Απόψεις

Μνήμη εμφύλιου και εμφύλιοι μνήμης… 

Σταύρος Καλαϊτζόγλου

«Ο εμφύλιος πόλεμος είναι κακό και για τα δυο μέρη.  γιατί το ίδιο είναι η καταστροφή και για τους νικητές και για τους νικημένους»
(Δημόκριτος, Ανθ. Στοβ. ΜΓ, 34)

ΠΕΡΑΣΑΝ πάνω από 70 χρόνια. Όμως το θέμα του εμφυλίου πολέμου (1946-1949) (1) παραμένει καυτό. Και θα καίει, όσο δεν αποκαλύπτεται η αλήθεια κι απ’ τις δυο πλευρές.
ΠΟΛΛΟΙ αποτόλμησαν να πουν την «αλήθεια» τους: μίλησαν σε συμπόσια, έδωσαν συνεντεύξεις, έγραψαν απομνημονεύματα, αφηγήθηκαν βιώματα, λυτρώθηκαν. Άλλοι βασανίζονται με «εσωτερικούς» δικούς τους «εμφυλίους». Φυσικά, το σημαντικό -όπως λέει ο Ουμπέρτο Έκο- δεν είναι να έχεις αναμνήσεις, αλλά να έρχεσαι αντιμέτωπος με αυτές. Η διαχείρηση της μνήμης όμως, δεν είναι εύκολη υπόθεση: πολλοί σιωπούν, «φεύγουν» χωρίς να μιλήσουν.
ΒΕΒΑΙΑ, η Ιστορία δεν είναι μόνο μαρτυρίες απλών ανθρώπων ή καταγραφή ντοκουμέντων. Ιστορία είναι η γραφίδα που κρατάει διαρκώς στο χέρι ο πανδαμάτωρ χρόνος καταγράφοντας και ξεκαθαρίζοντας από τη θολούρα κάθε υποτιθέμενη «ιστορική» αλήθεια. Όπως ακριβώς κάνει το τρεχούμενο νερό στο ποτάμι που, στο πέρασμά του, ξελαμπικάρει τις πέτρες. Γι αυτό, περιμένουμε τη δημοσιοποίηση των επίσημων αρχείων του ΚΚΕ. Τότε η Ιστοριογραφία θα  μπορέσει να θεωρήσει εαυτήν α δ έ κ α σ τ η. Λένε πως η Ιστορία γράφεται από τους νικητές. Πιθανόν. Όμως, πρόκειται για προσωρινή «ιστορία» που εξυπηρετεί μόνο πολιτικές σκοπιμότητες. Αυτές   ανατρέπονται εύκολα σε μια ευνομούμενη πολιτεία, είτε από συνεχείς αναθεωρήσεις είτε από έρευνες/προσθήκες ιστορικών στοιχείων.
ΜΕΡΟΚΑΜΑΤΙΑΡΗΔΕΣ αγρότες, κατατρεγμένοι Πόντιοι πρόσφυγες, οι γονείς κι οι συγγενείς μου. Έζησα σε πολύ πολύ μικρή ηλικία  τα τρομερά χρόνια του εμφυλίου -κυρίως τον απόηχό τους- στη Μακεδονία. Βιώνω μέχρι σήμερα τις συνέπειές του. Φορές, νιώθω εξόριστος σε μια δυστοπία της οποίας μερικές βαριές λέξεις («ανταρτοπόλεμος», «συμμοριτοπόλεμος», «ανταρτόπληκτα», «κουκουέδες», «φασίστες», «παιδομάζωμα» κ.ά.) μένουν σφηνωμένες σαν καρφιά στο μυαλό μου. Το ίδιο θα συμβαίνει και με τους επιζήσαντες της «άλλης πλευράς». Με άλλες λέξεις… Ζούμε σέρνοντας ένα βασανιστικό παρελθόν που κανένας «νήδυμος ύπνος» -όπως λέει Σωτήρης Δημητρίου- δεν μπορεί να  αλαφρύνει.
ΠΟΛΛΟΙ και ποικίλοι είναι οι πόλεμοι. Μα, πιο άγριος και απάνθρωπος από τον εμφύλιο δεν υπάρχει. Το μαύρο χρώμα του,  σαν άλλος αόρατος ιστός, παγιδεύει την ύπαρξή σου. Επιδρά   -δέστε το στη μεταπολιτευτική και στη μνημονιακή πολιτική- στον τρόπο με τον οποίο βλέπει κανείς τα πράγματα… Ανδρωθήκαμε στο ήμασταν, με τα γεγονότα μιας τραγικής δεκαετίας, τις αντιλήψεις και τα έντονα πάθη που ακόμη και σήμερα δυστυχώς διαποτίζουν το σήμερα, το είμαστε. Κάθε «μεταρρυθμιστική» ιδέα, κάθε απόπειρα ή ενέργεια συμφιλίωσης με το παρελθόν, φιλτράρεται αναγκαστικά από προσωπικά βιώματα που επηρεάζουν άμεσα το σήμερα που με τη σειρά του διαμορφώνει το αύριο.
ΤΟ ΤΙ υπήρξε για μένα προσωπικά ο εμφύλιος, έχει ξαναγραφεί: στίγματα από αλληλοφονικά, ανείπωτες αγριότητες στα χωριά, δεύτερο κάψιμο του χωριού μας (1947), παντού θρήνος, μαυροφορεμένες γυναίκες, πείνα∙ γενιοφόροι «αντάρτες», ζωσμένοι χιαστί τ’ άρματα, να απειλούν με το όπλο τη χαροκαμένη μάνα, εμένα πεντάχρονο και την αδελφή μου∙ να καίνε το προσφυγόσπιτό μας, να εξαφανίζονται στο πουθενά. Κι όπως γράφαμε (* ), «Το δέντρο της ζωής μας έμεινε για πάντα «καμένο» από εκείνο τον «σπάταλο σε αίμα» αδελφοκτόνο πόλεμο: πέντε από τα κλαδιά-ριζώματά του (5 μέλη της οικογένειάς μας) «έφυγαν» βίαια, θύματα ιδεοληψιών και μοιραίων παιχνιδιών εξουσίας των ξένων». Η εικόνα του εμφυλίου «μου» είναι κατάμαυρη (2).
… ΠΡΟΧΘΕΣ, «Σάββατο των Ψυχών» (18/2), στη Μητρόπολη Χανίων ξαναμνημονεύσαμε νοερά (3) τους νεκρούς και των δυο παρατάξεων. Για καταλλαγή ψυχών, ζωντανών και νεκρών. Έτυχε να ’χω στη ζωή μου καρδιακούς φίλους/συγγενείς «συμπαιδοπολίτες»: με γονείς αριστερούς που όμως κυνηγήθηκαν άγρια στο Παραπέτασμα και έλιωσαν εκεί λησμονημένοι (Ουγγαρία). Δεν αποτελούμε επομένως ξέχωριστή περίπτωση. Και «η άλλη πλευρά» είχε ανάλογα, ίσως και σε χειρότερη έκδοχή, θύματα. Κι αν σήμερα υπάρχει σιωπή, είναι γιατί ο εμφύλιος  υπήρξε μια βαθύτατα διχαστική περίοδος της μεταπολεμικής μας ιστορίας μας.
ΝΕΕΣ μελέτες δημοσιοποιούνται. Πολλές αλλάζουν ακράδαντες πεποιθήσεις (4) περί του εμφυλίου, ανατρέπουν κομματικές μονολιθικότητες ή αποκαλύπτουν εσκεμμένες αποκρύψεις. Πιστεύουμε πως, έστω αργά, η αλήθεια θα αποκαλυφθεί (5).
ΕΙΝΑΙ γεγονός πως η εμπλοκή μιας (οποιασδήποτε) «στρατευμένης» ιδεολογίας στην ερμηνεία ιστορικών γεγονότων, προκαλεί μόνο σύγχυση: για τον εμφύλιο, επί 40 χρόνια (1949-1989) κυριαρχούσε η άποψη των «νικητών». Στη μεταπολίτευση, για άλλα 40 χρόνια κυριάρχησε η «αριστερή» άποψη. Όμως, ο εμφύλιος υπήρξε μια οδυνηρότατη εθνική τραγωδία, όχι μόνο παραταξιακή διένεξη. Όταν, λοιπον, δημοσιοποιηθεί (αν δημοσιοποιηθεί ποτέ!) όλη η αλήθεια, πιστεύουμε ότι αυτή θα αποτελέσει οδηγό για τις επόμενες γενιές: τι και για ποιο λόγο θα πρέπει να αποφεύγουν οι νέοι κάθε είδους «στρατεύσεις», ώστε να μη γίνονται θύματα ιδεοληπτικών παθών τα οποία οδηγούν αναπόφευκτα μόνο στην αυτοκτονία ενός λαού: με μόνους κερδισμένους τους ξένους. (2/17)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

-(1)Συνοπτικά περί Ελληνικού Εμφυλίου (1946-1949): «Με τον όρο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, 1946-1949, (κατά πολλούς και Δεύτερο Αντάρτικο ή Συμμοριτοπόλεμος ή πόλεμος εναντίον του μοναρχοφασισμού, υπονοώντας ότι ήταν η συνέχεια της Εθνικής Αντίστασης 1941-1944), εννοούμε την περίοδο ενόπλων αντι-ανταρτικών συγκρούσεων που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα μεταξύ του Ελληνικού Στρατού και των ανταρτικών δυνάμεων του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (υπό τον έλεγχο του ΚΚΕ). Διήρκεσε από τον Μάρτιο του 1946 έως τον Αύγουστο του 1949 και είχε ως αποτέλεσμα την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ). Ο Ελληνικός Εμφύλιος θεωρείται διεθνώς ως η πρώτη πράξη του ψυχρού πόλεμου στη μεταπολεμική ιστορία και ήταν η πολεμική σύγκρουση με τις μεγαλύτερες απώλειες που γνώρισε η χώρα από το 1830 έως σήμερα».(από την el.wikipedia.org)
-(2) «…Αν στην κατοχή, εμείς οι τότε νέοι αποκτήσαμε συνείδηση της ανθρωπιάς, στα κατοπινά χρόνια υποχρεωθήκαμε να πιούμε ως τον πάτο το δηλητήριο της απανθρωπιάς (…) Η κατοχή είναι ένας πολύχρωμος πίνακας όπου το μαύρο δένει παράδοξα αρμονικά με το κόκκινο, με το γαλάζιο, με όλα τα χρώματα της ίριδας. Το χρώμα του εμφύλιου είναι το μαύρο, ένα απέραντο απ’ άκρη σ’ άκρη μαύρο κι η μνήμη δεν μπορεί να ρίξει πουθενά μια ευφρόσυνη ματιά» (Μ. Αναγνωστάκης, απόσπασμα συνομιλίας με τους Αντώνη Φωστιέρη-Θανάση Νιάρχο, στο περιοδικό “Λέξη”, τ. 186, οκτ-δεκ. 2005).
-(3)«…Υπάρχει χώρα των ζωντανών και χώρα των νεκρών
και γιοφύρι τους είναι η αγάπη, η μοναδική επιβίωση,
το μοναδικό νόημα» (Θ. Ουάϊλντερ (1897-1975), «Το γιοφύρι του Σαν Λουί Ρέυ»)
-(4) “Εμφύλια πάθη: 23 ερωτήσεις και απαντήσεις για τον Εμφύλιο”, των Στάθη Καλύβα και Νίκου Μαραντζίδη, Μεταίχμιο, 2015 και 2017. Τα “Εμφύλια Πάθη” προσεγγίζουν τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο μέσα από 23 (+2) κρίσιμες ερωτήσεις και απαντήσεις, ξεκινώντας από το τι είναι εμφύλιος  και καταλήγοντας στην κληρονομιά που μας άφησε. [Οι συγγραφείς του, καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Yale ο ένας, και στο Μακεδονίας ο άλλος, δεν είναι «στρατευμένοι»! Γι αυτό και το έργο τους είναι ό,τι πιο αντικεμενικό επί του θέματος υπάρχει.]
-(5) «Αποκαλύπτει την αλήθεια ο χρόνος» (Μένανδρος)
* «Χανιώτικα Νέα», 5-12-16, Περι-διαβάζοντας, «Το δέντρο: σημείο αναφοράς ζωής και θανάτου» (Στ.Γ.Κ.)

Πηγή: Μνήμη εμφύλιου και εμφύλιοι μνήμης… – Χανιώτικα Νέα

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s