόπημα του ΚΚΕ αντέδρασαν άμεσα, με ψυχραιμία και αποτελεσματικότητα, όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, προσαρμοζόμενοι με ευκολία στις συνθήκες και εξαντλώντας τις υπάρχουσες δυνατότητες, ώσπου να δεχτούν τις ενισχύσεις που τους εξασφάλισαν την απόλυτη υπεροχή. Το γεγονός ότι οι Άγγλοι δεν είχαν προβλέψει το χρόνο του πραξικοπήματος του ΚΚΕ δεν σημαίνει ότι δεν είχαν προβλέψει τη σύγκρουση, ενόψει του επιδιωκόμενου αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. Για την οποία είχαν ξεκάθαρη αντίληψη: δεν θα ήταν οι Βρετανικές δυνάμεις που θα πολεμούσαν τον ΕΛΑΣ. Αυτό θα το έκαναν οι ελληνικές κυβερνητικές δυνάμεις, οι οποίες είχαν προετοιμαστεί στο μέτρο του δυνατού και ενισχύθηκαν αποφασιστικά μόλις ξέσπασαν οι συγκρούσεις, με αθρόες κατατάξεις στην «Εθνοφυλακή» (οι οποίες δεν θα συνέβαιναν αν οι Άγγλοι δεν ήταν παρόντες και εγγυητές της νίκης κατά του ΕΛΑΣ) και με τους Ταγματασφαλίτες. Οι Άγγλοι ήξεραν τι ακριβώς έπρεπε να κάνουν – και αυτό έκαναν, με μεγάλη επιτυχία και σχετικά μικρό κόστος σε δικές τους απώλειες, όπως προκύπτει εκ του αποτελέσματος.

Τα πράγματα δεν είναι τόσο σαφή για τις κυβερνητικές δυνάμεις. Ο Τσακαλώτος μάλλον είχε συνεργασία με τους Άγγλους (οι οποίοι τον βοήθησαν αποφασιστικά με άρματα μάχης κλπ, σε όλες τις αμυντικές και επιθετικές του προσπάθειες) παρά με την κυβέρνηση Παπανδρέου. Είναι μάλλον ματαιοπονία να αναζητήσει κανείς ολοκληρωμένο επιχειρησιακό σχέδιο στις οργανώσεις τύπου «Χ», δεν μπορούμε όμως να αγνοήσουμε ότι πολλοί απ’ αυτούς είχαν εγκατασταθεί σε επίκαιρα σημεία (ξενοδοχεία κλπ) του κέντρου της Αθήνας.  Σπασμωδικά, έστω, υπήρξε μια κάποια επιχειρησιακή προετοιμασία.

Σε ό,τι αφορά το ΚΚΕ υπήρχαν διάφορα επιχειρησιακά σχέδια για την κατάληψη της Αθήνας, ήδη από το 1943. Με τη μόνη διαφορά ότι το Δεκέμβρη του 1944 ήταν άχρηστα, αφού είχαν καταστρωθεί χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την παρουσία και την εμπλοκή Βρετανικών δυνάμεων. Εξίσου άχρηστο (άσχετο με την πραγματικότητα) ήταν και το σχέδιο που υλοποιήθηκε τελικά, αφού προέβλεπε ως αντιπάλους αποκλειστικά τις ελληνικές δυνάμεις: πολύ γρήγορα χρειάστηκαν προσαρμογές στην πραγματικότητα της Αγγλικής συμμετοχής, αλλά τίποτα δεν πήγε καλά για τον ΕΛΑΣ, αν εξαιρέσουμε την αιχμαλωσία της Ταξιαρχίας Αλεξιπτωτιστών, στις 18 Δεκεμβρίου. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, εύκολα ή δύσκολα, τη λύση έδιναν τα βρετανικά άρματα, πυροβόλα και αεροπλάνα.

Προτάσεις

Τι ήθελε ο Βελουχιώτης λίγο πριν το Δεκέμβρη;

Είναι διάχυτη η εντύπωση ότι στη σύσκεψη των καπεταναίων στη Λαμία (17 και 18 Νοεμβρίου 1944, δυο μόλις εβδομάδες πριν το Δεκέμβρη) ο Βελουχιώτης έδωσε την ευκαιρία για μια εξαιρετική επιτυχία του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ, αλλά η ηγεσία του ΚΚΕ, μέσω του Μάρκου Βαφειάδη, την απόκλεισε. Είναι όμως έτσι; Στη σύσκεψη ο Βελουχιώτης πρόβαλε τη θέση για άμεσο πραξικόπημα του ΕΛΑΣ και κατάληψη της εξουσίας, χωρίς την επίσημη έγκριση του ΚΚΕ . Ο Μάρκος Βαφειάδης, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και οπωσδήποτε καλύτερα ενημερωμένος για τις προθέσεις της ηγεσίας του Κόμματος, τον αντέκρουσε υποστηρίζοντας ότι:

  • Ένα άμεσο χτύπημα χωρίς την έγκριση του ΠΓ του ΚΚΕ θα δημιουργούσε προβλήματα στις σχέσεις της ΕΣΣΔ με τους Άγγλους
  • Η σοβιετική ηγεσία είχε δεσμεύσεις απέναντι στους Άγγλους
  • Ο Κόκκινος Στρατός αποχώρησε από τα ελληνικά εδάφη στη Βόρεια Ελλάδα, παρά την πρόσκληση των τοπικών ηγετών του ΕΛΑΣ. (Ο σοβιετικός στρατηγός είπε χαρακτηριστικά «γι’ αυτά αποφασίζει η Μόσχα»)

Προκύπτει ότι η ηγεσία του ΚΚΕ, ως το επίπεδο της ΚΕ (στην οποία ανήκε ο Βαφειάδης) είχε πλήρη επίγνωση των δεσμεύσεων της ΕΣΣΔ απέναντι στους Άγγλους – κάτι που ο Βελουχιώτης και οι άλλοι καπετάνιοι πιθανότατα αγνοούσαν. Η ηγεσία του ΚΚΕ δεν μπορούσε να πάρει την ευθύνη ενός πραξικοπήματος για την κατάληψη της εξουσίας χωρίς την έγκριση των σοβιετικών, κάτι που ήταν έξω από τη λογική του Βελουχιώτη και πολλών ακόμα καπετάνιων: αυτοί έβλεπαν την άμεση στρατιωτική δυνατότητα του ΕΛΑΣ, η ηγεσία του Κόμματος είχε πληρέστερη πολιτική αντίληψη των συνεπειών που θα προέκυπταν από μια τέτοια κίνηση. Ήδη η ηγεσία του ΚΚΕ δεν ήθελε να φανεί ότι είναι σε γνώση της το θέμα που απασχολούσε τη σύσκεψη, δηλαδή τη μαζική απόκρυψη των όπλων του ΕΛΑΣ, παρ’ όλο που η απόφαση για τον μη αφοπλισμό του ΕΛΑΣ ήταν ήδη ειλημμένη (όχι όμως και γνωστοποιημένη στα κατώτερα κλιμάκια και στον ΕΛΑΣ)

Η ουσιαστική διαφορά λοιπόν μεταξύ του Βελουχιώτη και της ηγεσία του ΚΚΕ, την οποία εκπροσωπούσε στη σύσκεψη της Λαμίας ο Βαφειάδης, ήταν το «εδώ και τώρα» που ήθελε αυτός, απέναντι στην αναμονή για την πολιτικά κατάλληλη στιγμή, που είχε αποφασίσει η ηγεσία. Εξάλλου, με δεδομένη την αντίληψή τους για την συντριπτική κυριαρχία του ΕΛΑΣ, οι ηγέτες του ΚΚΕ εκτιμούσαν ότι οι Άγγλοι δεν θα μπορούσαν να επιμείνουν πέρα από ένα σημείο για τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. Κάτι που οι ίδιοι είχαν ήδη αποκλείσει, καθώς ο ένοπλος ΕΛΑΣ ήταν η σημαντικότερη πηγή ισχύος του ΚΚΕ. Οι εκτιμήσεις τους διαψεύστηκαν καθώς οι Άγγλοι (μέσω της κυβέρνησης Παπανδρέου) επέμειναν ανένδοτα στο θέμα του αφοπλισμού, με αποτέλεσμα το ξέσπασμα των συγκρούσεων του Δεκέμβρη, μόλις δυο βδομάδες μετά τη σύσκεψη της Λαμίας.

Η παρέμβαση του Βαφειάδη κλόνισε τους καπετάνιους και τον ίδιο τον Βελουχιώτη.  Ωστόσο η σύσκεψη αποφάσισε να μην προχωρήσει ο ΕΛΑΣ σε απόκρυψη του οπλισμού (όπως ήταν η αρχική σκέψη) αλλά να παραμείνουν οι μονάδες του ένοπλες και να ενισχυθούν.

Επί της ουσίας δεν υπήρχε διαφωνία μεταξύ Βελουχιώτη και ηγεσίας του ΚΚΕ, δυο βδομάδες πριν τα Δεκεμβριανά. Η διαφορά αφορούσε αποκλειστικά θέματα τακτικής, όχι στρατηγικής. Στο βασικό ζήτημα, τον μη αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, η ομοφωνία ήταν δεδομένη.

Σημαντικό επίσης είναι το γεγονός ότι η ηγεσία του ΚΚΕ είχε πλήρη επίγνωση των διεθνών πολιτικών συνθηκών και των δεσμεύσεων της ΕΣΣΔ έναντι των Άγγλων. Αυτό συνιστά αντίφαση σχετικά με την υποτιθέμενη επιδίωξη κατάληψης της εξουσίας, καθώς αυτό που επιδιωκόταν ουσιαστικά με τη σύγκρουση ήταν η διαπραγμάτευση από καλύτερες θέσεις. Αυτή ήταν άλλωστε και η επιδίωξη του Βελουχιώτη,  ο οποίος ουδέποτε έκανε λόγο για κομμουνιστική επανάσταση, τότε ή αργότερα. Η αμφιβολία για την ίδια τη σύγκρουση με τους Άγγλους (χωρίς να τίθεται θέμα εξουσίας αλλά διαπραγματεύσεων) έπαψε να υφίσταται λίγο πριν το ξέσπασμα του Δεκέμβρη: οι εκτός Ελλάδας σύμμαχοι του ΚΚΕ έδωσαν την έγκρισή τους, χωρίς να φαντάζονται κι αυτοί την έκταση και την ένταση που θα έπαιρναν οι συγκρούσεις, διευκρινίζοντας εκ των υστέρων (ενώ οι μάχηες στην Αθήνα μαίνονταν) ότι οι ίδιοι δεν ήταν σε θέση να βοηθήσουν το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, ούτε σε πολιτικό, ούτε σε πρακτικό επίπεδο.

Το κρίσιμο λάθος τόσο της ηγεσίας του ΚΚΕ όσο και του Βελουχιώτη ήταν ότι είχαν υποεκτιμήσει την αντίδραση των Άγγλων και του Ουϊνστον Τσώρτσιλ. Συνεπώς, ακόμα κι αν η πρόταση Βελουχιώτη για άμεσο πραξικόπημα και κατάληψη της Αθήνας, όπως παρουσιάστηκε στη σύσκεψη της Λαμίας, γινόταν δεκτή από την ηγεσία του ΚΚΕ, απλώς θα επέσπευδε τις εξελίξεις για λίγες μόνο μέρες.

Προτάσεις

Μπορούσε να επικρατήσει ο ΕΛΑΣ;

Ο ΕΛΑΣ μπορούσε να επικρατήσει τον Δεκέμβρη μόνο σε μία περίπτωση: αν δεν αναμειγνύονταν ενεργά οι Άγγλοι, στο πλευρό της κυβερνητικής παράταξης. Οι Άγγλοι όμως όχι μόνο αναμίχτηκαν, αλλά πήραν αποφασιστικά όλες τις πολιτικές και στρατιωτικές πρωτοβουλίες, καθώς με την έναρξη των Δεκεμβριανών ο Παπανδρέου κατέρρευσε.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η κατάσταση θα ανατρεπόταν υπέρ του ΕΛΑΣ αν οι δυνάμεις του χτυπούσαν τους Άγγλους στην Αθήνα και σε όλη τη χώρα από την πρώτη στιγμή. Υποθετικά μιλώντας, ίσως έτσι θα μπορούσε ο ΕΛΑΣ να καταλάβει το κέντρο της Αθήνας, τις πρώτες μέρες του Δεκέμβρη. Συνεχίζοντας τις υποθέσεις, θα μπορούσε το ΚΚΕ να αλλάξει το στρατηγικό του στόχο (τον αποδεκτό συμβιβασμό) και να καταλάβει ολοκληρωτικά την εξουσία στη χώρα, βάζοντας τις βάσεις για μια σοβιετικού τύπου εξέλιξη.

Μπαίνοντας στο παιγνίδι των υποθέσεων μπορεί κανείς να οδηγηθεί σε οποιοδήποτε συμπέρασμα. Όχι όμως και να οδηγήσει σε παραλογισμούς όσους σκέπτονται ψύχραιμα, με βάση τα πραγματικά δεδομένα.

Τα δεδομένα του Δεκέμβρη 1944 ήταν:

  • Συνεχιζόταν ο Β’ΠΠ, ο οποίος είχε μεν κριθεί, αλλά κάθε άλλο παρά είχε τελειώσει
  • Οι Άγγλοι είχαν ήδη συμφωνήσει με τους Ρώσους ότι η Ελλάδα θα παραμείνει στη δική τους επιρροή, δίνοντας σημαντικότατα ανταλλάγματα
  • Ολόκληρο το Αιγαίο, το Ιόνιο και η Κρήτη βρισκόταν υπό τον έλεγχο του βρετανικού στόλου
  • Ο επισιτισμός και η χορήγηση ειδών πρώτης ανάγκης (καύσιμα, φάρμακα κλπ) στην Αθήνα και σε ολόκληρη την Ελλάδα ελέγχονταν από τους Άγγλους. Το γεγονός αυτό οδηγούσε σε ρήξη τις τοπικές επαρχιακές κοινωνίες με το ΕΑΜ, το οποίο προσπαθούσε με μέτρα όπως η έκτακτη φορολογία να αντιμετωπίσει την κατάσταση
  • Το ΕΑΜ, παρά τις σχετικές μυθολογίες, δεν διάθετε μια πραγματική κρατική – κυβερνητική εξουσία και δεν είχε τη δυνατότητα να υποστηρίξει αποτελεσματικά τις επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ το Δεκέμβρη
  • Ο ΕΛΑΣ δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά οργανωμένες επαγγελματικές στρατιωτικές μονάδες, με τα ισχυρά μέσα πυρός: δεν το είχε πετύχει ποτέ κατά τη διάρκεια της Κατοχής, υπό τη φυσική του ηγεσία. Πολύ περισσότερο ισχύει αυτό για τον εφεδρικό ΕΛΑΣ της Αθήνας, ο οποίος στην αρχή του Δεκέμβρη διέθετε πέντε κατ’ όνομα «ταξιαρχίες», χωρίς τον απαραίτητο εξοπλισμό (αντιαρματικά, εκρηκτικά, αυτόματα) και με ελάχιστα πυρομαχικά. Η ανομοιογένεια του οπλισμού ήταν ένα επιπλέον μειονέκτημα
  • Είχε ήδη συγκροτηθεί στην Ελλάδα, ιδεολογικά και πολιτικά, μια μεγάλη αντιεαμική παράταξη, η οποία είχε στους κόλπους της και πολλούς αφοσιωμένους επαγγελματίες αξιωματικούς

Με αυτά τα δεδομένα ο ΕΛΑΣ πέτυχε αυτό που πραγματικά μπορούσε να πετύχει, δηλαδή την  κατάληψη δευτερευόντων περιφερειακών στόχων (αστυνομικά τμήματα κλπ) και μάλιστα όχι σε όλες τις περιπτώσεις (στρατόπεδο Μακρυγιάννη) Ο ΕΛΑΣ απέτυχε να «τελειώσει» την επιχείρηση τις πρώτες ελάχιστες μέρες και ενεπλάκη σ΄ έναν πόλεμο φθοράς, στον οποίο δεν είχε καμιά πιθανότητα να επιβληθεί.

Φυσικά πολλοί που συμμετείχαν, κι από τις δύο πλευρές,  έγραψαν εκτιμώντας ότι «παραλίγο να…», μεγιστοποιώντας έτσι και τη δική τους συμβολή.  Δεν συμμερίζομαι καθόλου αυτές τις εκτιμήσεις, αν και τις σέβομαι. Δεν μπορώ, ωστόσο, να κατανοήσω όσα γράφουν σύγχρονοι ιστορικοί και άλλοι προσπαθώντας αγωνιωδώς να πείσουν τους αναγνώστες ότι η Ελλάδα παρά τρίχα απέφυγε τον κομμουνισμό το Δεκέμβρη: δεν προκύπτει από πουθενά ότι υπήρξε πράγματι μια τέτοια πιθανότητα.

Προτάσεις

Πως συμμετείχαν οι Αθηναίοι;

Με διάφορους και διαφορετικούς τρόπους. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι ο Δεκέμβρης ήταν και μια σκληρή ταξική αναμέτρηση. Είναι γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της Κατοχής ένα μέρος της αστικής τάξης (ειδικά η νεολαία) συμμετείχε ενθουσιωδώς στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, ακόμα και στην ΟΠΛΑ. Από την άλλη, πλατιά αστικά στρώματα με οικονομικά και άλλα συμφέροντα αλλά και λαϊκές μάζες που είχαν συνδέσει μαζί τους την προσπάθεια για επιβίωση, είχαν αναπτύξει μια νεοφανή ιδεολογική και πολιτική συνειδητοποίηση, σε βάση αντιεαμική – αντικομουνιστική. Χωρίς να λείπουν οι εθνικές ή εθνικιστικές πινελιές. Στις ζυμώσεις αυτές έπαιζε καθοριστικό ρόλο η εξτρεμιστική πολιτική του ΚΚΕ μέσα στην Κατοχή, που εκφραζόταν χαρακτηριστικά με το σύνθημα “λεπίδι στην αντίδραση”: όχι μόνο στους δοσιλόγους και τους συνεργάτες, αλλά και όσους δεν αποδεχόντουσαν την πολιτική ηγεμονία του ΚΚΕ μέσω του ΕΑΜ. Με τον τρόπο αυτό, προσπαθώντας το ΚΚΕ “να εκκαθαρίσει τα μετόπισθεν” συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία ενός ταξικού αλλά και μαζικού (λαϊκού) μπλοκ δυνάμεων που βρέθηκαν ιδεολογικά, πολιτικά και στρατιωτικά απέναντί του. Όσο η απελευθέρωση πλησίαζε, σ’ αυτό το κατά βάση αντικομουνιστικό μπλογκ εντάχτηκε κατ’ ουσίαν και το πλήθος των ταγματασφαλιτών και των πάσης φύσεως δοσιλόγων.

Από την άλλη πλευρά, με τις εμπειρίες της κατοχής, το εαμικό μέτωπο όχι μόνο αυξανόταν σε αριθμούς αλλά και ριζοσπαστικοποιούνταν με ραγδαίους ρυθμούς. Οι λόγοι ήταν αφενός ταξικοί (πχ οι προσφυγικές και οι λαϊκές συνοικίες της Αθήνας υπέφεραν ιδιαίτερα από πείνα και στερήσεις, ενώ μέρος της αστικής τάξης σε άλλες συνοικίες πλούτιζε και δεν δίσταζε να εκδηλώνει προκλητική νεοπλουτίστικη συμπεριφορά) αλλά έχουν να κάνουν και με τη σκληρότητα των κατοχικών δυνάμεων (μπλόκα, φυλακίσεις, εκτελέσεις κλπ) με τη σύμπραξη πολλών Ελλήνων, με αντικομουνιστικό πρόσημο ή πρόσχημα. Τα νεαρά μέλη του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ είχαν διαμορφωθεί μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, κάτι που δεν μπορούσε παρά να εκφραστεί και στα Δεκεμβριανά: αφ’ ενός με την αυταπάρνηση της εθελοντικής συμμετοχής στις συγκρούσεις, αφ’ ετέρου με ακραίες συμπεριφορές βίας και σκληρότητας απέναντι στον “εχθρό” – ο οποίος φυσικά ανταπέδιδε τα ίσα.

Αν οι νεολαίοι είχαν “εκπαιδευτεί” ιδεολογικά, πολιτικά αλλά και ψυχικά, στην ίδια της διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους, μέσα στις πρωτοφανείς συνθήκες της Κατοχής, ολόκληρη η φυσική ηγεσία του εαμικού κινήματος, δηλαδή τα στελέχη του ΚΚΕ, είχαν περάσει πολλά χρόνια διωγμών, φυλακίσεων, εξορίας, αλλά και βασανιστηρίων και εξευτελισμών πριν βρεθούν οι ίδιοι επικεφαλής του μεγάλου κινήματος της αντίστασης και αποκτήσουν μια πραγματικά μεγάλη δύναμη εξουσίας. Θα ήταν πραγματική έκπληξη αν αυτοί οι άνθρωποι συμπεριφερόντουσαν ως φορείς εξουσίας πλέον, με άψογο ανθρωπιστικό ήθος και δημοκρατικές πρακτικές, έχοντας οι ίδιοι πολύχρονη εμπειρία πολιτών και ανθρώπων δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Φυσικά ρόλο έπαιξε και η σταλινική διαπαιδαγώγησή τους, αλλά δευτερεύοντα, κατά τη γνώμη μου. Πιθανόν, ασήμαντο.

Αυτό γίνεται εμφανές αν περιοριστούμε στην πολιτική λειτουργία και συγκρίνουμε όσους ενεπλάκησαν ή δραστηριοποιήθηκαν από τη μία και την άλλη πλευρά, τα χρόνια της κατοχής και ως τον Δεκέμβρη: τα προσόντα και οι αδυναμίες, οι ομοιότητες τελικά των πρωταγωνιστών, είναι πολύ περισσότερες από τις διαφορές, αν αφαιρέσουμε προς στιγμήν από την εικόνα που έφτασε ως εμάς τα ιδεολογικά προκαλύμματα και τις αναπόφευκτες προκαταλήψεις.

Στις συγκρούσεις του Δεκέμβρη βρέθηκαν αντιμέτωποι δυο σκληροτράχηλοι “στρατοί”. Γιατί και στην κυβερνητική παράταξη, αν εξαιρέσουμε τους επαγγελματίες αξιωματικούς και τους μαχητές της Ορεινής Ταξιαρχίας, η μεγάλη μάζα των στελεχών και των ενόπλων που πήραν μέρος ήταν χωροφύλακες (πολλοί με προέλευση εκτός Αθηνών), αστυνομικοί της πρωτεύουσας, χίτες και άλλοι σκληροί αντικομουνιστές, καθώς και πολλοί ταγματασφαλίτες. Ένα μεγάλο μέρος αυτής των ανθρώπων είχε προσωπική ανάμειξη, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, σε αντιεαμικές εκστρατείες κατά τη διάρκεια της κατοχής και σε βίαια εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού.

Δεν υπάρχουν ακριβή δεδομένα, αλλά μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι και οι δύο παρατάξεις ήταν μαζικές (πολυπληθείς) με μεγάλο βαθμό εμπλοκής του πληθυσμού στη μία ή την άλλη πλευρά: αδιάψευστη απόδειξη αποτελούν οι μαζικότατες πορείες – εκδηλώσεις που έγιναν λίγο πριν τα Δεκεμβριανά στο κέντρο της Αθήνας. Αυτό δε σημαίνει ότι οι ουδέτεροι – ενδιάμεσοι Αθηναίοι δεν βίωσαν έντονα το δικό τους δράμα ή δεν υπήρξαν πολλά θύματα ανάμεσα τους.

Προτάσεις

Πως επηρέασαν το Δεκέμβρη οι διεθνείς εξελίξεις και οι εξωτερικοί παράγοντες;

Προξενεί εντύπωση, σε πολλές αναλύσεις ή αφηγήσεις για το Δεκέμβρη, πόσο πολύ υποβαθμίζεται ο ρόλος των διεθνών σχέσεων και των εξωτερικών παραγόντων. Για τους Βρετανούς έχει ήδη γίνει λόγος. Πολύ μικρότερο αλλά όχι αμελητέο ρόλο στα Δεκεμβριανά είχαν οι Σοβιετικοί, οι Γιουγκοσλάβοι, οι Βούλγαροι αλλά και οι Αμερικανοί.

Πολλοί μελετητές θεωρούν απίθανο να προχώρησε το ΚΚΕ στο πραξικόπημα του Δεκεμβρίου χωρίς να έχει εξασφαλίσει την ρητή ή σιωπηλή έγκριση των σοβιετικών. Προσωπικά συντάσσομαι με αυτή την άποψη, με τη διευκρίνιση ότι η έγκριση αφορούσε το στόχο ενός αποδεκτού συμβιβασμού (το είπαν τότε και «ένοπλη διαμαρτυρία») με τους Βρετανούς. Οπωσδήποτε κανείς, εντός ή εκτός Ελλάδος, δεν προέβλεπε ούτε τη διάρκεια ούτε την ένταση ούτε το πολιτικό αποτέλεσμα του Δεκέμβρη. Δεν στηρίζεται πουθενά ότι υπήρξε ένα «πράσινο φως» από τους σοβιετικούς με στόχο την παραβίαση των πρόσφατων συμφωνιών με τους Βρετανούς για την «επιρροή» των μεν και των δε στις χώρες της Ευρώπης. Η απόλυτη ικανοποίηση του Τσόρτσιλ μετά το Δεκέμβρη για την «άψογη» συμπεριφορά των σοβιετικών είναι η Λυδία λίθος για να αντιληφθεί κανείς τα πραγματικά δεδομένα. Αν αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις απόπειρες όσων προσπαθούν να αναδείξουν το Δεκέμβρη ως κάτι που δεν ήταν (μια κομουνιστική επανάσταση για την κατάκτηση της εξουσίας) είναι άλλης τάξης πρόβλημα.

Αλλά οι έλληνες κομουνιστές μιλούσαν περισσότερο με τους Γιουγκοσλάβους και τους Βούλγαρους φίλους τους παρά με τους σοβιετικούς. Και οι μεν Βούλγαροι ήταν συνήθως μετρημένοι, αντανακλώντας τη μετριοπαθή στάση του Κρεμλίνου, η οποία εξέφραζε τις συμφωνίες που είχε κάνει η ΕΣΣΔ με τους Άγγλους, ο Τίτο όμως και οι δικοί του έσπρωχναν συστηματικά το ΚΚΕ προς μια εξτρεμιστική (επαναστατική την έλεγαν) συμπεριφορά. Ο αναγνώστης πρέπει να έχει υπόψη ότι η ΕΣΣΔ δεν επενέβαινε τότε ασφυκτικά στις τοπικές πολιτικές, ούτε επέβαλε μια καθορισμένη δική της γραμμή: άφηνε ένα σημαντικό βαθμό ελευθερίας κινήσεων και ενεργειών στα κομμουνιστικά κόμματα, ακόμα κι αν αυτά δεν ακολουθούσαν τις συμβουλές της. Με αυτά υπόψη μπορούμε να προσεγγίσουμε κάπως τον κόσμο των βαλκάνιων κομμουνιστών της εποχής εκείνης. Ακόμα και ο Τίτο, ο μόνιμος ταραξίας των Βαλκανίων, δεν είχε παροτρύνει πριν το Δεκέμβρη το ΚΚΕ να προχωρήσει σε επανάσταση: απλούστατα δεν ετίθετο τέτοια προοπτική, παρά τα μεγάλα λόγια που ειπώθηκαν εκ των υστέρων και κατόπιν εορτής.

Δευτερεύοντα ρόλο έπαιξαν και οι ΗΠΑ. Δεν είδαν με καθόλου καλό μάτι την επέμβαση των Άγγλων στην Αθήνα, αρνήθηκαν κιόλας να τους διευκολύνουν παρέχοντας μεταφορικά μέσα, αλλά ως εκεί. Δεν υπήρχε περίπτωση να διαταράξουν τα προβλήματα μιας χώρας όπως η Ελλάδα τον Αγγλο – αμερικανικό δεσμό. Σε επίπεδο προπαγάνδας κυρίως προσπάθησαν να παρέμβουν και οι Γερμανοί, αλλά σ’ αυτούς δεν έδινε πια κανείς σημασία πέρα από τις γραμμές της άμυνάς τους, οι οποίες μετατοπίζονταν συνεχώς προς το Βερολίνο.

Οι ευθύνες για τον Δεκέμβρη παραμένουν εσωτερική ελληνική υπόθεση, αν εξαιρέσουμε τους Άγγλους.

Προτάσεις

Μπορούσε να αποφευχθεί ο Δεκέμβρης;

Φυσικά μπορούσε να αποφευχθεί. Οι εμφύλιες συγκρούσεις είναι επιλογές ή έστω ατυχήματα, δεν είναι νομοτελειακά φαινόμενα. Η πολιτική διαδικασία με την οποία αποφεύχθηκαν οι συγκρούσεις σε Γαλλία, Ιταλία και Βέλγιο μπορούσε να ισχύσει και στην Ελλάδα. Με μια κρίσιμη διαφορά, η οποία όμως δεν οδηγεί στην «υποχρεωτικότητα» του ελληνικού Δεκέμβρη: στις χώρες αυτές υπήρχαν, μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ισχυρότατα αγγλικά και αμερικανικά εκστρατευτικά σώματα. Ήταν, συνεπώς, ουσιαστικά απαγορευμένη οποιαδήποτε πραξικοπηματική παρεκτροπή από εγχώριες δυνάμεις. Στην Ελλάδα μπορούσαν να υπάρξουν αντίστοιχες εξελίξεις, υπό τις ακόλουθες προϋποθέσεις:

  • Να υπήρχε και στις δύο πλευρές η θέληση για ομαλές εξελίξεις, με κορυφαίο ζήτημα τη διασφάλιση των εαμικών ότι δεν θα υφίσταντο διώξεις μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ
  • Να γινόταν αποδεκτή από τους κυρίαρχους Άγγλους και τις ελληνικές πολιτικές δυνάμεις η ύπαρξη και η πολιτική παρουσία του ΕΑΜ
  • Να αντιλαμβανόταν και να αποδεχόταν το ΕΑΜ τα όρια της δικής του δικαιοδοσίας
  • Να εξασφαλιζόταν η δημοκρατική λύση του πολιτειακού (επιστροφή βασιλιά μετά από δημοψήφισμα) και του πολιτικού θέματος (ελεύθερες και αδιάβλητες εκλογές)
  • Να δινόταν γενική αμνηστεία για όλα τα συμβάντα της κατοχής (και της απελευθέρωσης) με εξαίρεση τους μεγάλους δοσίλογους και τους συνεργάτες των κατακτητών.

Αυτό που οδήγησε στο Δεκέμβρη ήταν το ζήτημα του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. Η ευθύνη για την μη παροχή διασφαλίσεων ανήκει στην κυβέρνηση Παπανδρέου και τους  Άγγλους που την επέβλεπαν και την καθοδηγούσαν, επιμένοντας για τον ουσιαστικά μονομερή αφοπλισμό του ΕΛΑΣ. Το ΚΚΕ,  ενόψει του αδιεξόδου στο ζήτημα του αφοπλισμού και φοβούμενο ότι η κατάσταση θα εξελισσόταν εις βάρος του, πήρε την απόφαση (και την πολιτική και ιστορική ευθύνη) ενός πραξικοπήματος, όπως το ζητούσαν επίμονα οι καπεταναίοι του ΕΛΑΣ και η κομματική του βάση, νομίζοντας ότι έτσι θα ξεκαθάριζε το τοπίο από τους εσωτερικούς του αντιπάλους (αυτούς που φοβόταν περισσότερο για μετά τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ) και υπολογίζοντας ότι θα μπορούσε να διαπραγματευτεί με τους Άγγλους έναν αποδεκτό συμβιβασμό από θέση ισχύος.

Τι συνέβη με τους ομήρους;

Η κυβερνητική πλευρά συνέλαβε περίπου 8.000 ομήρους (αιχμάλωτοι) καθώς εκκαθαρίζονταν οι συνοικίες από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ.  Ήταν (ή θεωρήθηκαν) υποστηρικτές του ΕΛΑΣ, όχι όμως ένοπλοι. Οι όμηροι αυτοί μεταφέρθηκαν από τους Άγγλους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Αφρική και απελευθερώθηκαν τους πρώτους μήνες του 1945.

Ομήρους συνέλαβε και ο ΕΛΑΣ. Ο ακριβής αριθμός τους παραμένει άγνωστος. Διάφορες πηγές ανεβάζουν τον αριθμό των ομήρων σε αρκετές δεκάδες χιλιάδες (παλαιότερα η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού σε πάνω από 46.000, εκ των οποίων τέσσερις χιλιάδες εκτελέστηκαν ή πέθαναν από κακουχίες) Ωστόσο, σύμφωνα με τις στατιστικές της “Ομοσπονδίας Θυμάτων Δεκεμβριανών” ήταν 2.757 οι άνθρωποι που μετακινήθηκαν ως όμηροι του ΕΛΑΣ στα βουνά. Ωστόσο ο αριθμός αυτός αγνοείται συστηματικά απ’ όσους γράφουν για τον Δεκέμβρη ακόμα και στις μέρες μας. Ο αριθμός των θυμάτων (εκτελέσεις καθ’ οδόν και θάνατοι από τις κακουχίες) παραμένει πρακτικά άγνωστος, πιθανά όμως ανέρχεται σε λίγες εκατοντάδες.

Η μόνη εξήγηση της σύλληψης αυτών των χιλιάδων ομήρων και της μετακίνησής τους εκτός Αθηνών από τον ΕΛΑΣ ήταν για να αποτελέσουν ασπίδα προστασίας για τα υποχωρούντα τμήματα, σε πιθανά πλήγματα της βρετανικής αεροπορίας ή άλλες επιθέσεις. Η υπόθεση αυτή  είναι αμφίβολο αν ισχύει, καθώς η ταχύτητα μετακίνησης των ομήρων ήταν πολύ μικρότερη από εκείνη των τμημάτων του ΕΛΑΣ. Πιθανότατα το μέτρο αυτό αποφασίστηκε με τη λογική ότι “το έκαναν και οι άλλοι στους δικούς μας”, ίσως και ενόψει μιας ανταλλαγής αιχμαλώτων. Σε κάθε περίπτωση αποδείχτηκε πολιτικά καταστροφικό, καθώς δυσφήμισε, όχι άδικα, τον ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ: δεν υπήρχαν τα μέσα για μεταφορά, διατροφή και περίθαλψη αυτού του κόσμου των αμάχων, οι οποίοι επιλέχτηκαν με μάλλον τυχαία ή ανύπαρκτα κριτήρια, υποβλήθηκαν σε μια αφάνταστη ταλαιπωρία εβδομάδων και πολλοί έχασαν τη ζωή τους.

Η Αθήνα ιδιαίτερα δεν συγχώρησε ποτέ αυτή την ενέργεια.

Προτάσεις

Ποιος ήταν ο ρόλος της ΟΠΛΑ;

Ήταν επιχειρησιακά αμφίβολος έως ανύπαρκτος αλλά πολιτικά καταστροφικός για το ΕΑΜ αλλά και για το ΚΚΕ, σε συνδυασμό με το θέμα των ομήρων. Πολλές δεκάδες, ίσως λίγες εκατοντάδες, άνθρωποι εκτελέστηκαν χωρίς λόγο. Ορισμένοι από αυτούς έχασαν τη ζωή τους επειδή ήταν τροτσκιστές και άλλοι επειδή είχαν καταγγελθεί, αλλά όχι δικαστεί, ως  δοσίλογοι, στην ταραγμένη ατμόσφαιρα της Αθήνας μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Άλλοι επειδή θεωρήθηκαν “αντιδραστικοί” ή ταξικοί εχθροί από το ανεξέλεγκτο σώμα των εκτελεστών. Σημειωτέον ότι η ΟΠΛΑ υπαγόταν απευθείας στο Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, τα μέλη του οποίου έχουν και τη βασική ευθύνη για τη δράση αυτής της οργάνωσης.

Φυσικά η κύρια αποστολή της ΟΠΛΑ (ασφάλεια στελεχών, χτύπημα συνεργατών και δοσιλόγων) δεν είχε σχέση με τον άθλιο ρόλο της ΟΠΛΑ που αναδείχτηκε το Δεκέμβρη και αποτέλεσε εύκολη ύλη προπαγάνδας, όπως και η τύχη των ομήρων. Τα κορυφαία στελέχη του ΚΚΕ εκείνης της περιόδου (Ιωαννίδης, Ζεύγος, Ρούσος, Πλουμπίδης, Αναστασιάδης, Χατζηβασιλείου, Πορφυρογένης και ο Σιάντος) δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν ούτε σ’ αυτό το θέμα τα πολιτικά όριά τους και να αντιστοιχηθούν με τις τεράστιες ποιοτικές απαιτήσεις της ηγεσίας ενός πρωτοφανούς όσο και μεγαλειώδους κινήματος αντίστασης και αλλαγής, όπως ήταν το εαμικό κίνημα.

Ο  αναγνώστης και ο μελετητής της περιόδου του Εμφυλίου πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός με όσα διαβάζει, ακόμα και σε βιβλία αναμνήσεων προσώπων που έλαβαν μέρος στα γεγονότα. Ένα από τα θέματα για το οποίο έχουν γραφτεί οι πλέον εξωφρενικές τερατολογίες είναι οι εκτελεσθέντες από την ΟΠΛΑ το Δεκέμβρη του ’44. Όχι μόνο σε ό,τι αφορά τον αριθμό τους,  αλλά και  για τις απίθανες ιστορίες που δημιούργησε η προπαγάνδα της εποχής, όπως οι κουβάδες με τα βγαλμένα μάτια και πολλά άλλα, τα οποία επαναλαμβάνονται κατά κόρον και σήμερα στο διαδίκτυο και επαυξάνονται. Χρειάζεται προσοχή γιατί όποιος μπαίνει με καλή πίστη αλλά χωρίς οξύ κριτικό πνεύμα σ΄ αυτού του είδους τις αφηγήσεις είναι πολύ εύκολο να παρασυρθεί στο αφελές σχήμα ότι ο Δεκέμβρης δεν ήταν παρά μια σκληρή πάλη ανάμεσα στο καλό, τους νικητές και στο (πολύ) κακό, δηλαδή τους ηττημένους.

Ως αναγνώστες και μελετητές του Εμφυλίου πρέπει να είμαστε πιο απαιτητικοί.

Προτάσεις

Πόσα ήταν τα θύματα του Δεκέμβρη;

Πριν την έναρξη των συγκρούσεων καμιά πλευρά δεν μπορούσε να φανταστεί τη χρονική διάρκειά τους ως την κατάπαυση του πυρός (33 μέρες) Οι κυβερνητικοί πίστευαν ότι ήταν θέμα δύο ημερών η εκκαθάριση της Αθήνας από τον ΕΛΑΣ ή, τουλάχιστον, έτσι έλεγαν.  Πιθανόν την ίδια άποψη να είχαν και οι Άγγλοι. Ταυτόχρονα, οι πιο ενθουσιώδεις εαμικοί θεωρούσαν ότι ο ΕΛΑΣ θα σαρώσει σε ελάχιστο χρόνο τους αντιπάλους του.

Αντίθετα μ’ αυτές τις εκτιμήσεις ο Δεκέμβρης αποδείχτηκε ένας πολυήμερος αγώνας φθοράς, με μεγάλο αριθμό θυμάτων:  όπως ανακοινώθηκε από τη Εισαγγελία Αθηνών στα μέσα Μαΐου 1945, οι νεκροί του Δεκέμβρη ήταν 5000. Από αυτούς 1.700 από βόμβες και όλμους, 1.800 εκτελεσμένοι και 1500 από ασθένεια.  Ως αποτέλεσμα των μαχών, των εκτελέσεων, των επιδρομών της αγγλικής αεροπορίας, των ομήρων κλπ του Δεκέμβρη μπορούμε να θεωρήσουμε σχεδόν 4.000 ανθρώπους. 210 νεκρούς και 55 αγνοούμενους είχαν οι Βρετανοί. Ο Μαργαρίτης υπολογίζει 2.000 περίπου νεκρούς ελασίτες και μέλη των πολιτικών οργανώσεων, 1.000 έως 1.200 νεκρούς της κυβερνητικής παράταξης και έως 3.000 θύματα μεταξύ των αμάχων, εκ των οποίων τα περισσότερα «οφείλονταν στις εξορμήσεις της RAF»

Είναι προφανές ότι δεν υπάρχει προς το παρόν απάντηση σαφής, τεκμηριωμένη και αποδεκτή από όλους.

Οι αριθμοί που αναφέρθηκαν είναι πολύ μεγάλοι, ούτως ή άλλως. Ο αναγνώστης πρέπει να αντιμετωπίζει με περίσκεψη και επιφυλακτικότητα τα τερατώδη νούμερα για τα θύματα που παραθέτουν οι διάφοροι συγγραφείς.

Προτάσεις

Πως εξελίχτηκαν τα Δεκεμβριανά στην επαρχία;

Δεν είναι εύκολο να ανασυνθέσει κανείς την εικόνα του Δεκέμβρη στην επαρχία. Δεν είναι σαφές στον γράφοντα αν υπήρξε συγκεκριμένη εντολή ενεργειών από την ηγεσία του ΚΚΕ προς τις κομματικές δυνάμεις της επαρχίας ή αν αυτές αυτοσχεδίασαν στη βάση της γενικής πολιτικής κατεύθυνσης του ΚΚΕ (όχι κινήσεις για επαναστατική κατάληψη της εξουσίας, αλλά «ετοιμότητα») με βάση τις δυνατότητες που υπήρχαν σε κάθε περιοχή.

Υπάρχει μια εικόνα για την πολιτική στάση των οργανώσεων του ΚΚΕ σε πόλεις όπως η Λαμία και η Καλαμάτα, όπου επιδιώχτηκε ένας συνδυασμός λαϊκών εκδηλώσεων και προληπτικής αμυντικής ετοιμότητας. Σχεδόν πουθενά δεν υπήρξε σοβαρή αντιπαράθεση με τους Άγγλους, εκτός ίσως απ΄ το Βόλο. Το μεγάλο γεγονός του επαρχιακού Δεκέμβρη ήταν η διάλυση του ΕΔΕΣ από τον Βελουχιώτη και τον Σαράφη. Αξιοσημείωτα είναι τα γεγονότα της Λέσβου, όπου η μαζική λαϊκή κινητοποίηση απέτρεψε την απόβαση βρετανικών δυνάμεων στο νησί.

Προτάσεις

Τι σήμαινε η ανακωχή και η συμφωνία της Βάρκιζας;

Η συμφωνία της Βάρκιζας, παρά τα μεγάλα λόγια για «προδοσίες» κλπ, ήταν μια υποχρεωτική κίνηση για το ΚΚΕ: ο ΕΛΑΣ είχε χάσει τη μάχη της Αθήνας και η διάλυση του επαρχιακού ΕΛΑΣ και των μαζικών εαμικών οργανώσεων ήταν θέμα χρόνου, καθώς η πλειοψηφία του εαμικού κόσμου δεν είχε αντιβρετανικές διαθέσεις. Κάθε βδομάδα που περνούσε εντεινόταν το πρόβλημα του επισιτισμού, μέσω της εξωτερικής βοήθειας, αφού αυτή έφτανε και διανεμόταν με τους μηχανισμούς της κυβέρνησης και, κυρίως, των Βρετανών και όχι μέσω του ΕΑΜ. Μετά την τραγική περίοδο και τις καταστροφές της Κατοχής, αλλά και το καθαρό αποτέλεσμα στη μάχη της Αθήνας, το ελληνικό πολιτικό πρόβλημα που κορυφώθηκε το Δεκέμβρη είχε ουσιαστικά λυθεί: το μεγάλο εαμικό κίνημα και μέσα σ’ αυτό το ΚΚΕ θα περνούσαν πλέον στο περιθώριο και δεν θα είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξελίξεις.

Αυτή ήταν η κατάσταση των πραγμάτων το Φεβρουάριο του 1945 και αυτή την κατάσταση αποκρυστάλλωσε πολιτικά η συμφωνία της Βάρκιζας. Ήταν μια άνευ όρων συνθηκολόγηση, αν και κρατήθηκαν κάποια προσχήματα – αποκλειστικά για τους πολιτικούς και όχι για την ελληνική κοινωνία η οποία δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία για το τι αντιπροσώπευε η συμφωνία.  Η οποία προέβλεπε τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ (δεν τηρήθηκε από το ΚΚΕ, με την απόκρυψη μέρους του οπλισμού)  τη λύση του πολιτειακού (έγινε με τους όρους των νικητών και των Άγγλων) τη δημιουργία ενός κράτους δικαίου και την ασφάλεια των πολιτών (δεν τηρήθηκε από τους νικητές, αφού αμέσως μετά τον αφοπλισμό ξέσπασε κύμα διωγμών και βίας) την τιμωρία των δοσιλόγων και των συνεργατών (δεν τηρήθηκε, γιατί μέσω του Δεκέμβρη αυτοί είχαν πλέον ενσωματωθεί στη νικήτρια παράταξη) Η συμφωνία δεν περιλάμβανε αμνηστία για τον εαμικό κόσμο, γεγονός που είχε σημαντικές, αν και απολύτως προβλεπόμενες, παρενέργειες: υπήρξε κύμα δικαστικών διώξεων για πραγματικά αλλά και φανταστικά εγκλήματα ενώ μεταφέρθηκαν χιλιάδες «εκτεθειμένα» στελέχη και μέλη του ΚΚΕ στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας για ασφάλεια. Το χειρότερο όμως ήταν ότι συμφωνία της Βάρκιζας οδήγησε στο φαινόμενο που περιγράφηκε σαν «λευκή τρομοκρατία» με την ουσιαστικά ανεξέλεγκτη δράση δεκάδων παρακρατικών συμμοριών σε όλη τη χώρα, εις βάρος του εαμικού κόσμου, με την προσχηματική δικαιολογία της ανταπόδοσης των εγκλημάτων του ΕΑΜ στην κατοχή: κάτι που ήταν αποκλειστική αρμοδιότητα της Δικαιοσύνης, εφ’ όσον δεν είχε χορηγηθεί αμνηστία.

Με άλλα λόγια συνέβησαν ακριβώς αυτά που φοβόντουσαν οι ηγέτες του ΚΚΕ ότι θα συμβούν, πριν τη σύγκρουση του Δεκέμβρη, εφ’ όσον γινόταν ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ χωρίς τις απαραίτητες διασφαλίσεις. Ο αφοπλισμός τελικά έγινε με τους δυσμενέστερους όρους για τους εαμικούς, μετά τη συντριπτική ήττα του Δεκέμβρη. Ακόμα χειρότερα γι’ αυτούς, η ήττα δεν ήταν μόνο στρατιωτική αλλά και πολιτική και, εν μέρει, ηθική. Η αδυναμία των Άγγλων να χρηματοδοτήσουν ισχυρές κυβερνητικές δυνάμεις ασφαλείας στην περιφέρεια και η  πολιτική τύφλωση της νικήτριας παράταξης, η οποία ανέχτηκε ή και ενθάρρυνε τη δράση των συμμοριών εις βάρος του εαμικού κόσμου, ενώ παράλληλα ασκούσε και η ίδια μια τιμωρητική – εκδικητική πολιτική μέσω των δικαστικών και άλλων διώξεων, ήταν οι  πρώτες εύφλεκτες ύλες για τον ολοκληρωτικό Εμφύλιο 1946-49. Οι οποίες δεν θα δημιουργούσαν την πυρκαγιά που δημιουργήθηκε αν δεν συνέβαλαν καθοριστικά σ’ αυτό πρόσθετοι παράγοντες όπως ο ακραίος τυχοδιωκτισμός του Ζαχαριάδη και του Τίτο, αλλά και η καθοριστική συμφωνία των σοβιετικών για ένοπλο αγώνα στη Ελλάδα, ώστε να έχουν ένα ακόμα ατού στον αδυσώπητο Ψυχρό Πόλεμο με τη Δύση, που είχε ήδη ξεκινήσει.

Μια πραγματική ετερογονία των σκοπών, εσωτερική και διεθνής, που οδήγησε την Ελλάδα στη χειρότερη δυνατή εξέλιξη: το γενικευμένο Εμφύλιο 1946-49.

Προτάσεις

Αντί επιλόγου: «Τα παιδιά της γαλαρίας»

«Τα παιδιά της γαλαρίας» είναι μια φημισμένη ταινία του Καρνέ. Τα δικά μας παιδιά της γαλαρίας είναι κάπως διαφορετικά. Εκείνα της ταινίας υπήρξαν θεατές από ψηλά, από την ποιο φτηνή θέση, «εγκλημάτων» που διαδραματιζόταν στη σκηνή του θεάτρου. Τα δικά μας υπήρξαν και αυτά θεατές από ψηλά κι από την πιο ασήμαντη και φτηνή θέση, εγκλημάτων που διαδραματίζονταν στην ελληνική γη, ανίκανα να ορίζουν και ν’ αλλάζουν τη μοίρα των όσων έγιναν και γίνονται στον τόπο.

Τα όνειρα σε τούτα τα παιδιά υπήρξαν κυρίαρχα, σημαντικά και διαψευσμένα. Στον καιρό της Κατοχής τα μετέπειτα παιδιά της γαλαρίας ζούσαν απάνω στη σκηνή και παίζανε το ρόλο τους, τον όποιο ρόλο τους, έστω και τον πιο μικρό, με αυταπάρνηση, με το αίμα τους, με τη ζωή τους, χωρίς καιροσκοπισμό και ιδιοτέλεια, χωρίς προοπτική ανταλλάγματος. Μ’ ένα μονάχα στόχο, την επαλήθευση ενός επίμονου ονείρου. Και ήταν το όνειρο για μια ελεύθερη ζωή σχηματισμένη μακριά από απάνθρωπους νόμους, από ανάλγητους κρατικούς μηχανισμούς, από εξορίες και φυλακές και εκτελέσεις. Τίποτα δεν έγινε αλήθεια. Μετά τον πόλεμο κυβέρνησαν τον τόπο ξανά φθαρμένοι άνθρωποι, ανίκανοι να συλλάβουν έστω και στο ελάχιστο απ’ ότι γεννιόνταν κείνο τον καιρό κι αναρριγούσε ολόκληρο τον κόσμο. Εάν μας λέγαν τότε μερικά από τα ονόματα που κυβερνήσανε κατόπιν ότι θα ξανάβγαιναν στην πολιτική σκηνή να διαφεντέψουνε τη χώρα μας, θα γελούσαμε δίχως τελειωμό με την καρδιά μας. Γιατί πιστέψαμε βαθιά μέσα μας πως όλα αυτά τα ονόματα ήσαν φαντάσματα του παρελθόντος, απόντα στα δύσκολα χρόνια που περνούσαμε, για πάντα απόντα από τον τόπο.

Κι όμως συνέβη αυτό. Ξανάρθανε τα φαντάσματα κι αρχίσαν να πλαστογραφούν γι’ άλλη μια φορά την ελληνική ιστορία. Και τα παιδιά που πολεμήσανε κι ονειρευτήκανε, γίναν παιδιά της γαλαρίας, όσα δεν διώχτηκαν και δεν εξαφανίστηκαν στις φυλακές και στα ξερά νησιά του Αιγαίου.

Είναι τρισάθλια αντίληψη πως όλα τα παιδιά της γαλαρίας υπήρξαν οπαδοί του Ζαχαριάδη και του Μάρκου. Ακόμα κι αυτοί που ήσαν οπαδοί, απείχαν χιλιάδες μίλια μακριά απ’ τους γελοίους νεολαίους της σημερινής ΚΝΕ. Τα παιδιά της γαλαρίας δεν ήσαν φαύλα, δεν ήσαν χίτες, δεν ήσαν ανώμαλοι με τον φασισμό στο ‘να πλευρό τους.Δεν συμβιβάστηκαν με τους νικητές Γερμανούς, δεν υπήρξαν «πατριώτες» με το περιεχόμενο του χωροφύλακα και του μπράβου.

Είχαν τη σκέψη όργανο, τα μάτια υγρά κι ακούραστα να βλέπουνε τον κόσμο και την ψυχή παρθενική και απροσάρμοστη στη μεταπολεμική ελληνική αθλιότητα.

Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν αντίδραση κομμουνιστών – όπως το πλαστογράφησαν οι ίδιοι κι όπως το απέδωσε η επίσημη ιστορία των φαντασμάτων. Ήταν η αγανάκτηση των παιδιών της γαλαρίας που βλέπαν τους συντρόφους τους και τα όνειρά τους στα φέρετρα, από σφαίρες που ρίξαν δοσίλογοι και φασίστες, φορώντας γαλάζιους μανδύες εθνικοφροσύνης. Και όλα αυτά τα ελληνικά αποβράσματα με την επίσημη υποστήριξη του νεαρού τότε κράτους, είχανε ένα εχθρό: την ψυχή των παιδιών της γαλαρίας. Εκατομμύρια ελληνικά παιδιά που πιστέψαν στην απελευθέρωση, αλλά βρέθηκαν ευθύς αμέσως απέναντι στον ίδιο χωροφύλακα, στο ίδιο δικαστή, στα ίδια ανάλγητα αρμόδια πρόσωπα που αντιμετώπιζαν πριν λίγα κιόλας χρόνο, όταν ακόμη υπήρχαν Γερμανοί. Και θέλησαν, πριν αποκλειστούν στη γαλαρία τους, να διαμαρτυρηθούν κραυγάζοντας για τελευταία φορά. Κι ύστερα να σωπάσουν – σαράντα χρόνια τώρα (σαράντα χρόνια τα περιέχω μέσα μου και τα δουλεύω για να τα πω κάποια φορά).

Όχι, η εθνική αντίσταση δεν ήταν έργο των κομουνιστών ούτε των εξ Αιγύπτου εθνικοφρόνων. Ανάμεσα στους δυο αυτούς μοιραίους πόλους βρίσκεται μια Ελλάδα που ονειρεύεται και άπειρες φορές προδομένη τραυματίζεται θανάσιμα. Και τότες ξεσπά – δεν έχει σημασία κάτω από ποια σημαία. Και είτε νικά είτε νικιέται εκφράζει απελπισία κι αγανάκτηση.

Τα παιδιά της γαλαρίας σήμερα έχουνε άσπρα μαλλιά. Όσα απόμειναν ξέχασαν τα όνειρά τους, έχουν συμβιβαστεί οριστικά με ό,τι ορίζει τη μοίρα τους, έξω απ’ αυτούς. Μονάχα μερικοί, μέσα σ’ αυτούς κι εγώ, με πείσμα κι επιμονή θυμούνται και εννοούν να θυμίζουν. Κι όσο βαστάξει αυτό το παιχνίδι.

Πόσο ηλίθια ηχούν τα λόγια και τα συνθήματα των αρχηγών στις εκλογές . Πόσα ψέματα για να σκεπάσουν τη μόνη αλήθεια. Τα παιδιά της γαλαρίας όπου να ‘ναι τελειώνουν τη θητεία τους. Γι’ αυτό και η νίκη του ασαφούς και ερμαφρόδιτου ελληνικού σοσιαλισμού.

Advertisements

16 σκέψεις σχετικά με το “Δεκέμβρης 1944: Ερωτήματα και απαντήσεις”

  1. Κυριολεκτικά Μνημειώδης «Σύνθεση»!!

    Μάταια, πιστεύω, θα αναζητήσει κανείς κάτι ανάλογο, (όχι μόνο ως προς την έκταση, αλλά και ως προς την πληρότητα και την ποιότητα), στην ελληνική «μπλογκόσφαιρα»… Άποψή μου.

    Διαφωνούμε σε πολλά και ουσιώδη, όχι, όμως, και σε όλα.
    Διαφωνούμε π.χ. ότι στα Δεκεμβριανά το ΚΚΕ δεν ήθελε και δεν προσπάθησε να πάρει την εξουσία, και ότι αυτό που έκαμε δεν ήταν παρά «ένοπλη διαπραγμάτευση» και προσπάθεια για έναν «αποδεκτό συμβιβασμό» με τους αντιπάλους του.
    Το δικό μου το συμπέρασμα στο σημείο αυτό, είναι εντελώς διαφορετικό:

    Το ΚΚΕ, παρότι είχε την πρόθεση και τη βούληση να καταλάβει την εξουσία, και είχε προετοιμασθεί γι’ αυτό εντατικά και πολύπλευρα (μονοπώληση της Αντίστασης, αιματηρότατη διάλυση των μη ελεγχομένων από αυτό αντιστασιακών οργανώσεων, συστηματικό (και κεντρικά σχεδιασμένο) «ξεπάτωμα της ‘αντίδρασης’ «, σχέδιο Μακρίδη, επαφές με τον Τίτο και τον Δημητρόφ κτλ), την ώρα εκείνη (τέλη Νοεμβρίου-αρχές Δ/βρίου) θεωρούσε (το ΚΚΕ) ότι οι συνθήκες δεν ήταν οι πλέον κατάλληλες για να το επιχειρήσει.
    Όταν, όμως, τα πράγματα έφτασαν εκεί που έφτασαν και ξέσπασε η ένοπλη βία, το ΚΚΕ θεώρησε ότι μπορούσε να εκμεταλλευτεί την οξύτητα της κατάστασης και να το ρισκάρει. Ποντάροντας στο ότι οι Άγγλοι δεν θα αντιδρούσαν όπως αντέδρασαν.
    Από εκείνη τη στιγμή και πέρα, δική μου πεποίθηση είναι ότι το ΚΚΕ τα έδωσε όλα για τη νίκη και για την εξουσία.

    Αυτό, ωστόσο, αγαπητέ Πάνο, καθόλου δεν με εμποδίζει να δω στο έργο σας αυτό, (γιατί περί έργου πρόκειται, και μάλιστα σπουδαίου, αν όχι περί διατριβής!), μια εργωδέστατη, έντιμη, αξιοθαύμαστη προσπάθεια για την ανέυρεση της ιστορικής αλήθειας για ένα κομβικής και καθοριστικής σημασίας γεγονός τής σχετικά πρόσφατης ιστορίας μας.

    Τα θερμά μου συγχαρητήρια!

    Όλο αυτό το (με πολύ μεγάλο κόπο συγκεντρωθέν) υλικό, θα μπορούσε, ακόμα και έτσι όπως είναι, να αποτελέσει μια ακόμα ξεχωριστή έκδοση, υπό τον ίδιο τίτλο («Δεκέμβρης 1944: Ερωτήματα και απαντήσεις»).

    Καλημέρα!

    ΥΓ
    Ως (δικός σας) επίλογος, «Τα» (κατά τη γνώμη μου εξωπραγματικά και φαντασιώδη) «παιδιά τής γαλαρίας», νομίζω ότι αδικούν την όλη προσπάθεια.
    Γιατί ηρωοποιούν και εξιδανικεύουν (μεταξύ άλλων) και τους κτηνώδεις δράστες πολλών χιλιάδων απανθρώπων φόνων απολύτως αθώων Ελλήνων πατριωτών, (στο πλαίσιο της ολέθριας προσπάθειας του ΚΚΕ να μονοπωλήσει την Αντίσταση και να «ξεπατώσει την αντίδραση»), ανοσιουργήματα για τα οποία οι υπαίτιοι δεν ζήτησαν ποτέ συγγνώμη…

    Μου αρέσει!

  2. Αγαπητέ ΣΑΘ,

    ευχαριστώ πολύ για τα καλά σας λόγια!

    …και για τις κριτικές σας παρατηρήσεις, τις οποίες διαβάζω πάντοτε με προσοχή!

    *

    Θα ήθελα να μείνουμε λίγο στη φωτογραφία της ανάρτησης: Μια φωτογραφία του Dmitri Kessel, Αθήνα, 11 Ιανουαρίου 1945, η στιγμή της υπογραφής της συνθήκης κατάπαυσης πυρός ανάμεσα στα βρετανικά στρατεύματα και στον ΕΛΑΣ. Ο διοικητής των βρετανικών δυνάμεων, Αντιστράτηγος Ρόναλντ Σκόμπι, υπογράφει υπό το βλέμμα του Συνταγματάρχη του ΕΛΑΣ Θεόδωρου Μακρίδη (Έκτορα) και των αντιπροσώπων του ΕΑΜ Γιάννη Ζέβγου (Ταλαγάνη), Δημήτρη Παρτσαλίδη και Αθανάσιου Αθηνέλη (Η περιγραφή είναι του Βλάση Αγτζίδη)

    Είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές φωτογραφίες των Δεκεμβριανών – όταν όλα έχουν τελειώσει. Ο Σκόμπι είναι ο μόνος που κάθεται, όλοι οι άλλοι στέκουν όρθιοι. Ίσως έχουν ήδη υπογράψει και σηκώθηκαν. Τα βλέμματα και η στάση του σώματος των Ελλήνων παρισταμένων είναι εξαιρετικά εύγλωττα. Ιδιαίτερα του Γιάννη Ζεύγου, μέλους του ΠΓ του ΚΚΕ, ο οποίος πριν λίγες βδομάδες ήταν υπουργός στην κυβέρνηση Παπανδρέου και τώρα έχει το κύριο βάρος στη διαχείριση της συντριβής του ΕΛΑΣ.

    Μου αρέσει!

  3. Δεν είναι «καλά λόγια» με την έννοια της φιλοφροσύνης.
    Είναι δίκαιος και, επομένως, οφειλόμενος έπαινος απέναντι σε μια αξιοθαύμαστη, εξαιρετικά κοπιώδη (και πολύ ωραία παρουσιασμένη τεχνικά και αισθητικά!) προσπάθεια.

    *

    Μόνο τότε κατάλαβαν, (όσο κατάλαβαν, δηλαδή…), οι ολέθριοι αυτοί δια Μαρξ και Στάλιν «σαλοί» αιθεροβάμονες, τι είχαν κάμει…

    ΥΓ
    «(Η περιγραφή είναι του Βλάση Αγτζίδη)»

    Πού;

    Μου αρέσει!

  4. φ.μπ
    Andreas Makrides

    Οι παρακάτω παρατηρήσεις μου αφορούν την χρήση της λέξης “πραξικόπημα” στην ανάλυσή σας – και κάτι παραπάνω.

    Ας ξεκινήσουμε με έναν ορισμό του τι συνιστά ένα “πραξικόπημα”, όπως τον καταγράφει το Λεξικό του Μπαμπινιώτη: “Αιφνιδιαστική ενέργεια μιας κυβέρνησης ή ένοπλων στρατιωτικών τμημάτων, που ανατρέπει βίαια την υπάρχουσα (νόμιμη) πολιτική κατάσταση μιας χώρας, παραβιάζει το Σύνταγμα, περιορίζει τις λαϊκές ελευθερίες και σφετερίζεται την εξουσία”.

    Ο ορισμός αυτός είναι ικανοποιητικός, αλλά δεν είναι πλήρης. Για παράδειγμα, ιστορικά έχει καταγραφεί η ένοπλη αντίδραση του ΙΔΕΑ το 1951, στο άκουσμα ότι ο Παπάγος παραιτείτο της αρχιστρατηγίας του. Άλλοι μιλούν για “κίνημα του ΙΔΕΑ”, άλλοι για “πραξικόπημα”. Ποιος ήταν ο πραγματικός σκοπός των κινηματιών; Να επαναφέρουν τον Παπάγο στην αρχιστρατηγία; Να καταλάβουν την εξουσία; Να διατηρήσουν δια του Παπάγου την εξουσία που ένοιωθαν πως είχαν; Παρότι προσωπικά θα επέλεγα την τρίτη εκδοχή, οι σκέψεις αυτές αρκούν για να αντιληφθούμε πως τα όρια μεταξύ ενός “κινήματος” και ενός “πραξικοπήματος” είναι δυσδιάκριτα. Και έπειτα, γιατί όλοι οι ιστορικοί μιλούν για το “κίνημα της Θεσσαλονίκης” του Βενιζέλου, ή το “κίνημα του ’35” (του Πλαστήρα) και όχι για το “αποτυχημένο πραξικόπημα” του τελευταίου; Μονάχα για λόγους ιστορικής συμπάθειας;

    Περαιτέρω, ποια θα μπορούσε να είναι η διαφορά μεταξύ μιας ένοπλης εξέγερσης και ενός κινήματος ή πραξικοπήματος; Η εξέγερση παραμένει εξέγερση, μονάχα αν είναι άνευ καθοδήγησης; Ή μήπως δικαιούμαστε να χρησιμοποιούμε τον όρο “εξέγερση”, αν η εξέγερση, πέραν των όποιων ενόπλων τμημάτων χρησιμοποιεί, έχει από πίσω της και ευρεία λαϊκή στήριξη; Τι συμβαίνει αν η λαϊκή στήριξη προέρχεται από τον μισόν τουλάχιστον πληθυσμό;

    Ερχόμαστε στη συνέχεια σε ένα άλλο ζήτημα: Ένα πραξικόπημα στρέφεται εναντίον μιας νόμιμης κυβέρνησης. Τι είναι αυτό που νομιμοποιεί μια κυβέρνηση, ακόμα και σε σκληρότερες πολιτειακές δομές, αν όχι ένα σύνταγμα, μια εκλογική διαδικασία, ένας πολιτειακός άρχοντας; Τι απ’ όλα αυτά συνέβαινε ακριβώς τον Δεκέμβριο;

    Ανάμεσα στην προπολεμική πολιτειακή τάξη και την μεταπελευθερωτική, δεν υφίσταται κανένας άλλος συνδετικός ή νομιμοποιητικός σύνδεσμος πέραν του Βασιλέα. Οι κυβερνήσεις της Μέσης Ανατολής ήσαν βασιλικές κυβερνήσεις και όλες οι χώρες (της Σοβιετικής Ένωσης συμπεριλαμβανόμενης) αναγνώριζαν τον Γεώργιο και την κυβέρνησή του ως νόμιμους εκπροσώπους του λαού και του έθνους. Αν όμως αυτό ικανοποιεί μια λεγκαλιστική, τυπική λογική, γιατί ονομάστηκε “κυβέρνηση εθνικής ενότητας” μονάχα η κυβέρνηση Παπανδρέου και όχι οι προηγούμενες κυβερνήσεις της Μέσης Ανατολής; Ποιά ήταν η ενοποιητική ουσία στον πολιτειακό αυτό σχηματισμό; Η τυπική παρουσία ενός Βασιλέα (του οποίου η τύχη θα κρινόταν από τον ίδιο τον λαό, άρα η παρουσία του ετίθετο υπό σαφέστατη αμφισβήτηση), το πρόσωπο του Παπανδρέου, οι Βρετανοί, ή μήπως η διαρκής στήριξη του συνόλου του ελληνικού λαού προς την κυβέρνηση εθνικής ενότητας;

    Η πλευρά των εθνικοφρόνων, συστηματικά αγνοεί τα ερωτήματα αυτά – και τα αγνοεί, είτε διότι η δημοκρατική θέσμιση της κοινωνίας δεν την ενδιαφέρει ιδιαίτερα, είτε διότι θεωρεί πως η εθνική ενότητα εξασφαλιζόταν δια του συνασπισμού των αστικών κομμάτων κατά του κομμουνιστικού κινδύνου. Στο πλαίσιο αυτό, πιστεύω πως η παραδοσιακή εθνικόφρων οπτική που θεωρούσε τους κομμουνιστές ως μη Έλληνες, είναι πολύ πιο έντιμη από την οπτική εκείνων που επιμένουν πως η κυβέρνηση Παπανδρέου εξακολουθούσε να παραμένει “κυβέρνηση εθνικής ενότητας” χωρίς τους μισούς υπουργούς της που αντιστοιχούσαν στον μισό ελληνικό πληθυσμό.

    Τα παραπάνω κατά τη γνώμη μου, καταδεικνύουν ως ατυχή την χρήση του όρου “πραξικόπημα” σε ό,τι αφορά την προσφυγή του ΕΑΜ στα όπλα, έστω και στο πλαίσιο μιας λεγκαλιστικής ανάγνωσης επί τη βάσει μιας τυπικής νομιμότητας. Όταν μάλιστα το κείμενο ξεκινά με την αξιωματική παραδοχή, πως “τα Δεκεμβριανά έγιναν γιατί είχε προηγηθεί ο Εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της κατοχής” για να καταλήξει μιλώντας για “πραξικόπημα του ΚΚΕ”, τότε η οπτική του κειμένου καταλήγει σε μια παραλλαγή της παραδοσιακής ανάγνωσης και φρασεολογίας της εθνικοφροσύνης, η οποία επιχειρεί την τελευταία κυριολεκτικά στιγμή, ένα σάλτο μορτάλε: Ναι, το ΚΚΕ έκανε όντως πραξικόπημα, αλλά για να εξασφαλίσει έναν αποδεκτό συμβιβασμό, χωρίς ωστόσο να υπολογίσει τους Άγγλους.

    Αυτή σας η θέση, είναι κατά τη γνώμη μου αντιφατική καθώς το ΚΚΕ ήταν ακόμη ένα επαναστατικό κόμμα με απώτερο σκοπό την κατάληψη της εξουσίας και την επιβολή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Αν κάποιος όπως εσείς, διαπιστώνει πως τα Δεκεμβριανά έγιναν επειδή είχαν προηγηθεί οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ, της ΠΑΟ, του ΕΣ, του Ψαρρού και του Κωστόπουλου (γεγονότα που τα χαρακτηρίζετε Εμφύλιο πόλεμο) και όλως τυχαίως το ΚΚΕ βρίσκεται εκ νέου με τα όπλα σε έναν επιθετικό παροξυσμό κατά μιας νόμιμης κυβέρνησης εθνικής ενότητας, τότε πράγματι έχουν δίκιο όσοι σας κατηγορούν πως “δεν θέλετε να δείτε την αλήθεια”.

    Εγώ προσωπικά, θα σας πρότεινα, αν όντως θεωρείτε λογικά τα όσα αναφέρω, να αντικαταστήσετε τη λέξη “πραξικόπημα” με τη λέξη “κίνημα”, ή ακόμα καλύτερα με την έκφραση “προσφυγή – ή καταφυγή – στα όπλα”. Με τον τρόπο αυτό παρακάμπτεται η έμμεση νομιμοποίηση της κυβέρνησης Παπανδρέου, καθώς και η εστίαση στο εξωτερικό σχήμα της “ανατροπής μιας νόμιμης κυβέρνησης”, για να αφεθεί ο αναγνώστης στην δυναμική των ίδιων των πραγμάτων, πέρα από προκαθορισμένες ονοματοδοσίες. Τη λέξη “κίνημα” την χρησιμοποιούσαν άλλωστε αρκετές φορές και οι παλιοί ΕΑΜίτες στις συζητήσεις τους, αν και σήμερα έχει πλήρως εξαφανιστεί (μαζί με τις αναφορές και στο “Δεύτερο Αντάρτικο”).

    Η αναφορά σε “κίνημα” βεβαίως, δεν λύνει άλλα βαθύτερα ζητήματα, τα οποία επίσης θα πρέπει να λάβετε υπόψη σας. Κι αυτά αφορούν τη διαφορά “κινήματος” και “εξέγερσης”, καθώς και μιας αμυντικής ή επιθετικής καταφυγής στα όπλα. Επιτρέψτε μου εν συντομία να σας δείξω τι εννοώ.

    * Αν το ΚΚΕ σκόπευε σε κατάληψη της εξουσίας με “πραξικόπημα” ή “κίνημα”, προκειμένου να διαπραγματευθεί με τους Βρετανούς από ασφαλέστερη βάση και θέση ισχύος (όπως εκτιμάτε) θα μπορούσε κάλλιστα να μιμηθεί τους βενιζελικούς και να δημιουργήσει δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη. Δεν τόλμησε; Φοβήθηκε τους Σοβιετικούς που δεν του είχαν δώσει το πράσινο φως; Ήταν ο Σιάντος τόσο ανίκανος να το σκεφτεί; Μήπως κάτι άλλο; Θεωρούσε δεδομένο ότι όλη η άλλη Ελλάδα του ανήκε, του έμενε μονάχα η “Σκομπία”, και πίστευε πως οι Βρετανοί δεν θα αντιστέκονταν στην κατάληψή της; Διαπιστώνω πως επιλέγετε την τελευταία εκδοχή, η οποία ωστόσο στα δικά μου μάτια φαίνεται παράλογη, ιδίως μετά το δεδομένο της εισόδου του ΕΛΑΣ στη Θεσσαλονίκη.

    * Το περίφημο Σχέδιον Ενεργείας της ΚΕ του ΕΛΑΣ που συντάχθηκε την 1η Δεκεμβρίου, μιλά για το ενδεχόμενο “πραξικόπημα της αντίδρασης” και δίνει οδηγίες για το τι θα πράξει ο ΕΛΑΣ, “μόλις δεχθώμεν επίθεσιν”. Από την άλλη, η αναφορά στις “δυνάμεις τας οποίας φαίνεται (sic) ότι θα χρησιμοποιήσει η αντίδραση”, υποδηλώνει πως ο συντάκτης του Σχεδίου Ενεργείας είναι σχεδόν (sic) βέβαιος πως η αντίδραση θα καταφύγει στα όπλα. Αν ο συντάκτης είναι ειλικρινής, και αν οι εντολές δεν έχουν συνταχθεί με τη συγκεκριμένη διατύπωση μονάχα για το θεαθήναι (ή για το ενδεχόμενο διαρροής τους στις τάξεις του εχθρού), τότε ο συντάκτης αυτός αναμένει κυριολεκτικά την κίνηση του αντιπάλου με το δάχτυλο στην σκανδάλη. Και η κίνηση αυτή του αντιπάλου του, δεν ήταν μια σφαίρα. Ήταν εκατοντάδες σφαίρες εναντίον αμάχων.

    Αν ο συντάκτης του Σχεδίου είναι ειλικρινής κε Ζέρβα, το μακελειό της 3ης Δεκεμβρίου συνιστά για τον συντάκτη αυτόν, την απαρχή ενός πραξικοπήματος. Το πραξικόπημα αυτό, στο μυαλό του συντάκτη ξεκινά με το μακελειό δεκάδων αμάχων και αναμένεται να ξεδιπλωθεί και να ολοκληρωθεί με τον αναγκαστικό αφοπλισμό του ΕΛΑΣ.

    Το ζήτημα λοιπόν, τίθεται ως εξής:

    * Αν το Σχέδιο λέει την αλήθεια, η τύχη της χώρας ολόκληρης κρίθηκε τις τρεις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου, από έναν τραγικό συνδυασμό αμοιβαίας καχυποψίας, μίσους, αλλά και παρεξήγησης, με απαρχές πολύ πριν την Κατοχή και τον κατοχικό “εμφύλιο”. Με απαρχές στο Ιδιώνυμο, στον Μάη του ’36 και στην 4η Αυγούστου – για τα οποία δεν κάνετε κανένα λόγο στην ανάλυσή σας.

    * Αν το Σχέδιο δεν αποτυπώνει την αλήθεια, αλλά ξεδιπλώνει απλώς μια αποτυχημένη επαναστατική στρατηγική του ΚΚΕ (κάτι πολύ πιθανόν), τότε η εκτίμησή σας πως το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν επεδίωκε την κατάληψη της εξουσίας τον Δεκέμβριο, αλλά έναν συμβιβασμό για να διαπραγματευτεί αργότερα με τους Βρετανούς από θέση ισχύος, νομίζω πως δεν βασίζεται σε γερά θεμέλια.

    Αυτές είναι οι κριτικές μου παρατηρήσεις και προτάσεις για το κείμενό σας.-

    Μου αρέσει!

  5. Ενδιαφέρουσες οι παρατηρήσεις του κ. Μακρίδη, ωθούν τον αναγνώστη σε σκέψη.

    Θα καταθέσω εδω μερικές δικές μου κριτικές επισημάνσεις σε σχέση με κάποια από όσα λέει.

    «Ας ξεκινήσουμε με έναν ορισμό του τι συνιστά ένα “πραξικόπημα”»

    Ο ορισμός που δίνει το λεξικό Μπαμπινιώτη είναι πάνω κάτω και ο ορισμός που είναι αποδεκτός στις κοινωνικές επιστήμες (οι οποίες χρησιμοποιούν έναν κάπως ευρύτερο ορισμό – δεν περιορίζουν την καταληψη της κρατικής εξουσίας σε προερχόμενες από τον στρατό δυνάμεις αλλά γενικότερα σε δυνάμεις που προέρχονται από τον στενό πυρήνα αυτού που ονομάζουμε κράτος· δηλαδή, στρατό, αστυνομία, μυστικές υπηρεσίες – αλλά πάντως όχι ριζικά διαφορετικό). Ίσως να μην είναι απόλυτα ικανοποιητικός αυτός ο ορισμός επειδή υπάρχουν περιοχές όπου τα όρια είναι δυσδιάκριτα και ως εκ τούτου εγείρονται ενστάσεις για την χρήση του όρου, παρόλα αυτά όμως είναι ένας λειτουργικός ορισμός ο οποίος σε μεγάλο βαθμό καλύπτει τα φαινόμενα που καλείται να ορίσει.

    Σε ότι αφορά τα Δεκεμβριανά, ο χαρακτηρισμός της ένοπλης σύγκρουσης στην οποία έλαβε μέρος το ΚΚΕ ως απόπειρα πραξικοπήματος εκ μέρους του, θα έλεγα πως είναι εσφαλμένος. Και αυτό γιατί δεν πληρούνταν οι όροι αυτοί της έννοιας ‘πραξικόπημα’ που θα έπρεπε να πληρούνται ώστε να μπορεί να χαρακτηριστεί η ένοπλη σύγκρουση ως απόπειρα πραξικοπήματος. Πολύ πιο σωστοί όροι για την περιγραφή της ένοπλης σύγκρουσης είναι οι όροι ‘ένοπλη εξέγερση’ ή ‘ενοπλη ανταρσία’.

    “ποια θα μπορούσε να είναι η διαφορά μεταξύ μιας ένοπλης εξέγερσης και ενός κινήματος ή πραξικοπήματος;”

    Το πραξικόπημα, σε αντίθεση με μία εξέγερση (ένοπλη ή μη), προέρχεται μέσα από το ίδιο το κράτος – ένα τμήμα του κράτους καταλαμβάνει παράνομα και δια του καταναγκασμού την κρατική εξουσία χωρίς όμως σε κάποια φάση αυτής της διαδικασίας κατάληψης της κρατικής εξουσίας να έχει γίνει χρήση του λαϊκού παράγοντα. Και ενω οι πραξικοπηματίες μπορεί να χαίρουν κάποιας κοινωνικής αποδοχής (αν και στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι κυβερνήσεις που είναι άμεση απόρροια ενός πραξικοπήματος τυγχάνουν περιορισμένης κοινωνικής απήχησης) παρόλα αυτά δεν έχουν κάνει σε κάποια φάση κατά την διαδικασία κατάληψης της κρατικής εξουσίας χρήση του λαϊκού παράγοντα, της κοινωνίας των πολιτών. Με άλλα λόγια, οι πραξικοπηματίες προέρχονται από τις τάξεις του κράτους και δεν επιδιώκουν ούτε βασίζονται στην συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών προκειμένου να είναι επιτυχής η επιχείρηση κατάληψης της κρατικής εξουσίας.

    (Κάνω εδώ μία μικρή παρέκβαση για να προσθέσω ότι ενώ ένα πραξικόπημα δεν συνιστά επανάσταση μπορεί παρόλα αυτά να οδηγήσει σε μία επανάσταση, εαν πάντα συντρέχουν κάποιες, κατάλληλες, προϋποθέσεις – ισχύει φυσικά και το αντίστροφο, μία επανάσταση μπορεί να οδηγήσει σε πραξικόπημα).

    Αφήνοντας κατά μέρος άλλους τύπους εξεγέρσεων που διαφοροποιούνται είτε ως προς τους στόχους είτε ως προς τα μέσα, μία ένοπλη εξέγερση που επιδιώκει την κατάληψη της κρατικής εξουσίας κατά κανόνα δεν προέρχεται από τις τάξεις του κράτους αλλά από την κοινωνία των πολιτών, από τις τάξεις του λαού. Επιπλέον, η δραστηριοποίηση του λαϊκού στοιχείου μπορεί να μην είναι αναγκαία σε κάθε στάδιο της εξέγερσης αλλά από κάποιο σημείο και μετά είναι απολύτως αναγκαία εαν είναι να έχει προοπτικές επιτυχίας η επιχείρηση κατάληψης της κρατικής εξουσίας εκ μέρους των εξεγερμένων.

    Από τα παραπάνω εύκολα συνάγεται ότι τα Δεκεμβριανά δεν ήταν απόπειρα πραξικοπήματος αλλά ένοπλη εξέγερση. Από την άλλη υπάρχει μία διχογνωμία ως προς το ποιός ήταν ο πολιτικός στόχος αυτής της ένοπλης εξέγερσης. Ήταν η κατάληψη της εξουσίας ή απλά ένας “αποδεκτός συμβιβασμός” μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών?
    Η δική μου γνώμη είναι ότι ο απώτερος στόχος αυτής της ένοπλης εξέγερσης ήταν η ανατροπή των κατεστημένων Αρχών που υπήρχαν την δεδομένη χρονική στιγμή και η αντικατάστασή τους από κάποιες άλλες που θα ήταν περισσότερο της αρεσκείας των εξεγερμένων. Επρόκειτο δηλαδή για εξέγερση που στόχος της ήταν η κατάληψη της κρατικής εξουσίας.

    —–

    Εύχομαι κ. Μακρίδη, σε εσάς αλλά και στους υπόλοιπους σχολιαστές, χρόνια πολλά και καλά, και καλή χρονιά. 🙂

    Μου αρέσει!

  6. Καλή χρονιά, Γιάννη!

    *

    Από τυπική άποψη ο ΕΛΑΣ ήταν αναγνωρισμένο ένοπλο ελληνικό σώμα των συμμαχικών δυνάμεων, όχι κανένα άτακτο μπουλούκι, συνεπώς δεν υπάρχει κώλυμα για τη χρήση της λέξης «πραξικόπημα» ως προς αυτό.

    Αντιθέτως, υπάρχει στο ζήτημα του σκοπού: κατάληψη της εξουσίας ή κάτι άλλο; Η απόφανση δεν είναι τόσο απλή, γιατί και αν δεχτούμε το «κάτι άλλο» δεν παύει να είναι μια κίνηση κρατικής / θεσμικής δύναμης εναντίον άλλων εξίσου κρατικών / θεσμικών δυνάμεων. Κάτι που ορίζει ένα πραξικόπημα, επί της ουσίας.

    Θα το ξεκαθαρίσουμε την επόμενη χρονιά 🙂

    Μου αρέσει!

    1. Ευχομαι,καλη χρονια σε ολους.Στην περιπτωση αυτη,ο αναγνωρισμενος στρατος,δηλαδη ο ΕΛΑΣ,στασιασε,αρα ηταν στασις.

      Μου αρέσει!

  7. Καλη χρονια, χρονια πολλα

    Πραγματι το φυλλο του Ρ της 2/12 περιειχε μια συγκλονιστικη αποκαλυψη το σχεδιο της αντιδρασης για πραξικοπημα. Κεντρικο ρολο θα ειχε ο γνωστος Γυπαρης και δυναμη Κρητικων
    Γνωριζει κανεις αν εφαρμοστηκε; Μαλλον οχι ως γνωστον ο λαος δεν αιφνιδιαστηκε και ανετρεψε γρηγορα την κατασταση κατι που ειχε σαν συνεπεια οι δυναμεις της αντιδρασης να περιοριστουν στο κεντρο της πολης, σε διαστημα μολις 2-3 ημερων.

    Ο Σιαντος στις 2/12 στελνει το ακολουθο τηλεγραφημα:

    Γενικον Στρατηγειον

    Υπουργοι μας παρητηθησον στοπ. Κατ εξακριβωμενες πληροφοριες Ζερβας ανεχωρησε εσπευσμενως εις Ηπειρον, ινα ενεργησει γενικην επιστρατευσιν και επιτεθει
    καθ ημων στοπ. Προετοιμασατε και κινητοποιησατε ογδοην, εννατην και δεκατην Μεραρχιας, ανευ ουδεμιας χρονοτριβης προς εναντιον Ζερβα προτου προλαβει να επιστρατευθει
    στοπ. Αφαιρεσατε πρωτοβουλιαν απο Ζερβα προτου προλαβει να επιστρατευθει στοπ. Αφαιρεσατε πρωτοβουλιαν απο Ζερβα στοπ. Αμα περατι προετοιμασιας επιτεθειτε στοπ
    Διαταξατε αμεσον διαλυσιν Εθνοφυλακης καθ απασαν Ελλαδα με πολιτικα και εν αναγκη βιαια μεσα. στοπ

    Πιστευω δεν εχουμε λογους να αμφισβητησουμε την «ειλικρινεια» του Σιαντου. Ισως ο Ζερβας προετοιμαζοταν να κατεβει στην Αθηνα για να εφαρμοσει το σχεδιο του καταληψης της πολης που επικαλειται ο Νικολακοπουλος. Φυσικα ειχε προηγηθει η επιθεση στη Δραμα.

    Στα περι δυνατοτητας του ΚΚΕ να σχηματισει κυβερνηση στη Θεσ και συγκρισης με το 1917 κτλπ κτλπ . Το 1917 οι Βενιζελικοι στηριζονταν στους Αγγλογαλλους.
    Το 1944 ολοι οι πρωταγωνιστες της εποχης γνωριζαν οτι το ζητημα της εξουσιας θα λυνοταν στην Αθηνα, εκει θα κρινοτανι η τυχη της Ελλαδας δειτε τι γραφουν πχ οι Ιωαννιδης, Μακριδης, Τζημας Βεντηρης, Παπανδρεου κτλπ κτλπ
    Το ΚΚΕ μετα τη συντριβη και την ατακτη υποχωρηση του εξετασε συνεχιση του αγωνα στην επαρχια αλλα δεχτηκε φιλικες «συμβουλες» απεξω (πατ πατ στην πλατη μαζευτε τα) και υπεγραψε τη συμφωνια της Βαρκιζας.

    Στα περι ιδιωνυμου, δικτακτοριας Μεταξα κτλπ κτλπ. Καποιοι κατεβαιναν στις εκλογες με κεντρικο συνθημα «ανεξαρτητη Μακεδονια κ Θρακη». Βεβαια ηταν υποχρεωμενοι να το κανουν, εκτελουσαν εντολες της ΚΔ..
    Εγω προσωπικα δεν αμφισβητω τον πατριωτισμο των κομμουνιστων απλα θεωρω οτι οι ηγετες του ΚΚΕ ηταν επαγγελματιες επαναστατες που λειτουργουσαν ως υπαλληλοι εντολοδοχοι των κεντρικων της Μοσχας.

    Το καθεστως της 4ης Αυγουστου εθεσε εκτος νομου ολα τα κομματα οχι μονο το ΚΚΕ, βεβαια οι κομμουνιστες υπεστησαν βασανιστηρια χειροτερες διωξεις κτλπ κτλπ.
    Ηταν ο Γ Παπανδρεου, ενας απο τους 3 αστους βουλευτες που καταψηφισαν την πρωθυπουργοποιηση Μεταξα ή ο Π Κανελλοπουλος μεταξικοι;
    Μετα την ιδρυση της ΠΕΕΑ ο Θ Σοφουλης στελνει τηλεγραφημα στη Μ Ανατολη και ζηταει τη βιαια διαλυσης της. Γιατι το εκανε; Ηθελε να επαναφερει το βασιλια χωρις δημοψηφισμα ή μηπως να εγκαθιδρυσει δικτακτορια μετα την απελευθερωση. Ολες σχεδον οι πολιτικες δυναμεις ειχαν υπογραψει το 1942 το αντιμοναρχικο πρωτοκολλο (εκτος απο το ΚΚΕ), ηταν συμφωνες στη διεξαγωγη δημοψηφισματος για το πολιτειακο, το λαικο κομμα ειχε διασπαστει κτλπ κτλπ, στην πορεια καποιοι αλλαξαν γνωμη, γιατι αραγε;

    Τελος παντων συνηθισμενη τακτικη των πασης φυσεως απολογητων να μεταθεσουν τη συζητηση απο τους στοχους του ΚΚΕ στην απελευθερωση, στους δοσιλογους/συνεργατες και στις ευθυνες του βασιλια, που δεν εκανε ξεκαθαρη δηλωση για επιστροφη του μετα το δημοψηφισμα, του αστικου πολιτικου κοσμου, που δεν ηθελε να παρει μερος στην εθν αντισταση, και αρνηθηκε τις εκκλησεις του ΚΚΕ για εθνικη ενοτητα και φυσικα του Μεταξα, του Μανιαδακη κτλπ κτλπ που οχι μονο δεν επετρεψαν στους κομμουνιστες να πολεμησουν αλλα και τους παρεδωσαν στον κατακτητη. Βεβαια με τη σειρα τους οι κομμουνιστες «εβλεπαν με καλο ματι το συμφωνο Ριμπεντροπ Μολοτοφ» και διατυπωναν καποιες περιεργες αποψεις σχετικα με τον ελληνοιταλικο πολεμο που μαλλον θα δυσκολευονταν να εξηγησουν στο μαχομενο ελληνικο λαο. Επισης καποιοι κακοπροαιρετοι υποστηριζουν οτι σε αρκετες περιπτωσεις πχ ακροναυπλια υπηρχε η δυνατοτητα αποδρασης μετα τη γερμανικη εισβολη και την καταρευση του κρατικου μηχανισμου.

    Χαιρομαι που ο κ Μ αναγνωριζει τις ενστασεις της αλλης πλευρας και παραδεχεται οτι το ΚΚΕ ηταν σταλινικο κομμα και μπλα μπλα μπλα. Βεβαια με βαση οσα υποστηριζει, συμπεραινω οτι το θεωρει και θεματοφυλακα της δημοκρατιας (συμφωνα και με δηλωση του Σιαντου που οπως εγραψα παραπανω δεν εχουμε λογους να αμφισβητουμε την ειλικρινεια του) και εγγυητη των ελευθεριων του ελληνικου λαου. Αλλωστε ολες οι ενεργειες του γινονταν στο ονομα του λαου κ προς το συμφερον αυτου
    Αλλα αμφισβητει την νομιμοποιηση της κυβερνησης Παπανδρεου. Ποια επρεπε κατα τη γνωμη του να ειναι η Κυβερνηση και απο που επρεπε να αντλει την νομιμοποιηση της; Η κυβερνηση ειχε αναγνωριστει απο το ΚΚΕ καθως συμμετειχε σε αυτην και κατα επεκταση απο το «λαο». Ποιοι την αποτελουσαν; Στελεχη των κομματων που ειχαν παρει μερος στις τελευταιες προπολεμικες εκλογες και εκπροσωπουσαν ολο το φασμα του πολιτικου κοσμου. Μαλλον θεωρει οτι μετα την αρση της εμπιστοσυνης του ΚΚΕ και την παραιτηση των εαμικων υπουργων που εκπροσωπουσαν το 50% (και βαλε) του λαου, επρεπε να σχηματισθει νεα κυβερνηση. Και ποια θα επρεπε να ειναι κατα τη γνωμη του η συνθεση της νεας κυβερνησης; Ποια υπουργεια επρεπε να παρει το ΚΚΕ;

    Τελος παντων βρισκω αρκετα μετριοπαθη την εκτιμηση του, με οπλισμενο τον ΕΛΑΣ το ΕΑΜ (δηλ το ΚΚΕ) θα σαρωνε σε περιπτωση εκλογων που κατα αυτο επρεπε να διεξαχθουν το πρωτο τριμηνο του 1945. Ενδεικτικα για τις προθεσεις του ειναι τα στοιχεια που παραθετει ο Μαραντζιδης για την περιοδο της εαμοκρατιας στο βιβλιο του Δημοκρατικος Στρατος Ελλαδας. Ασχετο πηρα το βιβλιο του Βογλη, οσα αναφερει για το ΔΣΕ δεν διαφερουν και πολυ απο οσα υποστηριζει ο Μ. Πολυ πιθανον ο Βογλης να αντλει τα στοιχεια του απο το ιδιο φυλλαδιο της ΕΚΟΦ.

    Στα περι αμοιβαιας καχυποψιας, ελλειψης εμπιστοσυνης που προκαλεσαν τη συγκρουση (αποψη που εξεφρασε πρωτος ο Ιατριδης και υποστηριζουν κ αλλοι ιστορικοι) ΟΚ το ΚΚΕ θεωρουσε οτι η αντιδραση θα κανει πραξικοπημα για να φερει πισω το βασιλια ο οποιος ηταν υπευθυνος για τη δικτακτορια μεταξα και η παλινορθωση θα εθετε σε κινδυνο τις λαικες ελευθεριες και μπλα μπλα.
    Επαναλαμβανω κατι που γραφει ο Λαζαριδης στο βιβλιο του. Ωραια ο Παπανδρεου δεχοταν την αποστρατευση ολων των στρατιωτικων σχηματισμων δηλ και της Ορεινης Ταξιαρχιας και του Ιερου Λοχου, που εν τω μεταξυ ειχε αποχωρησει απο την Αθηνα. Η μοναδικη ενοπλη δυναμη που θα παρεμενε μεχρι το σχηματισμο νεου στρατου (που σε αρχικο σταδιο θα τον αποτελουσαν 40 ταξιαρχιες) θα ηταν Βρεττανικη. Ποιος θα εμποδιζε τους Βρεττανους να πραγματοποιησουν οσα φριχτα καταλογιζαν οι κομμουνιστες οτι ηταν στις προθεσεις της αντιδρασης;
    Οπως εγραψα και σε αλλο σχολιο οι αστοι πολιτικοι, ειχαν σοβαροτερους λογους για να ειναι καχυποπτοι απεναντι στη τακτικη που ακολουθουσε το ΚΚΕ.
    Το τελευταιο σε διαστημα ενος ετους υπεγραψε 4 συμφωνιες και δεν τηρησε καμια.
    -συμφωνια μυριοφυλλου πλακας αμεσως μετα δολοφονησε τον ψαρρο και διελυσε το 5/42
    -συμφωνια λιβανου που αμεσως κατηγγειλε και μπηκε στην κυβερνηση μετα την αφιξη της σοβιετικης αντιπροσωπειας και τις φιλικες συμβουλες της
    -συμφωνια καζερτας αρνηθηκε να αφοπλιστει και προκαλεσε τα δεκεμβριανα και τελος
    -συμφωνια βαρκιζας οταν παρεδωσε ολη τη σαβουρα και εκρυψε το καλυτερο οπλισμο του

    Σε αλλο σχολιο ο κ Μ επανελαβε το γνωστο και επαναλαμβανομενο επιχειρημα που υιοθετουν και αρκετοι σοβαροι (με ή χωρις εισαγωγικα) ιστορικοι και αφορα τις προθεσεις του ΚΚΕ την περιοδο της απελευθερωσης:
    Το ΚΚΕ αν ηθελε να καταλαβει πραξικοπηματικα την εξουσια, δεν θα υπεγραφε την Καζερτα και οι δυναμεις του ΕΛΑΣ ηδη απο τις 12 Οκτωβριου, θα εισερχονταν ως απελευθερωτες στην Αθηνα. Συμπερασμα (εντελως αυθαιρετο) αφου δεν το επιχειρησε μετα την αποχωρηση των Γερμανων, ειχε επιλεξει τον ειρηνικο δρομο και η χωρα δεν κινδυνευε να μετατραπει σε λαικη δημοκρατια.
    Ας διαβασει τα πρακτικα της συναντησης Τιτο-ΚΚΕ που εγινε στα τελη Νοεμβριου, ισως του λυθουν αρκετες αποριες (αν και πολυ αμφιβαλω)

    «Τι ήταν τα Δεκεμβριανά; Ηταν η ένοπλη «απάντηση» του ΚΚΕ στην προοπτική αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. Ηταν πραξικόπημα, αφού τμήμα του στρατού στασίασε εναντίον της κυβέρνησης (ώς τις 2/12 ο ΕΛΑΣ υπαγόταν στην κυβέρνηση). Ηταν εμφύλιος, καθώς Ελληνες πολέμησαν εναντίον Ελλήνων. Ηταν, τέλος, επανάσταση, γιατί αν το ΚΚΕ επικρατούσε η Ελλάδα θα γινόταν «Λαϊκή Δημοκρατία». Δεν ήταν όμως αυθόρμητη εξέγερση.»

    Η αποψη του γνωστου Καλυβα. Φυσικα εχει απολυτο δικιο. Υπαρχει ενα θεμα με την ακριβη ημερομηνια επανασυστασης της ΚΕ του ΕΛΑΣ (δειτε και την κριτικη του Μουμτζη στο βιβλιο του Χαραλαμπιδη) Ποτε εγινε στις 30/11, 1/12 ή 2/12, οι διαφορετικες αποψεις ισως κρυβουν καποια σκοπιμοτητα.

    Μου αρέσει!

  8. «Από τυπική άποψη ο ΕΛΑΣ ήταν αναγνωρισμένο ένοπλο ελληνικό σώμα των συμμαχικών δυνάμεων, όχι κανένα άτακτο μπουλούκι, συνεπώς δεν υπάρχει κώλυμα για τη χρήση της λέξης «πραξικόπημα» ως προς αυτό.»

    Αναγνωρισμένο σώμα των συμμαχικών δυνάμεων μπορεί να ήταν Πάνο αλλά μέρος του κράτους δεν ήταν. Αν θέλουμε δε να είμαστε ακριβείς, το κράτος εκείνη την περίοδο βρίσκονταν υπο την άμεση κυριαρχία των κατοχικών αρχών και ένα αντάρτικο σώμα όπως ήταν ο ΕΛΑΣ, ο οποίος αντιμάχονταν τις αρχές κατοχής, ούτε κατά διάνοια δεν αποτελούσε μέρος του κράτους την δεδομένη χρονική περίοδο.

    Οπότε θα επιμείνω, δεν πληρούνται οι όροι της έννοιας ‘πραξικόπημα’ (και δεν ίσχυε ούτε και ο άλλος όρος που έχει να κάνει με την συμμετοχή του λαϊκού παράγοντα) και έτσι τα Δεκεμβριανά δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως απόπειρα πραξικοπήματος. Μπορούν όμως μία χαρά να χαρακτηριστούν ως ένοπλη εξέγερση, με απώτερο στρατηγικό στόχο την κατάληψη της κρατικής εξουσίας στην χώρα.

    Κατά μία έννοια η εξέγερση έγινε ακριβώς γιατί η άλλη πλευρά δεν έβλεπε με καθόλου καλό μάτι (και απολύτως δικαιολογημένα, θα προσέθετα) την προοπτική να καταστούν μέρος του κράτους οι κομμουνιστικές δυνάμεις. Οι τελευταίες αντέδρασαν με ένοπλη εξέγερση σε αυτό το ενδεχόμενο, στο να μην εισέλθουν δηλαδή στον στενό πυρήνα του κράτους*, και έτσι καταλήξαμε στα Δεκεμβριανά.

    * Και μπορούμε βέβαια όλοι να φανταστούμε ποιές θα ήταν οι εξελίξεις εαν εισέρχονταν και αναλάμβαναν κατόπιν, που ήταν και το πιθανότερο, σημαντικά υπουργεία, όπως π.χ. το υπουργείο εσωτερικών, στο οποίο υπάγονταν οι δυνάμεις καταστολής)

    Μου αρέσει!

  9. grenade,

    ο κ. Μ. σε σε ενέπνευσε για τα καλά! Να δούμε αν θα πάρει το ρημπάουντ 😉

    *
    Γιάννη,

    κάνεις αναφορά στον ΕΛΑΣ της κατοχής, ενώ βρισκόμαστε στο Δεκέμβρη. Ομολογώ ότι το «πραξικόπημα» δεν είναι ικανοποιητικό (κυρίως γιατί λείπει η προοπτική άμεσης κατάληψης της εξουσίας), αλλά δεν έχω πειστεί (ακόμα) ότι οι όροι «στάση» και «ένοπλη εξέγερση» είναι προτιμότεροι. Ο Δεκέμβρης ήταν κάτι παραπάνω από στάση (πολύ πιο σύνθετος) και η ένοπλη εξέγερση είναι μάλλον ασαφής όρος, ο οποίος δύσκολα περιγράφει ένα τόσο σύνθετο φαινόμενο.

    Υπάρχει και το θέμα της εξέλιξης (των όρων) μέσα στο χρόνο. Αλλιώς στις 3 Δεκέμβρη, αλλιώς στις 15, αλλιώς στις 31.

    Μου αρέσει!

  10. «κάνεις αναφορά στον ΕΛΑΣ της κατοχής, ενώ βρισκόμαστε στο Δεκέμβρη.»

    Έκανα ανάφορα στον ΕΛΑΣ της κατοχής γιατί εσυ αναφέρθηκες σε αυτόν Πάνο. Εδω η σχετική αναφορά,
    «Από τυπική άποψη ο ΕΛΑΣ ήταν αναγνωρισμένο ένοπλο ελληνικό σώμα των συμμαχικών δυνάμεων, όχι κανένα άτακτο μπουλούκι, συνεπώς δεν υπάρχει κώλυμα για τη χρήση της λέξης «πραξικόπημα» ως προς αυτό.»

    Ακόμα και αν δεχτούμε ότι ο όρος ‘ένοπλη εξέγερση’ δεν είναι απόλυτα ικανοποιητικός είναι σίγουρα πολύ πιο ικανοποιητικός από τον όρο ‘πραξικόπημα’ γιατί στα Δεκεμβριανά και συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου έχουμε (κάτι που δεν συμβαίνει στα πραξικοπήματα) και από την άλλη οι κομμουνιστικές δυνάμεις δεν αποτελούσαν τμήμα του κράτους (ενω στα πραξικοπήματα συμμβαίνει το αντίθετο, αυτοί που επιχειρούν να ανατρέψουν την κυβέρνηση προέρχοντται από τις τάξεις του κράτους).

    «η ένοπλη εξέγερση είναι μάλλον ασαφής όρος, ο οποίος δύσκολα περιγράφει ένα τόσο σύνθετο φαινόμενο. »

    Η κάθε εξέγερση (πόσο μαλλον μία ένοπλη εξέγερση) είναι ένα πολύ σύνθετο φαινόμενο. Αυτό δεν συνιστά επαρκή λόγο για να μην κάνουμε χρήση του όρου ‘εξέγερση’. Ο όρος άλλωστε δεν χρειάζεται να καλύπτει κάθε πτυχή του υπο εξέταση ιστορικού γεγονότος αλλά να καλύπτει ένα βασικό πυρήνα από χαρακτηριστικά που έχουν τα γεγονότα που χαρακτηρίζονται παρομοίως.
    Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω, τα Δεκεμβριανά ήταν αυτό ακριβώς, μία μαζική ένοπλη εξέγερση, με απώτερο στρατηγικό στόχο την κατάληψη της εξουσίας.

    Μου αρέσει!

  11. Είναι γνωστό ότι η «εκκίνηση» των Δεκεμβριανών δόθηκε από τον Άγγελο Έβερτ, Διοικητή της Αστυνομίας, με τη διαταγή προς τους χωροφύλακες «χτυπάτε στο ψαχνό» (τους άοπλους διαδηλωτές) της 4ης Δεκεμβρίου. Δεν επρόκειτο για λάθος, γιατί η διαταγή επαναλήφθηκε ΤΡΕΙΣ φορές. Φυσικά, η ενέργεια του Έβερτ ήταν μόνο η εκκίνηση. Η απόφαση της αντιπαράθεσης (αν ήταν αναπόφευκτη) είχε ήδη παρθεί και οι προετοιμασίες γι΄αυτήν είχαν ήδη αρχίσει κι από τις δύο πλευρές. Ωστόσο, κάποιος έπρεπε να κάνει την κρίσιμη κίνηση, που θα προκαλούσε την αναμέτρηση. Γιατί όσο δεν άρχιζε η ένοπλη σύγκρουση υπήρχε πάντα η πιθανότητα να συμφωνηθεί ένας συμβιβασμός και να υπάρξουν ομαλές εξελίξεις.

    Οι δολοφονίες των διαδηλωτών της 4ης Δεκεμβρίου έγιναν ακριβώς για να αποκλείσουν αυτήν την προοπτική. Ήταν δηλαδή μια καθαρά πολιτική επιλογή. Το ερώτημα που δεν έχει ακόμα απαντηθεί είναι γιατί ο Έβερτ έκανε αυτή την κίνηση. Μια πιθανότητα είναι να ήταν δική του πρωτοβουλία. Μια άλλη, να είχε συνεννοηθεί με παράγοντες εντός και εκτός του Στρατού, εν αγνοία του πρωθυπουργού Παπανδρέου. Η τρίτη πιθανή εξήγηση είναι να πήρε την εντολή (ή την προτροπή) από ξένη δύναμη. Ο Έβερτ ήταν πράκτορας των Βρετανών – αυτός ήταν ο λόγος που τον απέλυσε ο Παπάγος, όταν έγινε πρωθυπουργός, για άλλη ενέργειά του. Η τρίτη εκδοχή μοιάζει περισσότερο λογική από τις άλλες δύο, αν και τίποτα δεν μπορεί να αποδειχτεί μετά βεβαιότητος.

    Μου αρέσει!

  12. (φ.μπ)
    Andreas Makrides Αγαπητέ Πάνο, η ανάλυσή σου βασίζεται στο αξίωμα πως εκείνος που έδωσε την εντολή, θέλησε να αποτρέψει μια ενδεχόμενη ειρηνική εξέλιξη.

    Αυτό το εκλαμβάνεις ως δεδομένο. Κατά την άποψή μου, πρόκειται περί μεθοδολογικού λάθους.

    Αυτό που έχει γίνει στην τελική πράξη του δράματος (γιατί τα Δεκεμβριανά ουσιαστικά ξεκινούν από την προβληματική πρώτη φάση των διαπραγματεύσεων) είναι κατά τη δική μου γνώμη τραγικά απλό:

    1) Το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έχει δώσει συγκεκριμένες εντολές για Κίνημα στην Αθήνα, «κατά παντός πραξικοπήματος της αντιδράσεως». Γιατί περιμένει πραξικόπημα;

    Ο Σιάντος στην Έκθεσή του, μιλά για ένα έγγραφο του καλοκαιριού του ’44 που διέρρευσε από το απέναντι στρατόπεδο, το οποίο προέβλεπε ένοπλη κατάληψη της πρωτεύουσας (άρα και της εξουσίας) από την «Αντίδραση». Ακόμα και αν ψεύδεται ο Σιάντος, καθώς οι εξηγήσεις του έχουν δοθεί εκ των υστέρων, οι οδηγίες για το Κίνημα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έχουν μία συγκεκριμένη προϋπόθεση που εκ μέρους των ΕΑΜικών αναμένεται: Το πραξικόπημα της Αντίδρασης.

    Το πρόβλημα ωστόσο είναι, πως στο Σχέδιο Ενέργειας, οι εντολές εκλαμβάνουν την απόφαση για πραξικόπημα ως δεδομένη. Αξίζει να διαβάσει κανείς τη διατύπωση, για να καταλάβει πως στα μάτια ενός ηγετικού στελέχους της Αντίδρασης, η αμυντική ρητορική των παραγράφων ΙΙ και ΙΙΙ του Σχεδίου, αποτελεί απλώς πρόφαση για κινηματικές ενέργειες σαν αυτές που διατάσσονται στην παρ. VII. http://documentahistory.blogspot.com/2012/09/1944.html

    2) Οι πολύ συγκεκριμένες εντολές του ΕΛΑΣ για το Κίνημα, έχουν πιθανότατα διαρρεύσει στους κυβερνητικούς. Ο Σπαής στον απολογισμό που κάνει το 1974 στο περιοδικό «Πολιτικά Θέματα», επικαλείται τις πληροφορίες που είχαν φτάσει στ’ αυτιά του για τη Σύσκεψη των Καπεταναίων στη Λαμία, και για απόφαση εκεί, «βίαιης κατάληψης της εξουσίας». https://sitalkisking.blogspot.com/2013/12/1944.html Ο Έβερτ, στη συνέντευξη που έδωσε στην «Ακρόπολη» μιλά για «σαφείς αποδείξεις (sic) ότι το ΚΚΕ ήτο αποφασισμένον πλέον να εξωθήσει την κατάστασιν μέχρι ενόπλου συρράξεως». https://www.mixanitouxronou.gr/to-matomeno-sillalitirio…/

    3) Σύμφωνα με τον Μιλτιάδη «Μπουλντόζα» Έβερτ, η εντολή που έχει λάβει ο Άγγελος Έβερτ από τον Γ. Παπανδρέου είναι η ακόλουθη: «Δια παντός μέσου διαλύσατε την συγκέντρωσιν». (Εφ. «Βήμα» 4/12/2004). Αν αληθεύει η αναφορά, εδώ φαίνεται το πόσο μικρός στάθηκε ο Παπανδρέου στην κρίσιμη αυτή στιγμή. Γιατί αν ένας Πρωθυπουργός αφήνει στον αρχηγό της Αστυνομίας την πρωτοβουλία των κινήσεων για μια «δια παντός μέσου» διάλυση της συγκέντρωσης, τι θα καταλάβει αυτός όταν θα δει μια λαοθάλασσα να πλησιάζει απειλητικά τα κυβερνητικά κτήρια;

    Ο Άγγελος Έβερτ είναι σαφής στη συνέντευξή του στην εφημερίδα «Ακρόπολις» το 1958:

    ««…Όταν το πρώτον απειλητικόν κύμα των διαδηλωτών έφθασε προ των γραφείων της Αστυνομικής Διευθύνσεως, η κατάστασις έφθασε εις επικίνδυνον, εις κρίσιμον σημείον. Ουδεμία εγγύησις περί των φιλειρηνικών διαθέσεων των διαδηλωτών ήτο δυνατόν να υπάρξει.

    ……Αυτό ήτο το σχέδιον του ΚΚΕ. Η κατάληψις δηλαδή των σημείων τούτων από ανευθύνους, αόπλους και ειρηνικούς διαδηλωτάς. Υπάρχει αμφιβολία ότι το κράτος θα κατελύετο οριστικώς εκείνας τας στιγμάς, αν κατελαμβάνοντο τα σημεία αυτά;».

    Ο Άγγελος Έβερτ δεν είχε καμία αμφιβολία. Κάποιοι μέχρι τις μέρες μας, εξακολουθούν να μην έχουν καμία αμφιβολία επίσης.

    Υ.Γ.: Η αναφορά του Σπαή ότι οι Βρετανοί απείλησαν τους κυβερνητικούς πως «ή υπογράφετε ανακωχή ή φεύγουμε» πριν την Βάρκιζα νομίζω πως δεν θα πρέπει να αγνοηθεί. Δεν θα έφευγαν βεβαίως, αλλά είναι ένα δείγμα πως οι Βρετανοί σέβονταν το 10% που είχαν υπογράψει, και πως πιθανότατα είναι αθώοι του κρίματος της 3ης Δεκεμβρίου.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s