Από την καλύβα

Μαθαίνοντας από τους πολιτισμούς του παρελθόντος 

Μετάφραση: Γιάννης Μαστοράκης

Για να καταλάβουμε το σημερινό περιβαλλοντικό μας δίλημμα, θα πρέπει να κοιτάξουμε προς του πολιτισμούς του παρελθόντος, οι οποίοι περιέπεσαν επίσης σε μια (παρόμοια ) περιβαλλοντική διαταραχή.  Ο σημερινός πολιτισμός, των αρχών του 21ου αιώνα, δεν είναι ο πρώτος ο οποίος αντιμετωπίζει την προοπτική μιας οικονομικής κατάρρευσης, η οποία θα οφείλεται σε περιβαλλοντικούς λόγους. Το ερώτημα βέβαια είναι με ποιον τρόπο  εμείς οι ίδιοι θα αντιμετωπίσουμε  αυτήν την πρόκληση.

Lester  Brawn, Plan B, 4.0

Όπως διαπιστώνει ο  Jared Diamond στο βιβλίο του Collapse (Κατάρρευση), μερικές από τις κοινωνίες του παρελθόντος, που βρισκόντουσαν σε διαταραγμένες σχέσεις με το περιβάλλον τους, είχαν την δυνατότητα να αλλάξουν την πορεία τους εγκαίρως, ώστε να αποφύγουν την παρακμή και την κατάρρευση.  Έξι  αιώνες πριν, για παράδειγμα, οι κάτοικοι της Ισλανδίας αντελήφθησαν ότι η  υπερβολική βόσκηση των κοπαδιών τους  οδηγούσε τα καταπράσινα οροπέδιά τους σε μια εκτεταμένη απώλεια του γόνιμου χώματος, από τα εκ φύσεως  λεπτά εδάφη της περιοχής τους. Προκειμένου λοιπόν, να μην χάσουν τα λιβάδια τους και για να μην οδηγηθούν σε μια οικονομική κατάρρευση, οι αγρότες αυτοί συσκέφθηκαν, για να αποφασίσουν πόσο συνολικά αριθμό προβάτων θα μπορούσαν να αντέξουν τα βοσκοτόπια τους  και, αφού ρύθμισαν το θέμα αυτό, ύστερα προχώρησαν στον καθορισμό μιας ποσόστωσης για κάθε έναν βοσκό. Έτσι κατάφεραν να διασώσουν τα καταπράσινα οροπέδιά τους. Η παραγωγή μαλλιού και η βιομηχανία προϊόντων από μαλλί  συνεχίζουν να αναπτύσσονται μέχρι σήμερα στη χώρα αυτή.

Ωστόσο, όλες οι κοινωνίες δεν εξασφάλισαν την ευημερία τους έτσι, όπως τα κατάφεραν οι Ισλανδοί. Ο πρώιμος πολιτισμός των Σουμερίων, της 4ης χιλιετίας πΧ, είχε εξελιχθεί πολύ περισσότερο από κάθε προηγούμενο.    Το προσεκτικά σχεδιασμένο σύστημα άρδευσής τους, τους οδήγησε  σε μια γεωργία  μεγάλης παραγωγικότητας. Η γεωργία αυτή έδινε τη δυνατότητα στους αγρότες να παράγουν ένα αρκετά μεγάλο πλεόνασμα τροφίμων, το οποίο  με τη σειρά του, υποστήριξε το σχηματισμό των πρώτων μεγαλουπόλεων  και της πρώτης γραπτής γλώσσας, της σφηνοειδούς.

Από κάθε άποψη αυτός ο πολιτισμός ήταν ένας εξαιρετικός πολιτισμός, αλλά υπήρξε μια περιβαλλοντική ρωγμή στη σχεδίαση του αρδευτικού τους συστήματος. Ήταν ένα σφάλμα που θα μπορούσε πιθανόν να υποσκάψει την  ικανότητά τους για την εξασφάλιση των αποθεμάτων τους σε τροφή. Το ύδωρ που συγκρατούνταν πίσω από τα φράγματα, τα οποία  κατασκευάστηκαν κατά μήκος του Ευφράτη, μέσω ενός δικτύου καναλιών που λειτουργούσαν με το νόμο της βαρύτητας, εξετρέπετο προς τα καλλιεργήσιμα εδάφη. Όπως δε, συμβαίνει στα περισσότερα αρδευτικά συστήματα, ένα ποσοστό από το νερό που προοριζόταν για την άρδευση, καταστάλαζε  επί σειρά ετών στο υπ-έδαφος. Στα εδάφη αυτά, όπου η αποξήρανση των υπογείων αυτών υδάτων ήταν αδύνατη, σιγά –σιγά η στάθμη αυτών των υδάτων ανέβαινε προς τα επάνω. Καθώς λοιπόν, το νερό  αναρριχιόνταν προς την επιφάνεια του εδάφους, άρχιζε να εξατμίζεται στην ατμόσφαιρα και να αφήνει  πίσω του όλο και μεγαλύτερες ποσότητες άλατος.  Με το πέρασμα του χρόνου, η συσσώρευση του άλατος στην επιφάνεια του εδάφους μείωσε την παραγωγικότητα αυτών των εδαφών.

Στη συνέχεια οι Σουμέριοι αντέδρασαν και μετέτρεψαν  την καλλιέργεια του σίτου σε καλλιέργεια κριθαριού, επειδή το δεύτερο είναι πολύ πιο ανθεκτικό στο αλάτι. Έτσι όμως, ανέβαλαν μόνο τη σταδιακή τους πορεία προς την παρακμή, επειδή προσπαθούσαν να  θεραπεύσουν τα συμπτώματα της γεωργικής τους κρίσης και όχι τις αιτίες. Διότι,  οι συγκεντρώσεις του άλατος από τη μια μεριά συνέχισαν να αυξάνουν, ενώ από την άλλη οι παραγωγές τους σταδιακά συνέχισαν να μειώνονται. Η συρρίκνωση των αποθεμάτων της τροφής τους, που επακολούθησε, υπέσκαψε κυριολεκτικά αυτόν τον κάποτε μεγάλο πολιτισμό.  Τελικά καθώς η παραγωγικότητα του εδάφους μειώθηκε, ολόκληρος ο πολιτισμός τους ακολούθησε  την ίδια πτωτική πορεία.

Το αντίστοιχο παράδειγμα των Σουμερίων στο Νέο Κόσμο είναι ο πολιτισμός των Μάγια, ο οποίος αναπτύχθηκε στις πεδιάδες της σημερινής Γουατεμάλα.  Ήκμασε από το 250μΧ μέχρι το 900μΧ, οπότε και κατέρρευσε. Όπως και οι Σουμέριοι, το ίδιο και οι Μάγια είχαν αναπτύξει μια περίπλοκη, υψηλής παραγωγικότητας γεωργία, η οποία βασίζονταν σε υψωμένους κλήρους γης που περιβάλλονταν  από κανάλια που τους τροφοδοτούσαν με νερό.

Όπως συνέβη και με τους Σουμέριους,  η καταστροφή των  Μάγια συνδέθηκε με την μείωση  των αποθεμάτων της τροφής τους. Για αυτόν τον πολιτισμό του Νέου Κόσμου, η αποδάσωση και η διάβρωση των εδαφών τους,  μαζί πιθανόν και με την εμφάνιση μιας σειράς περιόδων ξηρασίας, υπέσκαψαν τη γεωργία τους. Η έλλειψη τροφής καταφανώς πυροδότησε με τη σειρά της έναν εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στις διάφορες πόλεις των Μάγια, καθώς βρίσκονταν σε ανταγωνιστικές σχέσεις μεταξύ τους για το θέμα της διατροφής τους. Σήμερα αυτή η περιοχή καλύπτεται με ζούγκλα, και έχει ανακτηθεί από τη φύση.

Οι Ισλανδοί διέσχισαν ένα σημείο αιχμής πολιτικού χαρακτήρα το οποίο τους έδωσε τη δυνατότητα να συνεργασθούν και να περιορίσουν τη βόσκηση των κοπαδιών τους, πριν η απερήμωση των λιβαδιών φθάσει σε ένα σημείο μη επιστροφής. Οι Σουμέριοι και οι Μάγια απέτυχαν να πράξουν το ίδιο και ο χρόνος τους ξεπέρασε.

Σήμερα, οι επιτυχίες και τα προβλήματά μας απορρέουν από την υπερβολική ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας κατά τον τελευταίο αιώνα. Η οικονομική μας ανάπτυξη, η οποία κάποτε προσμετρούνταν σε δις, τώρα προσμετράται σε τρις δολάρια.  Πράγματι, η  ετήσια αύξηση της παραγωγής των αγαθών και των υπηρεσιών –που επιτυγχάνεται τα τελευταία χρόνια –ξεπερνά την συνολική παραγωγή της παγκόσμιας οικονομίας του  έτους 1900.

Και ενώ η οικονομία αυξάνεται εκθετικά, η ικανότητα των οικοσυστημάτων της γης – όπως η ικανότητά της να μας προμηθεύει φρέσκο νερό, προϊόντα από το δάσος  και τροφή από τη θάλασσα-  δεν έχει αυξηθεί καθόλου. Οι συλλογικές απαιτήσεις της ανθρωπότητας ξεπέρασαν για πρώτη φορά την αναπαραγωγική ικανότητα της γης,  γύρο στα 1980. Σήμερα,  οι απαιτήσεις όλου του πληθυσμού της γης από τα φυσικά συστήματά της ξεπερνούν την ικανότητα της βιώσιμης παραγωγής της σχεδόν κατά 30%.  Καλύπτουμε τις τρέχουσες ανάγκες μας καταναλώνοντας το φυσικό κεφάλαιο της Γης, δημιουργώντας, δηλαδή,  τις προϋποθέσεις για την παρακμή και την κατάρρευση.

Πηγή: Μαθαίνοντας από τους πολιτισμούς του παρελθόντος | Η καλύβα ψηλά στο βουνό

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s