Ενδιαφέροντα

Μάριο Βάργκας Λιόσα: «Η πιο σημαντική αρετή του δυτικού πολιτισμού υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική» 

Γιατί υπερασπίζομαι τη Δύση

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

http://www.enet.gr/?i=arthra-sthles.el.home&id=213901

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, ο περουβιανός συγγραφέας που τιμήθηκε φέτος με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, αρθρογραφεί τακτικά στην ισπανική εφημερίδα «El Pais». Το ακόλουθο κείμενό του, που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2004 (λίγο μετά τις βομβιστικές επιθέσεις της 11ης Μαρτίου 2004 στη Μαδρίτη), είναι ένα αντιπροσωπευτικό «δείγμα γραφής»:

Κάθε υπεράσπιση του δυτικού πολιτισμού θα έπρεπε να ξεκινάει (όπως το έκανε ο Ρεϊμόν Αρόν με το έργο του «Plaidoyer pour l’Europe decadente») από την αναγνώριση της ευθύνης της Ευρώπης για ένα μεγάλο μέρος του τρόμου και των αδικιών της νεότερης Ιστορίας. Η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία κατέστρεψε τον μισό πλανήτη, κατέστρεψε πολιτισμούς και κουλτούρες στην Αφρική, την Αμερική και την Ασία, αφήνοντας σε αυτές τις τρεις ηπείρους παράλογες εθνικές διαιρέσεις, οι οποίες σε πολλούς τόπους συνεχίζουν να γεννούν συγκρούσεις για τα σύνορα και ατέλειωτους σπαραγμούς. Στην Ευρώπη γεννήθηκαν οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες, οι οποίες προκάλεσαν τις μεγαλύτερες ωμότητες στην ιστορία της ανθρωπότητας: ο ναζισμός, ο φασισμός και ο κομμουνισμός. Τα έξι εκατομμύρια Εβραίων που εξοντώθηκαν από τους ναζί είναι και συνέπεια μιας νοσηρής εκτροπής, η οποία δεν ριζώνει και δεν ανθεί με την ίδια δύναμη σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου όσο στην Ευρώπη: του αντισημιτισμού. Και ο εθνικισμός, που στις μέρες μας έχει γίνει, μαζί με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, η πιο σημαντική γενεσιουργός αιτία της πολιτικής βίας και η μεγαλύτερη πρόκληση για τη δημοκρατική κουλτούρα, είναι δυστυχώς και αυτός ένα ευρωπαϊκό δημιούργημα.

Αυτά τα λάθη όμως δεν αρκούν για να καταδικάσουμε τη Δύση, επειδή, εκτός του ότι τα έχει νιώσει στο πετσί της με τρομερή σκληρότητα, ο δυτικός πολιτισμός έχει και μιαν άλλη όψη, την οποία μπορεί να επιδεικνύει χωρίς καμιά ντροπή, υποστηρίζοντας ότι, χάρη σε αυτήν, η ανθρωπότητα προόδευσε σαφώς στο πεδίο της συμβίωσης, των ανθρώπινων δικαιωμάτων, της επιστημονικής και τεχνικής προόδου, της δημοκρατίας. Η πιο σημαντική του αρετή, εκείνη που ίσως αποτελεί κάτι «μοναδικό» στο ευρύ φάσμα των πολιτισμών του κόσμου και που του επέτρεψε πολλές φορές να αναγεννηθεί μέσα από τα ερείπιά του, όταν φαινόταν καταδικασμένος σε βέβαιο θάνατο, υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική. Κανένας άλλος πολιτισμός δεν έχει αυτοεξεταστεί από μόνος του με τη σκληρότητα της Δύσης και γι’ αυτόν το λόγο κανένας άλλος πολιτισμός δεν υπήρξε ικανός να ανανεωθεί τόσες φορές και τόσο ριζικά, σε πολλές περιπτώσεις για το καλό και σε ορισμένες για το κακό. Σήμερα η αποικιοκρατία και η κατάκτηση αδύναμων χωρών από ισχυρές χώρες είναι μια αδικία που όλος ο κόσμος καταδικάζει. Πόσες όμως είναι στην ιστορία οι συμπεριφορές που μπορούν να συγκριθούν με εκείνη ενός Μπαρτολομέο ντε Λας Κάζας και με τα αυστηρά κατηγορητήριά του, στην εποχή της αποικιοποίησης, εναντίον των καταχρήσεων και των εγκλημάτων που διαπράττονταν σε βάρος των Ινδιάνων και των αυτόχθονων αμερικανικών πολιτισμών;

Στον καιρό του πολέμου της Αλγερίας ζούσα στη Γαλλία και έζησα από κοντά το πώς ένα μεγάλο τμήμα της γαλλικής κοινωνίας στήριξε με τις κριτικές του και τη στράτευσή του την πάλη του FLN για την αλγερινή ανεξαρτησία, ενώ ο τύπος και οι πολιτικές και διανοητικές πρωτοπορίες κατήγγειλλαν τα βασανιστήρια και τις καταχρήσεις που διαπράχθηκαν από τον γαλλικό στρατό εναντίον των εξεγερμένων. Πιθανότατα, ωστόσο, η εμβληματική περίπτωση σε αυτό το πεδίο είναι η κινητοποίηση που έγινε στον δυτικό κόσμο, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ. Ο Λευκός Οίκος θα μπορούσε να είχε νικήσει σε αυτή τη σύγκρουση, αν δεν είχε διστάσει να ρίξει πάνω σε αυτή τη μικρή χώρα, που αντιστεκόταν με νύχια και με δόντια στην ξένη επέμβαση, το πελώριο οπλοστάσιό του, το οποίο συμπεριελάμβανε τις ατομικές βόμβες, που είχαν ήδη εξαπολυθεί στη Χιροσίμα προκαλώντας γενοκτονία. Δεν μπόρεσε να το κάνει και εξαιτίας της διαδεδομένης άρνησης που προκλήθηκε από αυτόν τον πόλεμο στον ίδιο τον αμερικανικό λαό, ο οποίος χρησιμοποίησε όλους τους μηχανισμούς που επέτρεπε το σύστημα, για να διαδηλώνει και να απαιτεί το τέλος των πολεμικών επιχειρήσεων. Στη σύγκρουση αυτή νίκησαν τελικά οι Βορειοβιετναμέζοι, αλλά η νίκη τους θα ήταν πολύ πιο δύσκολη, ίσως και αδύνατη, χωρίς την αποφασιστική στήριξη του τύπου και της κοινής γνώμης ολόκληρου του δυτικού κόσμου.

Η δημοκρατία είναι ένα γεγονός που συνήθως προκαλεί χασμουρητά στις χώρες στις οποίες υπάρχει ένα κράτος δικαίου και οι πολίτες απολαμβάνουν ελευθερίες κίνησης και έκφρασης. Είναι αλήθεια ότι μερικές φορές ξεχωρίζουν τα ελαττώματα και οι ελλείψεις της: η διαφθορά, οι μεγάλες ανισότητες, η μετριότητα, οι σπατάλες και εκείνη η «γραφειοκρατικοποίηση», η οποία εξαπλώνεται σαν καρκίνος οδηγώντας στην ασφυξία τις επιχειρήσεις και τους ανυπεράσπιστους πολίτες. Αναμφίβολα, ένα γεγονός είναι βέβαιο: αν ιδωθεί από την οπτική γωνία μιας οποιασδήποτε ισλαμικής δικτατορίας ή τριτοκοσμικής σατραπείας, η παρακμάζουσα δυτική δημοκρατία είναι κάτι λιγότερο από ένας παράδεισος. Σε αυτήν, παρά τις πελώριες εισοδηματικές διαφορές, οι άνθρωποι έχουν το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο του πλανήτη, τις μεγαλύτερες δυνατότητες να προσανατολίσουν τη ζωή τους με βάση τις κλίσεις τους, οι γυναίκες υποφέρουν από λιγότερες διακρίσεις, οι σεξουαλικές μειονότητες σιγά σιγά κατακτούν τα δικαιώματά τους. Η Δύση έχει ευημερήσει και έχει αναπτυχθεί περισσότερο από άλλους πολιτισμούς, επειδή η ελευθερία αναπτύχθηκε όσο ποτέ πριν στην ιστορία και διαμόρφωσε το άτομο ως ένα κυρίαρχο ον προικισμένο με δικαιώματα (…). *

Πηγή: Μάριο Βάργκας Λιόσα: «Η πιο σημαντική αρετή του δυτικού πολιτισμού υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική» | Η καλύβα ψηλά στο βουνό

Σχόλιο, από την ανάρτηση της καλύβας: «Η πιο σημαντική του αρετή, εκείνη που ίσως αποτελεί κάτι «μοναδικό» στο ευρύ φάσμα των πολιτισμών του κόσμου και που του επέτρεψε πολλές φορές να αναγεννηθεί μέσα από τα ερείπιά του, όταν φαινόταν καταδικασμένος σε βέβαιο θάνατο, υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική».

Μάλλον δεν είναι έτσι. Η «αυτοκριτική» δεν είναι τίποτε άλλο από προσαρμογή στις εκάστοτε συνθήκες, με στόχο τη διατήρηση του υπάρχοντος στάτους κβο.

Ναι, η Δύση μπορεσε να γεννήσει το σουρεαλισμό και τα άλλα κινήματα αμφισβήτησης, αλλά αυτά δε στάθηκαν ικανά να αποτρέψουν τη δυναμική της μυθολογικής σκέψης που οδήγησε στο ναζισμό και το σταλινισμό.

Ναι, η Ευρώπη μπόρεσε να ξεπεράσει το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που ουσιαστικά την έκανε δύναμη (σύνολο δυνάμεων) β’ κατηγορίας. Αλλά συμμετέχει ολόψυχα στη λεηλασία των φυσικών πόρων, το βρώμισμα του πλανήτη και τη νεο-αποικιοκρατία (για τώρα μιλάμε).

Η ίδια μυθολογική σκέψη που οιστρηλατεί τον καπιταλισμό έχει μολύνει και τους λαούς της Ανατολής και της Αφρικής.

Ναι, έχει δίκιο ο νομπελίστας, η Δύση εξακολουθεί να έχει το προνόμιο της αυτοκριτικής.

Μόνο που αυτό ελάχιστα επηρεάζει την πραγματική οικονομία (δηλ. την πολιτική) και σα να μην έφτανε αυτό, έρχεται πολύ αργά.

Advertisements

2 thoughts on “Μάριο Βάργκας Λιόσα: «Η πιο σημαντική αρετή του δυτικού πολιτισμού υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική» ”

  1. φ/μπ
    Di Katsa
    Η συζήτηση αυτή είναι το κομβικό θέμα της Ευρώπης και της Δύσης. Η πτώση του κομμουνισμού (κι αυτός ευρωπαϊκό και δυτικό προϊόν) εκλήφθηκε σαν νίκη. Στην ουσία όμως πρόκειται για την πρώτη πράξη της μεταπολεμικής παρακμής της Δύσης. Η παράσταση συνεχίζεται με την πτώση του καπιταλισμού (της σοσιαλδημοκρατίας και των τραπεζών). Η Ευρώπη εισάγει τώρα αυτό που εξήγαγε η ίδια 200 χρόνια στον υπόλοιπο κόσμο. Η τεχνολογική της υπεροχή εξανεμίζεται διότι υπάρχουν κι αλλού πορτοκαλιές… Η ελευθερία και η αισθητική της φαντασίας στη σκέψη, καταπνίγηκε για δεύτερη φορά μόλις τόλμησε να σηκωθεί κάπως από τα συντρίμμια τη δεκαετία του 60 και να ζητήσει τη μεταμόρφωση και την αναθεώρηση του κοινωνικού συμβολαίου. (Ή πρώτη φορά ήταν τη δεκαετία του 20 όπου η λαίλαπα του φασισμού και του κομμουνισμού έπνιξαν στο αίμα και τη βία το ξεκίνημα του μοντερνισμού). Σήμερα, μετά από τόσες επαναστατικές αλλαγές στην παραγωγή αγαθών οι οποίες επιτρέπουν ασύλληπτες δυνατότητες, η Δύση αντιμετωπίζει «οικονομική» κρίση. Πόσο ψεύτικο και αποπροσανατολιστικό είναι να χρησιμοποιείς τέτοιους όρους για να κρύψεις την βαθύ κοινωνικό και πολιτικό αδιέξοδο! Η Δύση κρατημένη από τους πιο υποχθόνιους φόβους μπροστά σ όλες αυτές τις αλλαγές στην τεχνολογία και την παραγωγή, αρνείται να προχωρήσει στο επόμενο επίπεδο. Ακόμη και οι ιδέες για το μέλλον στερέψαν. (Φανταστείτε να συνέβαινε αυτό το 1850 όταν δίπλα στη καθημερινή μιζέρια των αγροτικών πληθισμών που ήρθαν στις πόλεις για να δουλεύουν 12 ώρες την ημέρα στα εργοστάσια και τα ορυχεία, κάποιοι άλλοι δεν καταστρώναν ιδέες για διαφορετικές κοινωνίες).

    Μου αρέσει!

  2. «Η πιο σημαντική αρετή του δυτικού πολιτισμού υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική»

    Θα συμφωνήσω με τον Λιόσα.

    «Μάλλον δεν είναι έτσι. Η «αυτοκριτική» δεν είναι τίποτε άλλο από προσαρμογή στις εκάστοτε συνθήκες, με στόχο τη διατήρηση του υπάρχοντος στάτους κβο.»

    Μόνο που η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα ολόκληρων κοινωνικοπολιτικών συστημάτων που αναπτύχθηκαν σε άλλους πολιτισμούς τα οποία δεν τα πήγαν καθόλου καλά με την όποια κριτική (πόσο μάλλον με την αυτοκριτική), αν μη τι άλλο ώστε να διατηρήσουν το υπάρχον στατους κβο, και έτσι οδηγήθηκαν στην κατάρρευση.

    Αντίθετα, στο δυτικό πολιτισμό αυτό που υπάρχει, το υπάρχον, σταθερά υπόκειται σε κριτική. Και αυτό είναι ένα γνώρισμα που όντως ξεχωρίζει τον δυτικό πολιτισμό από άλλους.

    «Ναι, η Δύση μπορεσε να γεννήσει το σουρεαλισμό και τα άλλα κινήματα αμφισβήτησης, αλλά αυτά δε στάθηκαν ικανά να αποτρέψουν τη δυναμική της μυθολογικής σκέψης που οδήγησε στο ναζισμό και το σταλινισμό.»

    Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι η δυνατότητα της αυτοκριτικής που ενυπάρχει στον δυτικό πολιτισμό εγγυάται πως όλα θα πάνε πρίμα. Κάθε άλλο. Η δυνατότητα αυτή όμως εγγυάται πως ίσως τελικά τα πράγματα να βελτιωθούν. Δηλαδή αυτή η δυνατότητα εγγυάται πως όταν κάτι είναι κακό ίσως καταφέρουμε να το κάνουμε καλύτερο, ή έστω λιγότερο κακό (και όταν φυσικά είναι καλό, να το καταστήσουμε ακόμα καλύτερο) . Το αντιλαμβάνομαι πως αυτό ίσως φαντάζει τελικά πολύ μικρή παρηγοριά αλλά από την άλλη είναι το καλύτερο που διαθέτουμε, και το διαθέτουμε χάρη στον πολιτισμό της Δύσης.

    «η Ευρώπη […] συμμετέχει ολόψυχα στη λεηλασία των φυσικών πόρων, το βρώμισμα του πλανήτη και τη νεο-αποικιοκρατία (για τώρα μιλάμε).»

    Από την άλλη βέβαια στην Ευρώπη, και γενικότερα στην Δύση, είναι που έχουν αναπτυχθεί ισχυρές κριτικές ενάντια στις παραπάνω καταστάσεις, κριτικές χάρη στις οποίες τα πράγματα δεν είναι το ίδιο χάλια όπως θα ήταν αν δεν υπήρχαν αυτές. Τυχαίο παράδειγμα, η στάση απέναντι στο φυσικό περιβάλλον. Σαν θέμα δεν υπήρχε καν στην πολιτική ατζέντα πριν από 45 χρόνια, σήμερα δεν υπάρχει πολιτική ατζέντα χωρίς να αναφορές σε αυτό το θέμα, την διαφύλαξη του περιβάλλοντος.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s