Ερμής

Η ένοπλη αντίσταση

Ερμής

(Προδημοσίευση από τον «Ερμή»)

«Με όλες αυτές τις εμφύλιες συγκρούσεις στην επαρχία, έκανε κανείς αντίσταση;»

Ο Ερμής γέλασε.

«Εξαρτάται. Ο Φωστερίδης χτύπησε τους Βουλγάρους, όσο μπόρεσε. Η ΠΑΟ, όσο υπήρχε δεν έριξε ούτε σφαίρα και μετά σχεδόν όλοι οι δικοί της πέρασαν με τους Γερμανούς για να σώσουν την Ελλάδα από το ΕΑΜ. Ο Ελληνικός Στρατός στην Πελοπόννησο δεν έκανε τίποτα που να μπορεί να χαρακτηριστεί ως αντίσταση. Δεν πρόλαβε κιόλας, καθώς τον απορρόφησε η διαμάχη με τον ΕΛΑΣ. Ο Ψαρρός ήταν ο πρώτος αξιωματικός που ξεκίνησε, ήδη από το 1941, στη Μακεδονία. Η πρώτη αυτή κίνηση όμως δεν είχε καλή εξέλιξη. Το Σύνταγμα 5/42 είχε ορισμένες συγκρούσεις με τους Γερμανούς, αλλά κυρίως προσπαθούσε να επιβιώσει από τη συνεχή πίεση του ΕΛΑΣ ή, μέσω του Δεδούση, να καταστρέψει το ΕΑΜ και να φέρει το βασιλιά»

«Ο ΕΔΕΣ;»

«Ο ΕΔΕΣ όπως και ο ΕΛΑΣ έπρεπε πρώτα να εξοπλιστούν και να διαθέτουν στοιχειώδη επιμελητεία για να μπορέσουν να ανταποκριθούν στην αποστολή τους. Αυτό το εξασφάλισαν οι Άγγλοι, με συνεχείς ρίψεις οπλισμού, ιματισμού, πολεμοφοδίων, ασυρμάτων και άλλων υλικών, αλλά και με χορήγηση σημαντικών ποσών σε χρυσές λίρες. Τις οποίες χρέωναν στην ελληνική κυβέρνηση»

«Δηλαδή…»

«Δηλαδή χωρίς την βοήθεια των Άγγλων ο ΕΔΕΣ και ο ΕΛΑΣ δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν σοβαρή δύναμη σε εξοπλισμένους μαχητές, αλλά ούτε κύρος και πολιτική ισχύ στις περιοχές που δρούσαν. Ας επιστρέψουμε όμως στη δράση του ΕΔΕΣ. Η πρώτη σημαντική υπηρεσία προς την Αντίσταση και μέσω αυτής προς τον συμμαχικό αγώνα ήταν η ίδια η ύπαρξη ενός μάχιμου σώματος στη Ήπειρο. Έτσι μπορούσε να εξασφαλιστεί μια σταθερή βάση για συνεχή σαμποτάζ στις συγκοινωνίες και τις μεταφορές του εχθρού, αλλά και η δυνατότητα να βοηθηθεί μια τυχόν αποβατική ενέργεια. Κάτι που χρησιμοποιήθηκε με καλά αποτελέσματα στην επιχείρηση Άνιμαλς, όταν οι Βρετανοί ήθελαν να παραπλανήσουν τους Γερμανούς ότι η απόβαση που έγινε στην Ιταλία θα γινόταν στην Ελλάδα. Ο ΕΔΕΣ και ο ΕΛΑΣ παίζοντας αυτό το ρόλο δέσμευαν σημαντικές δυνάμεις των Γερμανών. Όσο για τις μάχες με σημαντικές πολεμικές μονάδες του εχθρού, ο ΕΔΕΣ εκτός από τον Γοργοπόταμο έχει να επιδείξει κυρίως τη μάχη του Μακρυνόρους με τους Ιταλούς και τη μάχη της Μενίνας με τους Γερμανούς, προς το τέλος της Κατοχής. Υπάρχει όμως ένα σημαντικό κενό στην πολεμική δραστηριότητα του ΕΔΕΣ, από το Νοέμβρη του 1943 ως τις τελευταίες βδομάδες της Κατοχής»

«Το οποίο οφείλεται σε συνεργασία του με τους Γερμανούς;»

«Αυτά είναι βλακείες. Ο ΕΔΕΣ δέχτηκε μια σφοδρή επίθεση από τον Βελουχιώτη και έφτασε δυο φορές στα πρόθυρα της απόλυτης κατάρρευσης. Το να μην επιτίθεται για ένα διάστημα στους Γερμανούς ρισκάροντας την ίδια την ύπαρξή του ήταν στοιχειώδες μέτρο αυτοπροστασίας. Εξάλλου το έκανε, και πολύ αποτελεσματικά, όταν πήρε την εντολή από τους Άγγλους»

«Ναι αλλά ήρθε σε συνεννοήσεις με τους Γερμανούς…»

«Τα καπάκια του 1821 τα ξέρεις;»

«Ναι»

«Πάμε παρακάτω λοιπόν»

«Στον ΕΛΑΣ»

Ο Ερμής κούνησε το κεφάλι και έμεινε για λίγο σιωπηλός.

«Ο ΕΛΑΣ διέθετε πολύ περισσότερο χώρο για δράση στην ηπειρωτική Ελλάδα, ελέγχοντας μεγάλο μέρος της ορεινής ζώνης σε κάθε περιοχή. Στα πεδινά και στις πόλεις το ΕΑΜ είχε αναπτύξει ένα πυκνό δίκτυο οργανώσεων που βοηθούσαν με πολλούς τρόπους την ένοπλη δράση. Επιπλέον, έλυσε σε σημαντικό βαθμό το πρόβλημα του εξοπλισμού του, όταν πήρε τα όπλα μιας Ιταλικής μεραρχίας»

«Τόσα πολλά ήταν;»

«Οκτακόσια άλογα με τις ιπποσκευές τους. Μ’ αυτά φτιάχτηκε η περίφημη ταξιαρχία ιππικού του Μπουκουβάλα, στη Θεσσαλία. Κανόνια για πέντε ορεινές πυροβολαρχίες και πολλούς όλμους. Ιματισμός, εκρηκτικά, ασύρματοι, υγειονομικό υλικό… Και χιλιάδες ατομικά όπλα, με τα πυρομαχικά τους, που αναβάθμισαν τη δύναμη πυρός πολλών τμημάτων σε Θεσσαλία και Ρούμελη. Απ’ αυτά τα Ιταλικά λάφυρα στάλθηκαν στην Αθήνα για τον ως τότε άοπλο ΕΛΑΣ της πρωτεύουσας τρεις χιλιάδες τυφέκια κι άλλα τόσα πιστόλια»

«Σημαντικές ποσότητες αλλά προφανώς δεν έφταναν για όλο τον ΕΛΑΣ»

«Προφανώς. Ο ΕΛΑΣ συνέχισε να εξοπλίζεται κι από άλλες πηγές, κυρίως τους Γερμανούς και τους Ταγματασφαλίτες. Ένα παράδειγμα, η επίθεση που έκανε ο ίδιος ο Βελουχιώτης σε αποθήκες οπλισμού των Γερμανών στο Βουρλιά Λακωνίας. Έτσι μπόρεσε να αναπτύξει την ένοπλη δράση του χωρίς να περιμένει τα πάντα από τους Άγγλους, συνεπώς απόχτησε από τα πράγματα ένα μεγάλο βαθμό πολιτικής αυτονομίας»

«Δηλαδή δεν έπαιρνε υπόψη τις οδηγίες των Άγγλων;»

«Δεν είπα αυτό. Όσο κράτησε η επιχείρηση Άνιμαλς η συνεργασία ήταν στενή. Αργότερα όμως είχε τη δυνατότητα να αγνοεί τις υποδείξεις και να αποφασίζει ο ίδιος τις ενέργειές του. Πολύ περισσότερο που εξαιτίας των αντιπαραθέσεων με τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ και της εκτίμησης των Άγγλων ότι το ΕΑΜ είχε μη αποδεκτό πολιτικό πρόγραμμα για μετά την απελευθέρωση, η τροφοδοσία σε όπλα, υλικά και λίρες είχε διακοπεί για μεγάλα διαστήματα και στη συνέχεια δεν ήταν ανάλογη των αναγκών και των απαιτήσεων του ΕΛΑΣ. Εσύ όμως θέλεις ν’ ακούσεις για μάχες!»

Γελάσαμε και οι δύο.

«Με τον ΕΛΑΣ δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα. Ξεκίνησε στα 1942 να χτυπάει τους Ιταλούς με μικρές ομάδες και περιορισμένο οπλισμό και κατέληξε να αναγκάσει τους Γερμανούς στα 1944 να κηρύξουν ζώνη πολέμου την Πελοπόννησο. Πρέπει λοιπόν να έχουμε υπόψη αυτή την εξέλιξη, καθώς και την μεγάλη βοήθεια που πρόσφεραν στους Γερμανούς πολλές χιλιάδες Έλληνες ένοπλοι, Ταγματασφαλίτες και άλλοι. Και ότι η μάχη είναι μόνο μια στιγμή, ένα κρίσιμο σημείο, το οποίο εξαρτάται από πολλούς παράγοντες που έχουν προηγηθεί και δείχνουν την ποιότητα και τις δυνατότητες ενός αντάρτικου στρατού, πάντα σε σχέση με τους αντιπάλους του»

«Δεν είμαι σίγουρος ότι τα κατανοώ όλ’ αυτά…»

«Δεν είναι πολύπλοκα. Μη στέκεσαι σε ημερομηνίες και τέτοια, προσπάθησε να βλέπεις την εξέλιξη στο χρόνο και τις δυνάμεις τις οποίες διέθετε σε κάθε περίοδο η κάθε πλευρά. Όλα ήταν ρευστά, εξάλλου. Η εξέλιξη του πολέμου πρώτα πρώτα. Οι συμμαχικές συμφωνίες για την κατάσταση των πραγμάτων μετά. Οι εσωτερικές συμμαχίες. Τα ερείσματα καθενός στις τοπικές κοινωνίες, όπως τα δίκτυα του ΕΑΜ και τα αποτελέσματα που είχε ο κατοχικός εμφύλιος στις δυνατότητες του ΕΛΑΣ στη θανατηφόρα  αντιπαράθεσή του με Γερμανούς και δωσιλόγους. Μόνο ενδεικτικά θα σου αναφέρω μερικές μάχες, από Βορρά προς Νότο»

Ο Ερμής συγκεντρώθηκε για λίγο.

«Στον Έβρο ο ΕΛΑΣ έδωσε μάχη με τους Γερμανούς στο Διδυμότειχο, όταν αυτοί προσπαθούσαν να αποχωρήσουν. Δυτικότερα, χτυπήθηκε με τους Βούλγαρους. Και πιο δυτικά, δηλαδή σε Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και Ήπειρο υπάρχουν δεκάδες μάχες, συγκρούσεις, ενέδρες, σαμποτάζ σε σιδηροδρομικές γραμμές. Ξεχωρίζουν για το 1943 η μάχη με τους Ιταλούς στο Φαρδύκαμπο και οι απανωτές συγκρούσεις με τους Γερμανούς στον Όλυμπο. Την επόμενη χρονιά η δραστηριότητα πύκνωσε πολύ. Στην Καστοριά ο ΕΛΑΣ χτυπήθηκε με τους Βούλγαρους του Κάλτσεφ και με τους Γερμανούς σε πολλές περιπτώσεις. Έκαναν επανειλημμένες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στον Όλυμπο, στη Βόρεια Πίνδο, στο Μπούρινο. Ο ΕΛΑΣ έδρασε σε πολλές περιοχές, ακόμα και με επιθέσεις σε Γερμανικές φρουρές, αλλά τα πιο μεγάλα χτυπήματα τα έδωσε στο Μουχαρέμ Χάνι»

«Που είναι αυτό;»

«Βόρεια της Έδεσσας. Από τη μια είναι το Καϊμακτσαλάν κι από την άλλη το Βέρμιο. Ανάμεσά τους υπάρχει μια στενή κοιλάδα, ένα οδικό και σιδηροδρομικό πέρασμα. Οι Γερμανοί που αποχωρούσαν από τα Βαλκάνια δεν μπορούσαν να φύγουν μέσω Γιουγκοσλαβίας γιατί ο Τίτο είχε κλείσει τους δρόμους. Κατέβαιναν λοιπόν από Μοναστήρι προς Θεσσαλονίκη, αναζητώντας άλλη διαδρομή και περνούσαν υποχρεωτικά από το Μουχαρέμ Χάνι… Εκεί έγιναν το πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου τρεις ανατινάξεις τραίνων που μετέφεραν προσωπικό και υλικά. Μετά την ανατίναξη γινόταν επίθεση ανταρτών στους Γερμανούς και εξόντωσή τους και ακολουθούσε απομάκρυνση των πολύτιμων υλικών, με κάρα. Σε μια περίπτωση πήραν  μέρος και σαράντα κομάντο, Βρετανοί και Αμερικανοί, με επικεφαλής έναν λοχαγό από τη Νότια Αφρική. Οι Γερμανοί έπρεπε κάθε φορά να επιδιορθώνουν τις γραμμές και να ξαναδοκιμάζουν. Στο  ίδιο πέρασμα η τελευταία μεγάλη επίθεση έγινε σε μια τεράστια φάλαγγα αυτοκινήτων, στις είκοσι Αυγούστου»

«Στη Θεσσαλία;»

«Η Θεσσαλία είχε τον μεγαλύτερο αριθμό ανταρτών στον ΕΛΑΣ, ανάλογα με τον πληθυσμό της. Πολλές φορές οι Θεσσαλοί πέρασαν δίπλα, σε Ήπειρο και Ρούμελη, για να βοηθήσουν. Δικές τους μάχες με τους Ιταλούς έγιναν στη Μερίτσα της Καλαμπάκας και στην Πύλη Τρικάλων. Κατάφεραν να μείνει η Καρδίτσα ελεύθερη πόλη για πολλούς μήνες στα 1943. Έφτιαξαν αντάρτικο αεροδρόμιο στη Νευρόπολη, κοντά στην Καρδίτσα, που λειτούργησε ως το τέλος χωρίς να το ανακαλύψουν οι Γερμανοί. Στους οποίους έκαναν σκληρά σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή, με κορυφαία την ανατίναξη ενός τραίνου με εκατοντάδες θύματα, το Φλεβάρη του ’44. Αλλά η εμβληματική μάχη και νίκη του ΕΛΑΣ της Θεσσαλίας ήταν στη μάχη της σοδειάς, το τελευταίο καλοκαίρι της Κατοχής»

«Τι είδους  μάχη ήταν αυτή;»

«Μπορώ να πω, μεγαλειώδης. Φαντάσου ολόκληρο τον θεσσαλικό κάμπο σπαρμένο και έτοιμο για θέρισμα. Χιλιάδες και χιλιάδες στρέμματα. Οι Γερμανοί περίμεναν πως και πως τη συγκομιδή, για να την αρπάξουν. Τελικά δεν πήραν τίποτα!»

«Μα η Θεσσαλία είναι κάμπος και οι μετακινήσεις πολύ εύκολες»

«Όχι αν ρίξεις κάποιες γέφυρες, αν στήσεις ενέδρες και περιμένεις τους επισκέπτες και αν ο μισός ΕΛΑΣ εντείνει τη δράση του στην ορεινή περιφέρεια για να κρατάει τους Γερμανούς σε εγρήγορση, ενώ ο άλλος μισός βρίσκεται στον κάμπο. Αφού προσπάθησαν πολύ οι Γερμανοί βρέθηκαν στο δίλημμα: ή θα έπαιρναν λίγο από το στάρι ή θα κρατούσαν τον έλεγχο του χώρου, γιατί δεν διέθεταν απεριόριστες δυνάμεις ώστε να κρατήσουν ταυτόχρονα τις βάσεις τους και να κυνηγάνε το δύσκολο θήραμα στα χωράφια. Θέλοντας και μη επέλεξαν το δεύτερο»

«Κατάλαβα…»

«Όχι, δεν κατάλαβες ακόμα. Για να επιτευχθεί αυτό χρειάστηκε να κινητοποιηθούν  με απόλυτη ακρίβεια, συντονισμό και πειθαρχία δεκάδες χιλιάδες αγρότες. Αυτό το ανάλαβε το ΕΑΜ, ενώ ο ΕΛΑΣ προστάτευε την επιχείρηση που κράτησε δυο ολόκληρους μήνες και έδωσε δεκάδες μάχες με Γερμανούς και τους δωσίλογους του ΕΑΣΑΔ»

«Ενώ οι αγρότες θέριζαν…»

«Ο θερισμός ήταν η πρώτη φάση. Γινόταν με πανστρατιά στα χωριά και με εργάτες που έφερε το ΕΑΜ από γειτονικές περιοχές. Ακόμα και με τους ίδιους τους μαχητές του ΕΛΑΣ, με το όπλο στην πλάτη. Δεν φτιάχνονταν θημωνιές, γιατί θα ήταν εύκολο να αρπαχτούν ή να καούν. Μετά ήταν ο αλωνισμός, που έγινε με όλα τα διαθέσιμα μέσα. Αν τον έκανες χωρίς μηχανές κέρδιζες σε ασφάλεια, αλλά καθυστερούσες πολύ. Στον κάμπο υπήρχαν 350 μηχανές, οι πατόζες. Και η μάχη που έγινε είχε πραγματικό αντικείμενο ποιος θα κυριαρχήσει στις μηχανές. Εδώ ο ΕΛΑΣ κέρδισε τους Γερμανούς κατά κράτος, μ’ έναν τολμηρό αλλά και ευφυή σχεδιασμό κινήσεων και ενεδρών. Τέλος ήταν η αποθήκευση, που θα έπρεπε να μετατραπεί σε απόκρυψη, καθώς οι γνωστές αποθήκες ήταν ευάλωτες»

«Μα πως μπορεί να κρυφτεί τόσο στάρι;»

«Ένα μέρος κρύφτηκε στα κοντινά ορεινά και δασωμένα μέρη. Και το υπόλοιπο θάφτηκε στον κάμπο, σε κατάλληλα προετοιμασμένες ασφαλείς κρύπτες και σκεπάστηκε»

«Πόσο θα άντεχε έτσι, χωρίς να σαπίσει;»

«Τέσσερις μήνες. Ως τότε θα το είχαν σηκώσει, αλλά στο μεταξύ σηκώθηκαν και έφυγαν οι Γερμανοί»

«Ομολογώ ότι εντυπωσιάστηκα…»

Ο Ερμής χαμογέλασε και άναψε ένα ακόμα τσιγάρο.

«Η περιφέρεια με τις περισσότερες μάχες του ΕΛΑΣ ήταν η Ρούμελη. Η οποία ξεκίνησε ένα χρόνο νωρίτερα απ’ όλες τις άλλες, αν εξαιρέσουμε τις άτυχες εξεγέρσεις του πρώτου καιρού στη Μακεδονία»

«Άρχισε το ’42, με τον Άρη;»

«Ναι. Όταν ακόμα δεν υπήρχε πουθενά αντάρτικο»

«Να που λέτε επιτέλους μια καλή κουβέντα για τον Άρη…»

«Την αξίζει. Γιατί ήταν εκείνος που βρήκε τον τρόπο να μπαίνουν οι αντάρτες στα χωριά αντί να κρύβονται στα κορφοβούνια και οι χωριάτες να τους ακούνε και να βοηθάνε, είτε από ενθουσιασμό είτε από φόβο. Χωρίς αυτό να είναι θέμα απλής τεχνικής. Αν δεν ήταν ο ίδιος εκεί, δύσκολα θα στηνόταν ο ΕΛΑΣ. Αν στηνόταν ποτέ»

«Είπατε ότι στη Ρούμελη έγιναν οι περισσότερες μάχες…»

«Ξεκινώντας με τους Ιταλούς το 1942 σε Ρεκκά, Κρίκελλο, Γοργοπόταμο, Οβριακή, Χρύσω και Μικρό Χωριό, στην Ευρυτανία και συνεχίστηκαν το ’43 με εισβολή στη Λιβαδειά και απελευθέρωση κρατουμένων την άνοιξη και μάχες σε Παύλιανη, Αγία Ευθυμία Φωκίδας, Γραβιά και, κυρίως, με την απελευθέρωση του Καρπενησίου, στις 28 Απριλίου»

«Οι Γερμανοί;»

«Πήραν σειρά στην Καϊτσα Δομοκού, στο Γοργοπόταμο αλλά και στη Γουρίτσα της Αιτωλοακαρνανίας, στα Τοπόλια της Άμφισσας, με συνεχείς ενέδρες στο δρόμο  Λαμίας – Δομοκού που δεν σταμάτησαν καθόλου μέχρι που έφυγαν, στα Δερβενοχώρια της Θήβας… Α, υπάρχει κι ένα τραγούδι για τα Δερβενοχώρια, όπου έγινε μια σκληρή μάχη στην Πύλη. Να δεις πως πάει… Στο Βούντιμα στη ρεματιά είν’ ένα πηγαδάκι, οι αντάρτες πίνουνε νερό κι οι Γερμανοί φαρμάκι. Γεια σου, Ορέστη, γεια σου, εσύ και τα παιδιά σου… Ξέρεις τη θυσία της Ιφιγένειας;»

Τον κοίταξα απορώντας.

«Φυσικά ξέρεις. Στην Πύλη όμως επαναλήφθηκε η θυσία και μάλιστα όχι από βασιλιάδες αλλά από χωριάτες… Επικεφαλής ήταν ένας βοσκός, ο Στέφας Μαλλιάτσης. Είχαν ταμπουρωθεί και περίμεναν τους Γερμανούς. Όταν πλησίασαν είδαν ότι κρατούσαν μπροστά τους δυο δεκαοχτάχρονα παιδιά, το γιο του Στέφα και τον ανεψιό του. Και ζύγωναν… Όλοι είχαν παγώσει και περίμεναν τι θα κάνει ο Στέφας. Κι αυτός έριξε…»

«Σκοτώθηκαν τα παιδιά;»

«Και τα δύο. Μετά πήρε ο διάβολος τους Γερμανούς»

Έγινε για λίγο σιωπή.

«Ο ΕΛΑΣ της Ρούμελης συνέχισε να ταλαιπωρεί τους Ιταλούς, οι οποίοι έφτασαν στο σημείο να αφοπλίζονται κατά δεκάδες και εκατοντάδες από τους αντάρτες. Στη Λάρυμνα, στην Αράχωβα, στην Αιδηψό… Παράλληλα φούντωνε η αντιπαράθεση με τους Γερμανούς, οι οποίοι τον Οκτώβρη κατέλαβαν το Καρπενήσι και αργότερα έκαναν εκκαθαριστικές στην Παρνασίδα. Στο μεταξύ ο ΕΛΑΣ έκανε συνεχώς σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή και στα τραίνα που περνούσαν. Κούρνοβο, Δερελί… Ένα βράδυ ο Νικηφόρος και ο Διαμαντής επιτέθηκαν στη Γερμανική φρουρά της Αμφίκλειας και κατέστρεψαν έντεκα ατμομηχανές και πολλά βαγόνια. Άρχισε να λειτουργεί και το εργοστάσιο στο Τσουρνάτ»

«Εργοστάσιο;»

«Ναι, κανονικό εργοστάσιο πολεμικού υλικού, που τροφοδοτούσε τον ΕΛΑΣ. Αμυντικές χειροβομβίδες, νάρκες, επισκευές όπλων και άλλα. Βρισκόταν στην Όρθυ, οι Γερμανοί το έψαχναν αλλά δεν το βρήκαν ποτέ»

«Όλα αυτά είχαν γίνει μέσα στο 1943;»

«Αυτά και άλλα που δεν γνωρίζω. Την τελευταία χρονιά συνεχίστηκαν οι ανατινάξεις τραίνων και τα σαμποτάζ στις γραμμές, οι φονικές ενέδρες στους επαρχιακούς δρόμους και οι επιθέσεις σε Γερμανικές φρουρές. Και δεύτερη και τρίτη φορά στον ίδιο δρόμο ή την ίδια φρουρά. Αλλά μήνα με το μήνα ανέβαινε η μαχητική αξία και το μαχητικό πνεύμα του ΕΛΑΣ. Τόσο ώστε να τολμήσει επίθεση στην Άμφισσα τον Ιούλιο, η οποία δεν πήγε καλά, με ταυτόχρονες επιθέσεις αντιπερισπασμού σε Ιτέα, Ναύπακτο, Γραβιά, Καστέλλια, Βάριανη, Δελφούς και Αράχωβα. Δυο βδομάδες αργότερα επιτέθηκε στην Αμφιλοχία, με πολλά δικά του θύματα αλλά πολύ περισσότερα των Γερμανών, τους οποίους αντιμετώπισε με μεγάλη επιτυχία, για πολλές ώρες. Οι Γερμανοί έστησαν μερικές πετυχημένες ενέδρες στον ΕΛΑΣ, κάνοντας κι αυτοί μια εντυπωσιακή προσαρμογή σε συνθήκες ανορθόδοξου πολέμου. Έπαθαν όμως καταστροφή στις Καρούτες της Γκιώνας, ενώ η μεγάλη εκκαθαριστική τους τον Αύγουστο, η έχιδνα, απέτυχε. Στο μεταξύ Ιούλιο και Αύγουστο ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε σε Στυλίδα, Ναύπακτο, Αγρίνιο, Λιμάνι Ιτέας και άλλους στόχους, ενώ τις τελευταίες μέρες του Αυγούστου έγιναν σαμποτάζ στις γραμμές του τραίνου σε πέντε διαφορετικά σημεία. Και τον Οκτώβρη, όταν έφευγαν οι Γερμανοί τους αποχαιρέτησε με μια ανατίναξη τραίνου στα Στύρφακα, με επίθεση σε Γερμανικό καταυλισμό στο δρόμο Λαμίας – Άμφισσας και με μια τελευταία μάχη στη Μεγάλη Βρύση. Την άλλη μέρα, 18 Οκτωβρίου, ο ΕΛΑΣ μπήκε στη Λαμία»

«Στα δικά μου τα μέρη, στο Μοριά, πότε ξεκίνησε ο ΕΛΑΣ;»

«Με καθυστέρηση. Είχε νικηφόρες μάχες με τους Ιταλούς σε Λεόντιο και Κοσμά, τον Ιούλιο του ’43, αλλά τα περισσότερα έγιναν την άλλη χρονιά, με τους Γερμανούς, αν και είχε προηγηθεί η μάχη της Κερπινής, τον Οκτώβριο. Τα πιο σημαντικά ήταν η εκτέλεση του υποστρατήγου Κρεχ στη Μονεμβασιά και οι μάχες στο Χάνι Αχλαδόκαμπου και στα Κανελλάκια Αρκαδίας. Τότε η Πελοπόννησος κηρύχτηκε από τους Γερμανούς εμπόλεμη ζώνη. Τις πρώτες μέρες του Ιουλίου ξεκίνησε εκκαθαριστική επιχείρηση την Κορινθία, αλλά κατέληξε άσχημα για τους Γερμανούς με τη μάχη στη Στυμφαλία. Τον Ιούλιο έγινε μια πετυχημένη ενέδρα στου Μανούσου το Γεφύρι, στη Χώρα της Μεσσηνίας και τον Αύγουστο η επίθεση στο Βουρλιά Λακωνίας, που απέφερε μεγάλες ποσότητες οπλισμού και πυρομαχικών στον ΕΛΑΣ, από τις αποθήκες που υπήρχαν εκεί»

«Απομένει η Κρήτη…»

«Στην Κρήτη ο ΕΛΑΣ συνυπήρξε με τις άλλες ένοπλες ομάδες και η δράση του δεν ήταν τόσο εντυπωσιακή, όσο στην ηπειρωτική Ελλάδα. Υπήρχαν, για παράδειγμα, οι ομάδες των Μπαντουβάδων που έδωσαν μεγάλη μάχη με τους Γερμανούς στη Βιάνο, το Σεπτέμβρη του 43. Είχε όμως κι εκεί δεκάδες μάχες και ένοπλες συγκρούσεις με τους Γερμανούς, με κορυφαία τη μάχη της Παναγιάς, που έδωσε μαζί με τμήμα της ΕΟΚ, στα μέσα Νοεμβρίου του ‘44»

«Μα τότε δεν είχε τελειώσει ο πόλεμος για την Ελλάδα; Δεν είχαν φύγει οι Γερμανοί;»

«Δεν είχε τελειώσει για την Κρήτη… Είχαν απομείνει περί τους 17 χιλιάδες Γερμανούς, βαριά εξοπλισμένοι, σε μια περιοχή των Χανίων. Αυτοί δεν πρόλαβαν να φύγουν, όπως έγινε με τους πιο πολλούς που αποχώρησαν χωρίς προβλήματα»

«Και οι Άγγλοι;»

«Μα οι Άγγλοι τους προστάτευαν. Γιατί αν τους χτυπούσαν, όλος ο οπλισμός τους θα κατέληγε στον ΕΛΑΣ και θα είχαν μια κατάσταση αντίστοιχη με τον αφοπλισμό της Ιταλικής μεραρχίας στη Θεσσαλία, αλλά πολύ πιο δύσκολη. Γι΄ αυτό οι τελευταίοι Γερμανοί έφυγαν σαν κύριοι μετά την παράδοση της Γερμανίας, τον Μάιο του ’45. Στο μεταξύ, με τη σιγουριά ότι δεν τους απειλεί κανείς εξακολούθησαν να συμπεριφέρονται ως κατακτητές και έκαναν την επίθεση στα Κεραμειά για να εξοντώσουν τον ΕΛΑΣ που κρατούσε την περιοχή»

«Μα τι τους έκοβε αυτούς;»

Ο Ερμής χαμογέλασε ειρωνικά.

«Τους έκοβε γιατί έκοβε αυτούς που τους κράτησαν σώους και αβλαβείς πάνω από μισό χρόνο. Εξάλλου και οι υπόλοιποι της Κρήτης και του Αιγαίου είχαν αποχωρήσει κατά δεκάδες χιλιάδες χωρίς παρενοχλήσεις από τον Αγγλικό στόλο και τη αεροπορία»

«Ενώ ο πόλεμος μαινόταν σε όλη την Ευρώπη;»

«Μαινόταν ταυτόχρονα και η πολιτική, αγαπητέ. Η οποία δεν υπηρετούσε πια τα συμμαχικά συμφέροντα, αφού ο πόλεμος είχε κριθεί, αλλά τα ιδιαίτερα συμφέροντα του καθενός. Εξαιρώ τους Αμερικανούς γιατί ακόμα δεν είχαν μπει βαθιά στις θανάσιμες Ευρωπαϊκές αντιθέσεις»

«Οι άλλες οργανώσεις στην Κρήτη έκαναν αντίσταση;»

«Φυσικά, όσο επέτρεπε η ασφυκτική Γερμανική παρουσία και τα θηριώδη αντίποινα των Γερμανών. Πιο εντυπωσιακή ενέργεια ήταν η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, σε συνεργασία με τους Άγγλους, που τον πέρασαν στη Μέση Ανατολή»

«Ομολογώ πως δεν είχα συνειδητοποιήσει  όλη αυτή τη δράση του ΕΛΑΣ…»

«Μα δεν ήταν μόνο αυτά, αγαπητέ. Είσαι νέος και σε εντυπωσιάζουν περισσότερο οι μάχες, αλλά σκέψου πόσο σημαντική ήταν η μάχη των ορυχείων που έδωσε ο ΕΛΑΣ, ώστε να μη φεύγουν για τη Γερμανία το υπερπολύτιμο χρώμιο, ο βωξίτης και άλλα απαραίτητα μεταλλεύματα. Εξάλλου δεν είπαμε τίποτα για το ναυτικό του ΕΛΑΣ. Τι ξέρεις για το ΕΛΑΝ;»

Χαμογέλασα.

«Ξέρω μόνο το τραγούδι που έγραψε ο Μίκης μετά τη χούντα. Απ’ την Αντίκυρα προβάλει ο Ζαχαριάς…»

«Τι μετά τη χούντα μου λες; Το τραγούδι γράφτηκε στα 1944. Το ξέραμε όλοι από τότε, δημοσιεύτηκε κιόλας η παρτιτούρα την άλλη χρονιά σ’ ένα περιοδικό της ΕΠΟΝ»

«Ήταν σοβαρή δύναμη το ΕΛΑΝ;»

«Εξαρτάται πως το βλέπει κανείς… Η ΠΕΕΑ πάντως στις αρχές Ιουλίου του ’44 οργάνωσε τη Ναυτική Υπηρεσία, στην οποία ενέταξε εφτά τακτικές μοίρες του ΕΛΑΝ, την ανεξάρτητη Μοίρα Αργολικού – Ερμιονίδας και τον ανεξάρτητο στολίσκο του Μαλλιακού. Για να καταλάβεις θα σου πω κάποια πράγματα για την 5η Μοίρα Ανατολικής Μακεδονίας – Δυτικής Θράκης, η οποία είχε αρχίσει να αναπτύσσεται μεθοδικά από το καλοκαίρι του ’43. Ένα χρόνο μετά διέθετε διακόσιους άνδρες και είχε πέντε ναυτικά φυλάκια και βάσεις στον Στρυμωνικό, στην Ιερισσό και στο Άγιον Όρος. Ο στόλος της ήταν έξι εξοπλισμένα πλοιάρια, έξι μεταφορικά και δύο ατμόπλοια. Είχε αποχτήσει κι ένα πλοίο, τον Άγιο Δημήτριο, που το μετέτρεψε σε πλωτό νοσοκομείο. Στο ιστορικό της είχε την απελευθέρωση πολλών εξορίστων από τον Αη – Στράτη, την αιχμαλωσία επίτακτων πλοίων και περιστασιακά κάποιες ας τις πούμε ναυμαχίες, ενώ αναστάτωσε τους Γερμανούς τόσο που μετέφεραν τη βάση τους από τον Ακράθω στις εγκαταστάσεις που είχαν στο Πόρτο Κουφό. Μετά την απελευθέρωση μετονομάστηκε σε Ναυτική Διοίκηση Θεσσαλονίκης και όσο λειτουργούσε αποκατέστησε τη σύνδεση και τις ταχυδρομικές υπηρεσίες της Θεσσαλονίκης με Βόλο, Χαλκίδα και Βόρειο Αιγαίο»

Τον κοίταξα ξαφνιασμένος.

«Έτσι ήταν και οι άλλες μοίρες;»

«Να σου πω για το ΕΛΑΝ Κορινθιακού, που πρόβαλε τον Μάρτη του ’44 από την Αντίκυρα με τον Ζαχαριά, όπως λέει το τραγούδι. Έκανε για τον ΕΛΑΣ μεταφορές ανταρτών, τραυματιών, τροφίμων και εφοδίων, χωρίς να λείπουν οι πειρατικές ενέργειες κατά επίτακτων πλοίων. Σύντομα είχε έξι καταδιωκτικά, επτά μεταφορικά και επτά φορτηγά και είχε εγκαταστήσει ένα δίκτυο με επικοινωνίες και αποθήκες από την Ιτέα μέχρι το Λουτράκι και την Πάτρα, ενώ διατηρούσε λιμεναρχεία στο Γαλαξίδι και αλλού. Με την απελευθέρωση διέθετε είκοσι επτά σκάφη και χίλιους διακόσιους άνδρες σε δέκα ναυστάθμους. Μετά τα Δεκεμβριανά διεκπεραίωσε εκατοντάδες ΕΛΑΣίτες που υποχωρούσαν από τη Μεγαρίδα στο Γαλαξίδι. Όσο για το ανεξάρτητο ΕΛΑΝ του Μαλλιακού είχε αφοπλίσει το τάγμα των Ιταλών της Αιδηψού, το Σεπτέμβρη του ’43. Μιλάμε για οχτακόσια όπλα και όλα τα συνοδευτικά τους»

Ο Ερμής σταμάτησε και χαμογέλασε πικρά.

«Μπορείς να σκεφτείς τι θα πετύχαινε ο ΕΛΑΣ αν από το καλοκαίρι του ’43 δεν είχε ξεσπάσει ο Εμφύλιος, οι συγκρούσεις, οι πολιτικές ίντριγκες, η κατατριβή με αλλότρια έργα όπως το κυνήγι των αντιδραστικών, τα στρατόπεδα αιχμαλώτων… Αν ο ΕΛΑΣ έστρεφε όλη του τη δράση και όλες του τις δυνάμεις στην Αντίσταση»

«Μήπως τότε θα γινόμασταν κι εμείς μια σοβιετική δημοκρατία σαν τις άλλες;»

«Θεωρητικά τίποτα δεν αποκλείεται, ούτε κι αυτό. Δεν αποκλείεται όμως να αποφεύγαμε τον Εμφύλιο και να είχαμε μια πορεία αντίστοιχη ή και καλύτερη από την Ιταλία, που είχε κιόλας το δικό της κρυφό εμφύλιο ή και τη Γαλλία»

Ο Ερμής σήκωσε το χέρι στη χαρακτηριστική του κίνηση.

«Υποθέσεις… Στην πραγματικότητα με την απελευθέρωση ο Εμφύλιος απλά συνεχίστηκε, για πολλά χρόνια ακόμα»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s