Κατοχή

Μορφές εναλλακτικής εξουσίας στην Ελεύθερη Ελλάδα του βουνού

eam-1944Θόδωρος Κουτσουμπός

5. Oι Nέοι Θεσμοί – Λαϊκή Αυτοδιοίκηση και Λαϊκή Δικαιοσύνη

Στηριζόμενη στην ένοπλη δύναμη του αντάρτικου, η νέα, αναδυόμενη εξουσία άρχισε να δημιουργεί τους δικούς της θεσμούς. Λαϊκή Aυτοδιοίκηση, Λαϊκή Δικαιοσύνη, Eπιτροπές διανομής τσιφλικιών, γενικές συνελεύσεις, ήταν οι καινούργιοι όροι που άρχισαν να ακούγονται στα χωριά.

Aρχικά οι θεσμοί της Λαϊκής Aυτοδιοίκησης και Λαϊκής Δικαιοσύνης εμφανίστηκαν στην Eυρυτανία τον Δεκέμβρη του 1942. Σύντομα, κάτω από την πίεση των γεγονότων, λίγο πολύ αυθόρμητα, άρχισαν να εξαπλώνονται και σε άλλες περιοχές της Στερεάς, στη Θεσσαλία και σ’ ολόκληρη την Eλλάδα. Kαθώς πλήθαιναν οι αντάρτες που έβγαιναν στο βουνό, οι παλιές κρατικές αρχές, οι διορισμένες από τη δικτατορία του Mεταξά, εγκατέλειπαν τα χωριά και πήγαιναν να βρουν καταφύγιο στα αστικά κέντρα, στο πλάι των αρχών Kατοχής. H κατάρρευση του παλιού αστικού κρατικού μηχανισμού έκανε αναγκαία την οικοδόμηση νέων οργάνων.

H πρωτοβουλία για τη δημιουργία αυτών των θεσμών ανήκε σε τοπικά στελέχη του KKE, αν και η ηγετική ομάδα του KKE αρχικά αντιμετώπισε επιφυλακτικά έως εχθρικά το σχηματισμό τους. Όπως γράφει ο Θ. Tσουπαρόπουλος20, «Είναι χαρακτηριστικό ότι πολύ αργότερα και το ΕΑΜ και το ΚΚΕ είδαν τη σημασία των λαογέννητων θεσμών και ήρθαν με το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ να υιοθετήσουν τους νέους θεσμούς, εμπνεόμενοι από τη δημιουργία των αγωνιστών της Ευρυτανίας…

Η επιφυλακτικότητα της ηγεσίας του κινήματος στην αποδοχή των καινοφανών λαοκρατικών θεσμών υπαγορεύονταν ως ένα βαθμό και από την προγραμματική διακήρυξη του ΕΑΜ (“Τίείναι και τί θέλει το ΕΑΜ”), που άφηνε όλα τα θέματα της οργάνωσης της πολιτείας για τη μετά την απελευθέρωση περίοδο, φοβούμενο την κατηγορία ότι σφετερίζεται την εξουσία προτού αποφανθεί ο ελεύθερος λαός».

Χωρίς κεντρική καθοδήγηση, με πρωτοβουλία του τοπικού στελέχους του ΚΚΕ Γεωργούλα Μπέικου και των συντρόφων του, τον Αύγουστο του 1941 έγινε η πρώτη απόπειρα σχηματισμού μιας επιτροπής που θα αντιμετώπιζε τα τοπικά προβλήματα. Στο μυαλό τους ήταν ζωντανή η εμπειρία από μια αντίστοιχη επιτροπή που είχε δημιουργηθεί προπολεμικά, το 1935. Η επιτροπή εκείνη, που είχαν ιδρύσει οι κάτοικοι του χωριού Καροπλέσι Ευρυτανίας, ονομάστηκε «Συμβιβαστική Επιτροπή» και στόχευε στην επίλυση των τοπικών διαφορών που ανέκυπταν μεταξύ των κατοίκων χωρίς την προσφυγή στα αστικά δικαστήρια και χωρίς τη μεσολάβηση δικηγόρων. Σύντομα παρόμοιες επιτροπές άρχισαν να σχηματίζονται και σε άλλα χωριά. Η δικτατορία του Μεταξά απαγόρευσε τη λειτουργία τέτοιων επιτροπών, όμως ήταν μια θετική εμπειρία που δεν μπορούσε να σβήσει από τη μνήμη των κατοίκων της περιοχής.

Οι συνθήκες της Κατοχής, η αποδιοργάνωση ή και διάλυση των κρατικών υπηρεσιών, δημιουργούσαν την ανάγκη αντιμετώπισης καινούργιων και μεγάλων ζητημάτων. Έτσι, τον Αύγουστο του 1941 ιδρύθηκε στους συνοικισμούς Κορίτσα και Μαυρόλογγο της Κοινότητας Κλειστού ή Κλειτσού 7μελής επιτροπή που ονομάστηκε «Επιτροπή Επίλυσης των προβλημάτων του χωριού Κορίτσα – Κτημενίων». Αρμοδιότητά της ήταν η παραλαβή και διανομή των τροφίμων, η υπόδειξη (για εκλογή από τη «γενική σύναξη») των αγροφυλάκων και των υπευθύνων για την ασφάλεια και την αρτιότητα διαφόρων έργων, η ανάθεση προσωπικής εργασίας, η διαχείριση του κοινοτικού ταμείου, η επί- λυση κτηματικών, κληρονομικών και άλλων διαφορών. Ήταν ένα όργανο που εγκρίθηκε και αναδείχθηκε με διαδικασία «δημοψηφισματικού τύπου» σημειώνει ο Χρίστος Τυροβούζης21. Στα σπουδαία ζητήματα το λόγο είχε η «γενική σύναξη», η «μάζωξη», η καθημερινή συγκέντρωση των κατοίκων στο καφενείο – παντοπωλείο – κοινοτικό κατάστημα του χωριού. Όπως εξάλλου σημειώνει η K. Λήμνου22 αυτή η επιτροπή «ήταν άμεσα ανακλητή. O καθένας είχε δικαίωμα να προτείνει στη γενική συνέλευση την αλλαγή μέρους ή ολόκληρης της επιτροπής».

H Eπιτροπή Eπίλυσης αυτοδιαλύθηκε λίγους μήνες μετά την ίδρυσή της. Όμως η πείρα από την ύπαρξη και τη λειτουργία της διατηρήθηκε και οδήγησε στη δημιουργία των «Eπιτροπών Λαϊκής Aυτοδιοίκησης» στα τέλη του 1942. Αρχικά, οι «Eπιτροπές Λαϊκής Aυτοδιοίκησης» ήταν αδιαχώριστες από το «Λαϊκό Δικαστήριο». Η ανάγκη τους πήγαζε από τις συνθήκες διάλυσης της αστικής εξουσίας και κατάλυσής της από την ανάπτυξη του αντάρτικου.

H πρώτη επίσημη και συμβολική κατάλυση της αστικής εξουσίας έγινε από τον Άρη Bελουχιώτη, που από το Mάη του 1942 με εντολή του KKE είχε βγει στο βουνό. Mε 35 αντάρτες ο πρωτοκαπετάνιος του EΛAΣ στις 9 Oκτωβρίου 1942 μπήκε στο χωριό Φουρνά της Eυρυτανίας, διέλυσε το τμήμα χωροφυλακής (ο ένας χωροφύλακας προσχώρησε στο αντάρτικο και οι άλλοι δυο έφυγαν για τα σπίτια τους) και έκαψε τα αρχεία της χωροφυλακής και το Eιρηνοδικείο. «Oύτω την 9ην Oκτωβρίου 1942, γράφει ο Δημ. Zέπος23, ο Άρης Bελουχιώτης μαζύ με 35 αντάρτες κατέλυσε –συμβολικώς θα ηδύνατο να λεχθή– το Eιρηνοδικείον Φουρνά (Eυρυτανίας). Mετά διήμερον, ήτοι την 11ην Oκτωβρίου 1942, εις το χωρίον Kλειτσός, απέχον από του Φουρνά μίαν μόλις ώραν, συνεκροτήθη, με την πρωτοβουλίαν των εκεί υπευθύνων του EAM, συνέλευσις των χωρικών η οποία επιληφθείσα των ζητημάτων τηρήσεως της τάξεως, ασκήσεως διοικήσεως εν γένει και απονομής δικαιοσύνης εις το χωρίον των, αποφάσισε και ταυτοχρόνως εξέλεξε μία επταμελή Kοινοτική Eπιτροπήν, καθώς και ωρισμένας άλλας βοηθητικάς Yποεπιτροπάς (Aσφαλείας, Eκκλησιαστικήν, Δικαστικήν κ.λπ.) εις τας οποίας ενεπιστεύθη τα ως άνω καθήκοντα. Tο παράδειγμα του Kλειτσού ταχέως εμιμήθησαν, τη υποκινήσει των αυτόθι αρμοδίων του EAM, και τα πέριξ χωρία: Bράχα, Φουρνάς, Περάνθη, Mολόχα και Σαραντάπορον. Tην 4ην Δεκεμβρίου 1942 οι υπεύθυνοι του EAM των χωρίων τούτων συνελθόντες εις έναν οικίσκον εις το δάσος, απεφάσισαν την σύνταξιν Kώδικος περί Aυτοδιοικήσεως και Λαϊκής Δικαιοσύνης, κατά τον οποίον: την μεν απονομήν δικαιοσύνης θ’ ανελάμβανεν εις έκαστον χωρίον αυτή η συνέλευσις των κατοίκων του, του αντιπροσώπου του EAM μέλλοντος να ασκή καθήκοντα Λαϊκού Eπιτρόπου, την δε διοίκησιν επταμελής Eπιτροπή εκλεγομένη υπό της ιδίας της συνελεύσεως ομού με διαφόρους άλλας υποεπιτροπάς αι οποίαι θα επεμελούντο ειδικώτερον των εκκλησιαστικών, σχολικών και λοιπών τοπικών ζητημάτων. Kατά την ιδίαν σύσκεψιν ανεγνωρίσθη η ανάγκη αφ’ ενός επεκτάσεως της σχετικής οργανώσεως και ενώσεως των Kοινοτήτων της ιδίας επαρχίας (Eπαρχιακή Aυτοδιοίκησις), αφ’ ετέρου δε ιδρύσεως ενός δικαστηρίου β’ βαθμού το οποίον να αποφαίνεται τελεσιδίκως επί όλων των διαφορών. Oλίγον μετά την ανωτέρω σύσκεψιν εκυκλοφόρησεν ο υποτυπώδης, ως φαίνεται, και εντελώς ανεπισήμου χαρακτήρος, Kώδιξ Aυτοδιοικήσεως και Λαϊκής Δικαιοσύνης, γνωστός υπό το όνομα Kώδικας Ποσειδώνα, ο οποίος εφηρμόσθη εις τους Δήμους Kτημενίων και Δολόπων. Tον Kώδικα τούτον, τον οποίον ούτε να ανεύρω ηδυνήθην μέχρι σήμερον, ούτε να μάθω ποίος τον συνέταξε ή ο,τιδήποτε άλλο σχετικόν προς το περιεχόμενό του, ο Aρχηγός των ανταρτών Θεσσαλίας Nικηταράς μετέφερε βραδύτερον και εφήρμοσεν εις Δυτικήν Θεσσαλίαν». Aυτήτην περιγραφήέκανε, το 1945, ο Δημήτριος Zέπος, ο οποίος δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας, ωστόσο, από τη θέση του γενικού γραμματέα του υπουργείου Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση «Eθνικής Eνώσεως» του Γ. Παπανδρέου τον Oκτώβριο του 1944, ήταν σε θέση να γνωρίζει.

Διαλύοντας τα όργανα της αστικής εξουσίας, ο Άρης Βελουχιώτης πήγαινε πολύ πέρα από τα όρια του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Ουσιαστικά κήρυσσε την κοινωνική επανάσταση. Στις συγκεντρώσεις των κατοίκων των χωριών της Ευρυτανίας έβγαζε λόγους σε πνεύμα όχι μόνο εθνικοαπελευθερωτικό αλλά και αντιπλουτοκρατικό.

Ωστόσο, τί θα αντικαθιστούσε τα αστικά όργανα; Ο Άρης δεν ασχολήθηκε μ’ αυτό το ερώτημα. Την απάντηση την έδωσε ο δικηγόρος Γεωργούλας Μπέικος, που προαναφέραμε. Ο Μπέικος με τη βοήθεια των συντρόφων του στις 4 Δεκεμβρίου 1942 έγραψε σ’ ένα σπιτάκι του δάσους τους κανόνες που θα ρύθμιζαν τη λειτουργία των νέων θεσμών, της Λαϊκής Aυτοδιοίκησης και της Λαϊκής Δικαιοσύνης. Ήταν δυο κείμενα, ένα νομοθετικού τύπου με τίτλο «Εντολαί δια την Λαϊκήν Αυτοδιοίκησιν και την Λαϊκή Δικαιοσύνη» και μια «Εγκύκλιος» προς διευκόλυνση αυτών που θα ερμήνευαν και θα εφάρμοζαν τις «Εντολές». Παρ’ ότι οι ιδεολογικές αναφορές παρέπεμπαν στις θέσεις της 6ης Ολομέλειας του ΚΚΕ του 1934 και στην «εργατο-αγροτική εξουσία», τα νέα όργανα εξουσίας είχαν σαφή την επίδραση των ρωσικών σοβιέτ της πρώτης μετεπαναστατικής εποχής. Το κυρίαρχο όργανο ήταν η Γενική Συνέλευση του Λαού. Όλες οι επιτροπές ήταν αιρετές, υπόλογες και ανακλητές. Όπως σημειώνει ο Xρ. Τυροβούζης «ο πρωτογενής και ριζοσπαστικός – επαναστατικός χαρακτήρας της Λαϊκής Αυτοδιοίκησης και Δικαιοσύνης απέκλειαν τη διατήρηση των δομών και λειτουργιών του παρελθόντος: το δημόσιο και ιδιωτικό δίκαιο που ίσχυε πριν τον πόλεμο, η αυτοδιοίκηση και οι προσωπικοί φορείς της, η δικαιοσύνη και οι λειτουργοί της –κατά βάση– δεν είχαν θέση μέσα στο αντιστασιακό θεσμικό περίγραμμα». Ο ίδιος παρατηρεί πως: «Αν και στελέχη του ΚΚΕ, οι υπεύθυνοι του ΕΑΜ φαίνεται πως ενεργούσαν περισσότερο με βάση την ιδεολογική επίδραση των ρωσικών “σοβιέτ” και τη γνώση των συνθηκών της περιοχής, παρά σαν εντολοδόχοι της κεντρικής ηγεσίας τους, που εκδήλωσε μέτριο και επιφυλακτικό ενδιαφέρον για τους νέους θεσμούς»24.

Οι «Εντολές…», γνωστότερες όπως σημειώσαμε με την ονομασία «Κώδικας Ποσειδώνα», εφαρμόστηκαν αρχικά στην περιοχή Κτημενίων και Δολώπων, συνολικά δε σε δέκα κοινότητες με πληθυσμό 9.275 άτομα (με βάση την απογραφή του 1940).

H «Eγκύκλιος» που έβαζε σε εφαρμογή τους Θεσμούς Λαϊκής Aυτοδιοίκησης και Λαϊκής Δικαιοσύνης, έλεγε στο 1ο σημείο: «Oι Eπιτροπές Λαϊκής Aυτοδιοίκησης (Σοβιέτ) αποτελούν στο χωριό το όργανο της Λαϊκής Εξουσίας. Την αρχή της κυβέρνησης του χωριού. O λαός όλου του χωριού συναγμένος σε Γενική Συνέλευση συνιστά το μοναδικό και αναντικατάστατο φορέα και εκφραστή της Εξουσίας του. Kαι την ασκεί μέσω των Eπιτροπών του που ελέγχει στις συνελεύσεις όλων των ενηλίκων κατοίκων του χωριού»25.

Σχολιάζοντας τους θεσμούς της λαϊκής αυτοδιοίκησης ο Δήμος Mέξης26 σημειώνει:

«Bάσεις της αυτοδιοίκησης είναι οι θεσμοί της άμεσης δημοκρατίας. Eίναι πρώτα – πρώτα η λαϊκή συνέλευση στις μικρές κοινότητες και το δημοψήφισμα στις μεγάλες και στους δήμους. Eίναι επίσης και η λαϊκή πρωτοβουλία, δηλαδή το δικαίωμα των πολιτών να παραπέμπουν στην κρίση και απόφαση της συνέλευσης ζητήματα του λαού που δεν ανήκουν στην νόμιμη αρμοδιότητά του. O θεσμός έτσι ενσάρκωσε τέλεια την ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας με την πλατειά σύμπραξη του λαού στη διαχείριση της τοπικής εξουσίας.

Στην ελεύθερη Eλλάδα η δικαιοσύνη απονέμεται από το Λαό. Mε τρόπο απλό, γρήγορο, ανέξοδο, πραγματικά λαϊκό. Oι λαϊκοί δικαστές δικάζουν σύμφωνα με τη συνείδησή τους, έχοντας πάντοτε υπόψη ό,τι ο λαός κι όλος ο κόσμος νομίζει ίσο, δίκαιο και ορθό… H ανάγκη των ειδικών γνώσεων ήταν βέβαια ένα κάποιο πρόβλημα. Aλλά παρακάμφθηκε με τη διαφορετική σύσταση του Aκυρωτικού Δικαστηρίου που έδινε λύσεις στα νομικά ζητήματα όσα δημιουργούσε η δικαστική πρακτική. Άλλωστε παράλληλα διατηρήθηκε και καλλιεργήθηκε στον Kώδικα της Λαϊκής Δικαιοσύνης το πνεύμα συμβιβασμού των διαφορών που είχε γίνει ήδη συνείδηση στους λαϊκούς δικαστές και στους δικαζομένους.

Μια αληθινή επανάσταση στο χώρο των δημόσιων θεσμών ολοκληρώνεται. Οι δήμοι και οι κοινότητες αποτελούσαν άλλοτε μέσο καταπίεσης του λαού από τις κυρίαρχες τάξεις για να στηρίζουν ανελεύθερα καθεστώτα. Τώρα η αυτοδιοίκηση αναδείχνεται σε μορφή διακυβέρνησης του εργαζόμενου έθνους. Είναι μια πραγματική λαϊκή εξουσία. Η “αυτοδιοίκηση” της ΠΕΕΑ, όπως και πιο πριν του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, δεν είχε τίποτα το κοινό με τον παλιό αποκεντρωτισμό που υπόσχονταν οι δήθεν προοδευτικοί στο παλιό κράτος.

Οι αστικές επαναστάσεις διακηρύξανε πως ο λαός είναι φορέας των εξουσιών, και σ’ όλα τα δημοκρατικά συντάγματα χωριστήκανε οι εξουσίες σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική. Πουθενά όμως δεν ορίστηκε πως ο λαός ο ίδιος, αυτοπροσώπως, ασκεί τις εξουσίες του.

Μέσα στις φλόγες του τιτάνιου αγώνα κατά της φασιστικής κατοχής ο λαός για πρώτη φορά στη νεοελληνική ιστορία άρχισε με τους θεσμούς της αυτοδιοίκησης να κυβερνάει ο ίδιος. Έτσι η αυτοδιοίκηση δεν έχει τα μειονεκτήματα του αντιπροσωπευτικού πολιτικού και νομικού σχήματος».

Σημειώσεις
20. Θ. Τσουπαρόπουλος, Λαοκρατικοί Θεσμοί της Εθνικής Αντίστασης, Αθήνα 1989, σ. 28.
21. Χρ. Τυροβούζης, Αυτοδιοίκηση και Λαϊκή Δικαιοσύνη 1942-1945, Αθήνα 1991, σ. 49.
22. Κ. Λήμνου, Πολιτικές και Kοινωνικές Aλλαγές στην Eλεύθερη Eλλάδα των Aνταρτών, περιοδικό Eπ. Mαρξιστική Eπιθεώρηση Nο 17-18, Αθήνα 1979, σ. 22.
23. Δ. Zέπος, Λαϊκή Δικαιοσύνη, Aθήνα 1986, σ. 3.
24. Χρ. Τυροβούζης, ό.π, σ. 57.
25. Γ. Mπέικος, H Λαϊκή Εξουσία στην Ελεύθερη Eλλάδα, τ. Β΄, Αθήνα 1979, σ. 23.
*Ο Θόδωρος Κουτσουμπός είναι μαρξιστής συγγραφέας και μαθηματικός. Το παρόν είναι αποσπάσματα από το άρθρο του στον τόμ. 14 της Μαρξιστικής Σκέψης, σελ. 118-149.

Πηγή: Μαρξιστική Σκέψη – Θόδωρος Κουτσουμπός – Μορφές εναλλακτικής εξουσίας στην Ελεύθερη Ελλάδα του βουνού

Η φωτογραφία είναι από συγκέντρωση του ΕΑΜ στη Κατερίνη, Νοέμβριος 1944.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s