Χωρίς κατηγορία

Ο ΔΣΕ το 1946 και το 1947

dse

(Από τον «Ερμή»)

«Πότε ξεκίνησε ο ΔΣΕ;

«Τυπικά στις 28 Οκτωβρίου 1946. Ουσιαστικά λίγο νωρίτερα. Τον Ιούλιο ο Ζαχαριάδης ανέθεσε στον Βαφειάδη την ηγεσία των ενόπλων. Τα πρώτα θύματά του οργανωμένου πια μελλοντικού ΔΣΕ ήταν οι παρακρατικοί και οι σταθμοί της Χωροφυλακής. Οι αντάρτες έμπαιναν στα χωριά, αφόπλιζαν όσους είχαν πάρει όπλα, τρομοκρατούσαν τις τοπικές αρχές και εξασφάλιζαν την τροφοδοσία τους»

«Έγιναν μεγάλες συγκρούσεις τους πρώτους μήνες;»

«Όχι. Οι αντάρτες χτυπούσαν αιφνιδιαστικά και εξαφανιζόντουσαν, αποφεύγοντας να συγκρουστούν. Έτσι ο στρατός δυσκολευόταν πολύ γιατί προσπαθούσε αλλά δεν πετύχαινε επαφή. Στο μεταξύ είχαν φτάσει οι πρώτες αποστολές από το Μπούλκες και ο Γιαννούλης χτύπησε μετά από την Κοτύλη τη μέρα του δημοψηφίσματος, και την Πυρσόγιαννη στο Γράμμο. Μέσα στο Σεπτέμβρη χτυπήθηκε και η Δεσκάτη, η οποία βρίσκεται στα σύνορα της Δυτικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας και η Νάουσα, για πρώτη φορά. Τον Οκτώβρη οι αντάρτες χτύπησαν τη Σιάτιστα και στις 13 Νοεμβρίου καταστράφηκε η φρουρά του Σκρα, στο Κιλκίς. Στο Δυτικό Γράμμο ο Γιαννούλης εξόντωσε διαδοχικά τις ενδιάμεσες και τις μεθοριακές φρουρές και άνοιξε διάβαση προς την Αλβανία. Χτυπήθηκε επίσης το Νυμφαίο. Μέσα στο Νοέμβρη έγινε επίθεση εναντίον ενός αποσπάσματος Χωροφυλακής στην Πελοπόννησο από αντάρτες που υπήρχαν τότε μόνο στον Ταΰγετο και στον Πάρνωνα. Και ο παλιός σύντροφος του Βελουχιώτη, ο Μπελής, έφτασε με διακόσιους αντάρτες στη Ρούμελη, όπου υπήρχε και το Αρχηγείο Όθρυος με τον δεύτερο σύντροφο του Βελουχιώτη, τον Περικλή και καμιά τριανταριά ενόπλους και τον τρίτο, τον Διαμαντή, που είχε κι αυτός τη δική του ομάδα καταδιωκομένων αμέσως μετά τη Βάρκιζα»

«Δεν ήταν και λίγα…»

«Δεν ήταν όμως γενικευμένος πόλεμος. Στην Αθήνα ο Ζαχαριάδης εξακολουθούσε να μιλάει για ειρήνευση»

«Αλλά δεν το εννοούσε»

«Το αντιμετώπιζε ως μια εναλλακτική. Κι αυτό αποδεικνύεται ότι στα τέλη Αυγούστου είχε προτείνει στους σοβιετικούς να υιοθετήσουν την πρόταση να κηρυχτεί η Ελλάδα ουδέτερη χώρα για να ξεπεραστεί το αδιέξοδο. Ήταν η μετεξέλιξη της θεωρίας των δύο πόλων που είχε αναπτύξει ένα χρόνο πριν. Ταυτόχρονα όμως παρουσίαζε τις προετοιμασίες για το αντάρτικο και ζητούσε υλική βοήθεια»

«Τι απάντηση πήρε;»

«Για το θέμα της ουδετερότητας ένα καθαρό όχι. Και για το αντάρτικο να το κρατήσουν σε χαμηλό επίπεδο και να επιμείνουν στον πολιτικό αγώνα»

«Αυτό δείχνει ότι ακόμα και το καλοκαίρι του ’46 ακόμα προβληματιζόταν για τον εμφύλιο»

«Μπορεί. Προσωπικά δεν το πιστεύω. Γιατί ουδέτερη χώρα σημαίνει ότι έπρεπε να αποχωρήσουν πολιτικά και στρατιωτικά οι Άγγλοι. Κάτι που δεν το δεχόταν κανένας, ούτε καν οι σοβιετικοί»

Ο Ερμής έκανε μερικά βήματα  στην ομίχλη και συνέχισε.

«Αυτό που ανησύχησε ιδιαίτερα τους στρατιωτικούς ήταν η αναποτελεσματικότητα των μονάδων του στρατού. Το Νοέμβριο έγιναν οι πρώτες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη Ρούμελη. Στο Νεοχώρι και στην Ανατολή της Λαμίας ισχυρά σχήματα διαλύθηκαν πολύ εύκολα, αφήνοντας πλούσια λάφυρα σε οπλισμό. Ο στρατός δεν ήταν έτοιμος να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τους αντάρτες, για πολλούς λόγους. Σε κάποιο βαθμό δεν ήταν και αξιόπιστος, αφού υποτίθεται ότι ήταν γεμάτος κομμουνιστές, έτοιμους να στασιάσουν και να κυριεύσουν τη χώρα. Αν και αυτή η οπτική μάλλον αντικατοπτρίζει την αδυναμία της στρατιωτικής ηγεσίας να δράσει ψύχραιμα.  Έχουμε πει για την καταστολή με τις εκτελέσεις και τον αφοπλισμό των υπόπτων στις ταξιαρχίες της Κοζάνης, το καλοκαίρι»

«Πόσοι ήταν οι αντάρτες στο τέλος του ’46;»

«Το καλοκαίρι ήταν τέσσερις χιλιάδες. Αργότερα ήρθαν ενισχύσεις από το Μπούλκες, έγιναν και κάποιες στρατολογήσεις και ο αριθμός έφτασε κοντά στις δέκα χιλιάδες»

Σταθήκαμε γιατί ακουγόταν από τα μεγάφωνα μια ανακοίνωση για κάποιο αυτοκίνητο που εμπόδιζε.

«Το 1947 ξεκίνησε με χτυπήματα του ΔΣΕ στον Έβρο, στην Ξάνθη και στη Ρούμελη. Η στρατιωτική ηγεσία φοβόταν πως ο ΔΣΕ θα μπορούσε να δημιουργήσει μεγάλες περιοχές υπό τον έλεγχό του, στην Πίνδο και στη Θεσσαλία. Και η ηγεσία του ΚΚΕ όμως ήταν πολύ αισιόδοξη για τον ΔΣΕ. Το Πολιτικό Γραφείο εκτίμησε το Φεβρουάριο ότι το αριστερό κίνημα έπρεπε να θεωρεί την ένοπλη πάλη κυρίαρχη ή προοπτικά κυρίαρχη, χωρίς να σταματήσει να εκμεταλλεύεται τις νόμιμες δυνατότητες»

«Δεν υπήρχε στις αρχές του ’47 επιστροφή;»

«Θα έπρεπε και οι δύο πλευρές να κάνουν ταυτόχρονα βήματα πίσω. Σ’ αυτή τη φάση τα πιο μεγάλα και γενναία βήματα θα έπρεπε να γίνουν από την κυβερνητική παράταξη, η οποία φαινόταν πως είχε κυριαρχήσει πλήρως στη διαπάλη της με τον εαμικό κόσμο»

«Δεν ήθελε όμως ν΄ αφήσει διαφυγή για τους ηττημένους, όπως συμβουλεύει ο Σουν Τζου»

«Ναι. Αυτό το εκμεταλλεύτηκε ο Ζαχαριάδης που είχε πάρει τις αποφάσεις του και είχε πείσει τους σοβιετικούς να βοηθήσουν, κυρίως μέσω Γιουγκοσλαβίας. Εκείνη την άνοιξη ο Ζαχαριάδης έφυγε οριστικά από την Αθήνα και πέρασε τα σύνορα»

«Η κυβερνητική παράταξη είχε στόχο να εκμηδενίσει τη νέα απειλή. Το ΚΚΕ τι στόχους είχε;»

«Να δημιουργήσει μια ελεύθερη περιοχή. Δηλαδή ένα δικό του κράτος, στο Βορρά»

«Και μετά;»

«Μετά θα υπήρχε κάτι σαν Βόρεια και Νότια Κορέα. Η προοπτική του Ζαχαριάδη στις αρχές του ’47 αποτυπώνεται στις οδηγίες που έστειλε στον Μάρκο. Σ’ αυτές οριζόταν ως αποστολή του ΔΣΕ να αποκαταστήσει στην Ελλάδα τη λαϊκή δημοκρατική εσωτερική τάξη και την εθνική ανεξαρτησία. Ο Μάρκος ποτέ δεν έπρεπε να ξεχνά τη βασική αυτή αποστολή του ΔΣΕ και κάθε του ενέργεια, πολιτική και στρατιωτική, έπρεπε να υποτάσσεται σ’ αυτήν την αποστολή. Η οποία εμφανιζόταν ως ρεαλιστική, με την παραδοχή ότι από την Κατοχή ως τώρα ο μοναρχοφασισμός και οι ξένοι δεν είχαν καταφέρει να συντρίψουν το λαϊκό δημοκρατικό κίνημα. Κι επειδή αυτό ήταν μια εξωπραγματική παραδοχή, ο Ζαχαριάδης θύμιζε στο Μάρκο ότι το κίνημα τους είναι  αναπόσπαστο κομμάτι από το βαλκανικό, το ευρωπαϊκό και το παγκόσμιο δημοκρατικό και σοσιαλιστικό κίνημα και ότι βρίσκει σ’ αυτό σοβαρή υποστήριξη, ηθική και υλική, ενώ παράλληλα οι αντιθέσεις του ιμπεριαλισμού αυξάνουν. Συνεπώς όλα θα μπορούσαν να πάνε καλά»

«Πολλές οι εξωπραγματικές παραδοχές…»

«Ναι. Στη συνέχεια οι οδηγίες γινόντουσαν πιο συγκεκριμένες. Ο ΔΣΕ έπρεπε παντού και πάντοτε να προβάλει την Εθνική Ανεξαρτησία και τη Λαϊκή Δημοκρατία. Και στις περιοχές που ελέγχει αυτά να τα εφαρμόζει»

«Πώς;»

«Με βάση τις λαϊκές επιτροπές, οι οποίες θα φρόντιζαν για τη λαϊκή δικαιοσύνη, τη φορολογική πολιτική, τον εκπαιδευτικό και πολιτιστικό τομέα, την οργάνωση της νεολαίας και της γυναίκας. Μετά ο ΔΣΕ θα έπρεπε να έχει για τις περιοχές που ελέγχει συγκεκριμένο και πρακτικό πρόγραμμα λαϊκοδημοκρατικής ανασυγκρότησης της περιοχής. Κορυφαίο θεωρούσε ο Ζαχαριάδης το αγροτικό ζήτημα. Ο ΔΣΕ έπρεπε να το λύσει σύμφωνα με το πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας και ανάλογα με τις συγκεκριμένες τοπικές συνθήκες. Δεν έπρεπε να ξεχνιέται επίσης το θέμα της ανοικοδόμησης, όσο ήταν δυνατό»

«Χαραζόταν δηλαδή το περίγραμμα μιας κρατικής πολιτικής»

«Ακριβώς. Η οποία θα έδινε επίσης βαρύτητα στη λαϊκή ενότητα και συμφιλίωση, προφανώς σε αντίθεση με τους μοναρχοφασίστες. Και στην αντιμετώπιση της ξενικής επέμβασης»

«Αυτά ακούγονται πολύ θεωρητικά, τώρα στα 1982. Οι οδηγίες δεν έδιναν συγκεκριμένες πρακτικές κατευθύνσεις για τον ΔΣΕ;»

«Ο ΔΣΕ θα έπρεπε να απαλλαγεί από τον πρωτογονισμό, τον εμπειρισμό και το ανταρτίστικο πνεύμα. Να ξεκαθαρίσει τα προβλήματα της στρατηγικής του. Δηλαδή να θέσει στον έλεγχό του βασικά κέντρα και αρτηρίες της χώρας και να μην περιοριστεί στα ορεινά, με κίνδυνο να διαλυθεί σ’ έναν πόλεμο φθοράς. Συνεπώς έπρεπε να μετατρέψει τον ανταρτοπόλεμο σε τακτικό πόλεμο και να γίνει ο ίδιος τακτικός στρατός στις ελεύθερες περιοχές. Πρακτικά σε Μακεδονία Θράκη, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη»

«Άρα η Θεσσαλονίκη οριζόταν ως ο βασικός στρατιωτικός στόχος. Πώς όμως;»

«Σύμφωνα με τις οδηγίες έπρεπε να φθαρεί και να αποσυντεθεί ο αντίπαλος από τη δράση του ΔΣΕ και ταυτόχρονα να δημιουργηθεί  μια εφεδρική δύναμη ικανή να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη»

«Κάτι πιο πρακτικό;»

«Δινόντουσαν υποδείξεις για τη μετατροπή του ΔΣΕ σε τακτικό στρατό. Να αποκτηθεί επιτελείο, να φτιαχτούν σχολές στελεχών, να λυθεί το πρόβλημα των εφεδρειών, να αναπτυχθεί η πολιτική δουλειά, να λυθεί το πρόβλημα του ανεφοδιασμού, να οργανωθεί δίκτυο πληροφοριών και να οργανωθεί διαβρωτική δουλειά στον κυβερνητικό στρατό. Αυτές ήταν οι βασικές κατευθύνσεις στον Μάρκο, οι οποίες θα γινόντουσαν πράξη από τον ΔΣΕ με τη βοήθεια της κομματικής ηγεσίας»

«Βλέπω ότι από την αρχή του ’47 υπήρχε θεωρητικά πλήρης απάντηση για το σκοπό του ΔΣΕ. Άσχετα με το πόσο ρεαλιστική ήταν»

«Που εντοπίζεις τις κυριότερες αδυναμίες;»

«Στη ρηχότητα του στόχου για εθνική ανεξαρτησία, με αναγόρευση των συμμάχων σε νέους κατακτητές, μόλις δυο χρόνια μετά την Κατοχή. Στην τραγική υποτίμηση του αντιπάλου, αλλά και των διαθέσεων της κοινωνίας, η οποία προσπαθούσε να ορθοποδήσει. Και στην αντίστοιχη υπερτίμηση της πολιτικής και υλικής βοήθειας από τους ανατολικούς και των δυνατοτήτων του ΔΣΕ»

Ο Ερμής κούνησε το κεφάλι δείχνοντας ότι συμφωνεί.

«Αυτές οι οδηγίες προς τον Μάρκο μετατράπηκαν προς το τέλος του ’47 στο Σχέδιο Λίμνες»

«Τι ήταν το σχέδιο Λίμνες;»

«Ήταν το πολεμικό σχέδιο του ΔΣΕ. Εγκρίθηκε από την 3η ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής, στις 11 και 12 Σεπτεμβρίου 1947. Λέμε Ολομέλεια, αλλά από τα σαράντα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής ήταν παρόντα τα έξι. Ζαχαριάδης, Στρίγκος, Ρούσος, Ιωαννίδης, Ερυθριάδης και Βαφειάδης.  Αυτοί οι έξι αποφάσισαν ότι δεν υπήρχε άλλη πολιτική επιλογή πλην της στρατιωτικής λύσης και κήρυξαν επιστράτευση όλων των δυνάμεων του ΚΚΕ. Σύμφωνα με το σχέδιο ο ΔΣΕ θα τριπλασίαζε τη δύναμή του ως την άνοιξη του 1948 και θα επιδίωκε τη δημιουργία Ελεύθερης Ελλάδας σε Μακεδονία – Θράκη, συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλονίκης»

«Με τι δυνάμεις θα το πετύχαινε αυτό;»

«Η Ολομέλεια κατέγραψε τι υπήρχε το Σεπτέμβριο του 1947 στον ΔΣΕ. Εικοσιτέσσερις χιλιάδες μαχητές, από τους οποίους παρατακτοί οι δεκαοχτώ χιλιάδες. Σε Κεντρική και Δυτική Μακεδονία δέκα χιλιάδες πεντακόσιοι μαχητές, από τους οποίους παρατακτοί οι οχτώ χιλιάδες. Και μαζί σε Μακεδονία, Ήπειρο και Θράκη δεκαπέντε χιλιάδες, από τους οποίους παρατακτοί οι έντεκα χιλιάδες»

«Καταλαβαίνω τους παρατακτούς, οι άλλοι τι έκαναν;»

«Ήταν τα δίκτυα υποστήριξης. Πληροφορίες, επιμελητεία, γιάφκες και τέτοια. Ο συσχετισμός των δυνάμεων γενικά εκτιμήθηκε σε ένα προς τρία σε όφελος του εχθρού»

«Πολύ αισιόδοξο ακούγεται. Γιατί συγκρίνει το συνολικό αριθμό των μαχητών του ΔΣΕ ενώ πραγματικά υπολογίσιμη δύναμη ήταν οι οχτώ χιλιάδες παρατακτοί στη Δυτική και την Κεντρική Μακεδονία»

Ο Ερμής έγνεψε ότι συμφωνούσε.

«Η κατάσταση ήταν ακόμα χειρότερη σε ό,τι αφορά τα μέσα. Κάθε τάγμα στο Βορρά είχε έναν ή δύο όλμους  και νοτιότερα έναν ή κανέναν. Υπήρχαν πέντε πυροβόλα όλα κι όλα. Σχεδόν τίποτα σε εκρηκτικό υλικό, ούτε ένα αυτοκίνητο, ελάχιστα μουλάρια για τις μεταφορές. Ασύρματοι υπήρχαν μόνο στα αρχηγεία των περιοχών, τα τάγματα δεν διέθεταν. Η επιμελητεία ήταν πολύ κάτω από τις ανάγκες. Αυτά ήταν σε γενικές γραμμές τα αποτελέσματα που είχαν προκύψει από τους καταδιωκόμενους, από όσους επέστρεψαν από το Μπούλκες και από την εθελοντική, σε μεγάλο βαθμό, στρατολόγηση»

«Με αυτή την αφετηρία, τι στόχους έθετε το σχέδιο;»

«Τους ίδιους που έθεταν οι οδηγίες προς τον Μάρκο. Τη δημιουργία μιας εφεδρείας ικανής να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Και να δημιουργηθεί μια περιοχή υπό τον έλεγχο του ΔΣΕ σε ολόκληρη τη Μακεδονία και τη Θράκη, ίσως και την  Ήπειρο»

«Η εμπειρία έξι μηνών πολέμου, δεν άλλαξε τίποτα;»

«Όχι. Επιβεβαίωσε τον αρχικό προγραμματισμό των οδηγιών. Δε μπορούσε να γίνει διαφορετικά, ήταν η αναπόφευκτη εμμονή στην πολιτική επιλογή για δημιουργία κράτους. Χωρίς την οποία δεν είχε νόημα η ανάπτυξη του ΔΣΕ. Φυσικά η δύναμη του ΔΣΕ ήταν απολύτως ανεπαρκής σε σχέση με τους στόχους που καθόριζε το σχέδιο Λίμνες.  Ο εξοπλισμός και η διαθέσιμη δύναμη πυρός βρισκόταν σε τραγική κατάσταση. Η ηγεσία του ΚΚΕ βασίστηκε αποκλειστικά στη συγκρατημένη υπόσχεση του Στάλιν και την ενθουσιώδη του Τίτο, για βοήθεια σε όλους τους τομείς, πλην της στρατολογίας»

«Ποιος συνέταξε τις Λίμνες;»

Ο Ερμής σήκωσε τους ώμους.

«Προφανώς ο Ζαχαριάδης και ο Μάρκος, με τη βοήθεια κάποιων στρατιωτικών, Ελλήνων ή Γιουγκοσλάβων, χωρίς ιδιαίτερες ικανότητες. Δεν περιέχεται καμιά ανάλυση του χώρου, οι προβλέψεις για την επιστράτευση θυμίζουν έκθεση ιδεών, ενώ ο αντίπαλος εξακολουθεί να υποτιμάται εγκληματικά. Κανένας δεν έδωσε σημασία  στις αδυναμίες του σχεδίου για την επιμελητεία και τα δρομολόγια ανεφοδιασμού.  Γενικά το σχέδιο φωνάζει ότι δεν φτιάχτηκε από επαγγελματίες στρατιωτικούς αλλά από πολιτικούς που επιχείρησαν να μετατρέψουν τις ονειροφαντασίες τους σε στρατιωτικό πλάνο»

«Με ιθύνοντα νου τον Ζαχαριάδη;»

«Ναι. Τον ίδιο Ζαχαριάδη που είχε εισηγηθεί γενική εξέγερση στις πόλεις στη Δεύτερη Ολομέλεια, το Φλεβάρη του ΄46 και το πήρε αμέσως πίσω μπροστά στη γενική κατακραυγή. Τις Λίμνες όμως τις ενέκρινε άνετα ο ίδιος και οι άλλοι τέσσερις πολιτικοί της Ολομέλειας. Και ο Μάρκος, που τουλάχιστον αυτός θα έπρεπε λόγω της προϋπηρεσίας στον ΕΛΑΣ και στον ΔΣΕ να έχει καλύτερη επαφή με την πραγματικότητα, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται δεν είχε. Τις Λίμνες τις υπογράφει αυτός, ο Στρίγκος ως πολιτικός του βοηθός και οι διοικητές του ΔΣΕ Κικίτσας και Λασσάνης. Και ο Ερυθριάδης, βοηθός του Κικίτσα»

«Συνεπώς η αποτυχία του σχεδίου ήταν δεδομένη»

«Κι όμως, από το φθινόπωρο του 1947 και μετά ο ΔΣΕ γνώρισε μια σημαντική ανάπτυξη, ανεπαρκή μεν, εντυπωσιακή δε. Κι αν αυτή ήταν αναμενόμενη σε Ήπειρο, Μακεδονία, Θράκη και Θεσσαλία, επειδή τα σύνορα ήταν δίπλα ή σχετικά κοντά, παραμένει αξιοσημείωτη και κατ΄ αρχήν ανεξήγητη σε δύο άλλες περιοχές. Στη Ρούμελη και στην Πελοπόννησο  δημιουργήθηκαν μεραρχίες με αξιοσημείωτη δράση και όχι ασήμαντες επιτυχίες, κυριολεκτικά εκ του μηδενός και χωρίς να δεχτούν βοήθεια απέξω. Ειδικά στην Πελοπόννησο ο ΔΣΕ άργησε να σχηματίσει άξιες λόγου μονάδες, αλλά όταν το πέτυχε αυτές αποδείχτηκαν εξαιρετικά αξιόμαχες. Ο εξοπλισμός και η επιμελητεία προέρχονταν από τοπικές πηγές. Αυτό που φρέναρε την αποτελεσματικότητα του ΔΣΕ Πελοποννήσου, πριν την άφιξη του Τσακαλώτου,  ήταν αποκλειστικά η έλλειψη πυρομαχικών και, γενικότερα, η προβληματική δύναμη πυρός. Παραπλήσιες εξελίξεις υπήρξαν στη Σάμο και την Κρήτη, ενώ αντάρτικες μονάδες εμφανίστηκαν σε Ικαρία, Λέσβο και Κεφαλονιά»

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σιωπηλός.

«Το σχέδιο Λίμνες βασίστηκε σε τρεις προϋποθέσεις. Την αμέριστη βοήθεια που είχαν υποσχεθεί στον ΔΣΕ οι Γιουγκοσλάβοι και οι Ρώσοι και η οποία υλοποιήθηκε εν μέρει, αλλά όχι τόσο όσο ήταν απαραίτητο. Στην ψευδαίσθηση ότι ο υφιστάμενος ΔΣΕ θα μπορούσε να διπλασιαστεί και να πολλαπλασιαστεί μέσω της γενικής στρατολογίας. Η τρίτη προϋπόθεση, η οποία διαψεύστηκε οδυνηρά πολύ σύντομα ήταν ότι ο στρατός δεν πολεμούσε ή δεν πολεμούσε καλά. Το έδειξε η αποτυχία κατάληψης της Κόνιτσας. Ωστόσο, αυτά που πέτυχε ο ΔΣΕ από την εποχή των Λιμνών ως το τέλος του δεν παύουν να είναι εντυπωσιακά, με την έννοια ότι πραγματοποιήθηκαν χάρις σε μια σημαντική ή μάλλον πρωτοφανή και καθ’ υπερβολήν υπερένταση των προσπαθειών λίγων χιλιάδων στελεχών και αφοσιωμένων μαχητών. Μιας σχετικά μικρής μειοψηφίας δηλαδή ανάμεσα στις εκατόν τόσες χιλιάδες μαχητές, άντρες και γυναίκες, που πέρασαν από τον ΔΣΕ, θέλοντας ή μη θέλοντας»

«Ο ΔΣΕ είχε το σχέδιό του. Ο στρατός τι έκανε;»

«Ξεκίνησε αισιόδοξα, σκοπεύοντας να ξεκινήσει τον Απρίλιο και να έχει τελειώσει την υπόθεση πριν μπει το καλοκαίρι. Γι΄ αυτό ονόμασε την επιχείρηση Τέρμινους. Ότι μετά απ’ αυτή δεν θα υπήρχαν πλέον συμμορίτες και θα επανερχόντουσαν η Χωροφυλακή και οι νόμιμες εξουσίες του κράτους στις περιοχές από τις οποίες είχαν εκδιωχτεί. Το επιτελείο έδωσε στις επιμέρους επιχειρήσεις ονόματα πουλιών. Αετός για Άγραφα, Αχελώο, Νευρόπολη, Κόζιακα και νότια του Μετσόβου. Ιέραξ για Χάσια, Αντιχάσια και Καμβούνια. Κόραξ από τα βόρεια του Μετσόβου ωε την Αλβανία και την Καστοριά. Κύκνος για Όλυμπο και Πιέρια. Και Πελαργός για Όσσα και Πήλιο»

«Στην Πελοπόννησο ποιο πουλί πήγε;»

«Κανένα, για την ώρα. Στόχος ήταν η εκκαθάριση του ορεινού κορμού της χώρας»

«Εκ του αποτελέσματος, όπως λες κι εσύ, μάλλον δεν τα πήγαν καλά τα πουλιά του Τέρμινους»

«Προφανώς. Οι επιχειρήσεις ξεκίνησαν με μια προπαρασκευαστική εκστρατεία στο Βέρμιο, στα τέλη Φεβρουαρίου. Στόχος ήταν διαλύσουν τις δυνάμεις του ΔΣΕ και να αποκόψουν τα δρομολόγια των εφοδιοπομπών προς Θεσσαλία. Παράλληλα κινήθηκαν δυνάμεις για να ελέγξουν περιοχές της Ρούμελης και να δημιουργήσουν ένα νότιο τείχος για τον ΔΣΕ»

«Πολύ λογικά ακούγονται αυτά. Είχαν επιτυχία;»

«Εκ του αποτελέσματος, όπως λέω κι εγώ, όχι. Ο στρατός δεν ήταν ακόμα ικανός να φέρει εις πέρας τέτοιες αποστολές. Ο Τσακαλώτος, που ήταν πια υποστράτηγος, διαπίστωνε μελαγχολικά ότι η κατάσταση των μονάδων του Α’ Σώματος ήταν χάλια, αλλά επιχειρούσε να τη διορθώσει, με άκαμπτη αποφασιστικότητα και σκληρά μέτρα. Έστειλε στη φυλακή από οπλίτες μέχρι ταγματάρχη και συγκρότησε στρατοδικείο. Ωστόσο αυτό δεν εμπόδισε την έναρξη του Αετού, που έπιανε χονδρικά τη Ρούμελη τη δυτική Θεσσαλία και τη νότια Ήπειρο. Ξεκίνησε 5 Απριλίου και διάρκεσε ένα μήνα, αντί για τις προβλεπόμενες δύο βδομάδες. Δεκαπέντε χιλιάδες άντρες θα εξόντωναν τους περίπου δυο χιλιάδες αντάρτες που υπήρχαν στην περιοχή του Αετού, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του στρατού, σημαντικά λιγότερους σύμφωνα άλλες εκτιμήσεις»

«Οι αντάρτες ήταν προετοιμασμένοι για τον Αετό;»

«Και γι’ αυτούς ήταν μια πρωτοφανής κατάσταση. Πριν λίγους μήνες ήταν ακόμα μπουλούκια, τώρα όμως δεν είχαν να αντιμετωπίσουν τη Χωροφυλακή και τους παρακρατικούς, που τους είχαν πάρει τον αέρα, αλλά πραγματικό στρατό. Έστω με τις αδυναμίες του, αλλά στρατό. Αυτό έπρεπε να το καταφέρουν χωρίς πυρομαχικά και δύναμη πυρός. Που σημαίνει ότι η μόνη επιλογή που είχαν ήταν η διαφυγή και οι ελιγμοί. Κι αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι άφηναν πίσω τους όλα τα εφόδια πλην πυρομαχικών. Τα έκρυβαν λοιπόν στα βουνά, για να τα βρουν όταν επιστρέψουν. Το ίδιο και τους τραυματίες και τους αμάχους που ήταν υπό διωγμόν και τα πολιτικά στελέχη, κάτι που ήταν πολύ πιο δύσκολο»

«Πως εξελίχτηκε ο Αετός;»

«Τζίφος σε ό,τι αφορά τους αντάρτες. Τραγικά για τους αμάχους υποστηρικτές, τα πολιτικά στελέχη και τα υποστηρικτικά δίκτυα. Στις 11 Απριλίου ήρθε και μια τρομερή κακοκαιρία, με χιονοθύελλες, που προξένησε καταστροφές στους υποστηρικτές. Ειδικά  σε μια μεγάλη φάλαγγα  που ξεκίνησε από τα Βραγγιανά της Ευρυτανίας και προσπαθούσε να περάσει την διάβαση της Νιάλας για να βρεθεί στα Άγραφα. Πολλές δεκάδες πάγωσαν και χάθηκαν. Πολλοί  βρέθηκαν ξαφνικά σε έναν ορεινό καταυλισμό του στρατού και μπήκαν στις σκηνές για να γλιτώσουν. Την άλλη μέρα οι περισσότεροι διέφυγαν, αλλά καμιά τριανταριά άμαχοι και πολιτικά στελέχη  έμειναν πίσω και συνελήφθησαν. Δικάστηκαν στα στρατοδικεία της Λαμίας και της Καρδίτσας και οι περισσότεροι εκτελέστηκαν»

«Γιατί ο στρατός δεν κατάφερνε να εγκλωβίσει τους αντάρτες;»

«Γιατί η κίνησή του ήταν πολύ αργή σε σχέση με την κίνηση των ανταρτών. Αλλά ο στρατός είχε το πλεονέκτημα ότι έμπαινε στα χωριά και διέλυε τα υποστηρικτικά δίκτυα, ενώ άρχισαν οι υποχρεωτικές μετακινήσεις των χωρικών στα πεδινά. Δεν ήταν εντυπωσιακό, αλλά ήταν ουσιαστικό γιατί μείωσε πάρα πολύ τις μελλοντικές δυνατότητες του ΔΣΕ. Ο στρατός ανακοίνωσε πάνω από 1400 συμμορίτες εκτός μάχης και ο ΔΣΕ 1300 στρατιωτικούς. Συμπεριλαμβάνονται οι τραυματίες»

«Αφύσικα νούμερα…»

«Ναι. Στην πραγματικότητα ο ΔΣΕ έχασε περίπου διακόσιους αντάρτες και μάλλον περισσότερους αμάχους και ο στρατός λίγο περισσότερους από ογδόντα φαντάρους και αξιωματικούς. Στις επιχειρήσεις αυτές χρησιμοποιήθηκε αποτελεσματικά η αεροπορία, με βομβαρδισμούς περιορισμένης έκτασης και πολυβολισμούς στόχων. Τελικά ο Αετός απέτυχε να πιάσει στα νύχια του το θήραμα και έμεινε απογοητευμένος, αλλά άφησε τον ΔΣΕ με μεγάλες πληγές, που οι επιπτώσεις τους φάνηκαν στη συνέχεια. Είχε όμως επιτυχία σε κάποιες περιπτώσεις, όπως στα Τζουμέρκα και στον Κόζιακα, όπου καταστράφηκαν τα τοπικά αρχηγεία»

«Τα άλλα πουλιά;»

«Ο Ιέραξ χτύπησε στην κεντρική Πίνδο, βόρεια και ανατολικά του Μετσόβου, σε μια γραμμή που περνούσε βόρεια από Τρίκαλα και Καλαμπάκα. Στόχος ήταν η αποκοπή των δυνάμεων του νότου από τις δυνάμεις του ΔΣΕ στο Βορρά. Δεν τα πήγε καλύτερα από τον Αετό στο κυνήγι των ανταρτών, αλλά εξουδετερώθηκαν κι εδώ οι οργανώσεις και τα υποστηρικτικά δίκτυα. Πολλοί τραυματίες, που είχαν μείνει πίσω, συνελήφθησαν και κάποιοι αυτοκτόνησαν. Ο Πελαργός αποσκοπούσε σε εκκαθάριση της Στερεάς και στη συνέχεια της ανατολικής Θεσσαλίας. Σε άλλες περιπτώσεις πληγώθηκε από τους αντάρτες, σε άλλες δεν τους βρήκε πουθενά. Ο Κύκνος πέταξε στον Όλυμπο και τα Πιέρια και απέτυχε να εντοπίσει τους αντάρτες και να τους εξοντώσει. Στο μεταξύ έμπαινε ο Ιούνιος και το Τέρμινους, που θα τελείωνε μέσα στον Μάιο, καρκινοβατούσε, ενώ προξενούσαν κατάθλιψη κάποια φαρμακερά χτυπήματα του ΔΣΕ. Όπως στο Βέρμιο, όπου στις 24 Μαΐου καταστράφηκαν τρεις λόχοι, εκ των οποίων ο ένας ΛΟΚ. Η στρατιωτική ηγεσία διαπίστωσε ότι για να εξοντώσει τον ΔΣΕ έπρεπε προηγουμένως να απομονώσει ή να σφραγίσει τον Γράμμο»

«Γιατί από εκεί ερχόταν εφόδια και διοχετεύονταν νότια;»

«Ναι. Αποφασίστηκε λοιπόν να μεταφερθεί το Τέρμινους στο Σμόλικα και το Γράμμο. Έτσι ξεκίνησε το τελευταίο πουλί, ο Κόραξ, ο οποίος επιχείρησε ως το τέλος του Ιουλίου.  Εδώ όμως οι δυνάμεις του ΔΣΕ ήταν ισχυρές, ενισχυμένες και με όσους είχαν καταφύγει στην περιοχή στη διάρκεια των προηγούμενων επιχειρήσεων. Ο ΔΣΕ έπαιρνε πρωτοβουλία για επιθετικές διεισδύσεις. Το αρχηγείο Ηπείρου μπήκε στα Ζαγόρια, ενώ απειλήθηκε η Φλώρινα. Ο Κόραξ μαζεύτηκε και περίμενε ενισχύσεις, ώσπου στις 26 Ιουνίου ξεκίνησε πάλι. Ποια φαντάζεσαι ότι ήταν τώρα η διαφορά του ΔΣΕ σε σχέση με το νότο;»

«Τα πυρομαχικά;»

«Ακριβώς. Έτσι οι αντάρτες χτυπούσαν αυτοί ή αμυνόντουσαν στις προσβολές αντί να εξαφανίζονται. Κάτι που χαροποίησε τους στρατιωτικούς, γιατί είδαν την ευκαιρία που ζητούσαν, να συγκρουστεί επιτέλους ο στρατός με τον ΔΣΕ και να τον διαλύσει. Κάτι που θα γινόταν, αν…»

«Αν;»

«Αν ο περιορισμένος χώρος για τον ΔΣΕ δεν δημιουργούσε μια σημαντική συγκέντρωση των δυνάμεών του, κάτι που διευκόλυνε την άμυνα και επέτρεπε να δημιουργηθούν εφεδρείες, οι οποίες για πρώτη φορά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν με επαρκή δύναμη πυρός για επιθετικές πρωτοβουλίες έξω από την περιοχή του Γράμμου και του Ιέρακα. Χίλιοι με χίλιοι πεντακόσιοι αντάρτες διέσπασαν τον κλοιό του στρατού, ενώ άλλοι έκαναν  ταυτόχρονα επιχειρήσεις αντιπερισπασμού. Και βρέθηκαν στα Ζαγόρια, απειλώντας την Κόνιτσα και τα Γιάννενα, σε μια περίοδο που ο στρατός είχε αποψιλωθεί στην Ήπειρο για να ενισχύσει το Γράμμο. Οι στρατιωτικοί αναγκάστηκαν να παρατήσουν το Γράμμο, για να προστατέψουν την Ήπειρο και ειδικά την Κόνιτσα και τα Γιάννενα»

«Δεν ήταν καλό αυτό για τον Κόρακα, υποθέτω…»

«Καθόλου. Γιατί οι αντάρτες κατέλαβαν με σκληρή μάχη τη γέφυρα στο Μπουραζάνι και απέκοψαν το δρόμο από Κόνιτσα προς Γιάννενα, ενώ δημιουργήθηκε πανικός στον πληθυσμό, ο οποίος άρχισε να φεύγει προς το νότο. Στις 14 Ιουλίου ο ΔΣΕ εμφανίστηκε κοντά στα Γιάννενα και δημιουργήθηκε μια πρωτοφανής αίσθηση καταστροφής και πανικού στην κυβερνητική παράταξη»

«Άνευ λόγου. Δεν κινδύνευαν τα Γιάννενα από μερικές εκατοντάδες αντάρτες…»

«Σωστά. Άλλωστε οι αντάρτες φρόνιμα έστρεψαν προς τα Ζαγόρια και τη Πίνδο, ενώ κάθε διαθέσιμη δύναμη του στρατού έσπευδε προς τα Γιάννενα. Ο ελιγμός του ΔΣΕ πέτυχε απόλυτα και όλοι άρχισαν να αναρωτιούνται για το πραγματικό μέγεθος της απειλής, αφού οι αντάρτες αναμετρήθηκαν με τον στρατό και κέρδισαν. Αυτή η επιτυχία ήταν καθοριστική για τη συνέχεια, γιατί αναβάθμισε τον ΔΣΕ στη συνείδηση της υπαίθρου, στον εαμικό κόσμο και στην ίδια την ηγεσία του ΚΚΕ. Έτσι στις 25 Ιουλίου ο ΔΣΕ επιτέθηκε στα Γρεβενά, πολύ μακριά από τα Γιάννενα αλλά απέτυχε να τα καταλάβει, καθώς δεν ήταν ακόμα έτοιμος για τέτοιες επιχειρήσεις. Αλλά και ο στρατός δεν κατάφερε να πλήξει τους αποχωρούντες. Στις 2 Αυγούστου ο Κόραξ εγκαταλείφθηκε οριστικά, με σχεδόν πλήρη αποτυχία. Η οποία υποδείκνυε ότι η συνέχεια δεν θα ήταν καθόλου εύκολη»

«Δεν έγιναν άλλες επιχειρήσεις του στρατού;»

«Φυσικά έγιναν. Τυχόν χαλάρωση θα ήταν πολύ επικίνδυνη. Από τις 10 Αυγούστου και για ένα μήνα ο στρατός υλοποίησε το Βέλος, με στόχο τον έλεγχο της γραμμής των συνόρων, χωρίς επιτυχία. Αντίθετα ο ΔΣΕ κατάφερε να μπει για πρώτη φορά στη Νάουσα στις 18 Αυγούστου και να αποχωρήσει με λάφυρα και νεοστρατολογημένους»

«Τακτικά ο ΔΣΕ πήρε το πάνω χέρι;»

«Αν το δεις πολύ αισιόδοξα, ναι. Το Σεπτέμβρη άρχισε η επιχείρηση Λαίλαψ, στη Ρούμελη. Γιατί καθώς επιχειρούσε ο Κόραξ στο Βορρά, ο ΔΣΕ επανέκαμψε εκεί, με πάνω από χίλιους μαχητές. Η Λαίλαψ έγινε σε δύο φάσεις, με στόχο τον εγκλωβισμό των μονάδων του ΔΣΕ και στις 15 Οκτωβρίου τερματίστηκε με αποτυχία. Αλλά ήταν επώδυνη για τους αντάρτες η περαιτέρω καταστροφή των δικτύων τους και η εκκένωση των ορεινών χωριών, που επέβαλε το στρατός. Με τη Λαίλαπα ολοκληρώθηκε κατά κάποιον τρόπο το σχέδιο Τέρμινους, που ξεκίνησε με μεγάλη αισιοδοξία την άνοιξη, όχι μόνο χωρίς να επιτευχθεί ο βασικός  αντικειμενικός σκοπός, αλλά αφήνοντας πολύ ισχυρότερο και αναβαθμισμένο πολιτικά τον ΔΣΕ. Ο οποίος όμως δεν πλησίασε καν τους στόχους που έθεταν οι οδηγίες της άνοιξης, προς τον Μάρκο Βαφειάδη, ενώ κλονίστηκαν ή καταστράφηκαν τα δίκτυά του σε αρκετές περιοχές»

«Το Τέρμινους αποδείχτηκε δοκιμασία και για τις δύο πλευρές;»

«Ναι. Όπως λέει ο Ζαφειρόπουλος κινητοποιήθηκαν τρία σώματα στρατού με πάνω από εκατό χιλιάδες άνδρες και έγιναν τριάντα ένα επιχειρήσεις με τρία έως είκοσι πέντε τάγματα, τριάντα πέντε επιχειρήσεις με ένα έως δύο τάγματα και οχτακόσιες πενήντα εφτά επιχειρήσεις με μικρότερες δυνάμεις. Προφανώς ο στρατός χρειαζόταν για να τα βγάλει πέρα περισσότερες  δυνάμεις και μέσα, σίγουρα καλύτερο ηθικό και οπωσδήποτε καλύτερη ηγεσία. Το πρόβλημά του δεν ήταν αμιγώς στρατιωτικό αλλά και πολιτικό, καθώς αποτελούσε ο ίδιος το πιο δυνατό πολιτικό εργαλείο της κυβερνητικής παράταξης, αλλά έκανε κι ο ίδιος πολιτική ή επηρέαζε αποφασιστικά την κυβερνητική πολιτική. Δε μπορεί κανείς να πει ότι η κυβερνητική παράταξη έχασε την αισιοδοξία της για τη τελική νίκη, αλλά η εμπειρία του Τέρμινους την υποχρέωσε να μην περιμένει τη νίκη σε λίγες βδομάδες και χωρίς μεγάλες δυσκολίες»

«Η ηγεσία του ΔΣΕ πως είδε τις εξελίξεις;»

«Με αισιοδοξία, εν μέρει δικαιολογημένη. Γιατί ο ΔΣΕ είχε αντέξει και κυρίως είχε αντιμετωπίσει με επιτυχία το στρατό. Περίμενε λοιπόν ότι με τη βοήθεια απέξω μπορεί να πάει πολύ καλύτερα. Αλλά είχε και τις αποτυχίες του. Δεν κατέφερε να αυξήσει τις δυνάμεις του. Δεν κατάφερε να προστατέψει τις πολιτικές του οργανώσεις και τα υποστηρικτικά του δίκτυα στις περισσότερες περιοχές. Κόπηκαν τα δρομολόγια μεταφοράς εφοδίων προς Θεσσαλία και Ρούμελη, λόγω της απώλειας του Κόζιακα και οι διαδρομές του, αν και ορεινές, δεν ήταν πια ασφαλείς. Έχασε τον πληθυσμό στα ορεινά χωριά, που εκ των πραγμάτων τον βοηθούσε, θέλοντας και μη. Δεν τα κατάφερε με τις επιθέσεις σε πόλεις, αν εξαιρέσουμε την έξυπνη επιδρομή στη Νάουσα. Ήταν η ώρα για το σχέδιο Λίμνες»

«Για φυγή προς τα μπρος…»

«Ναι. Από την άλλη πλευρά υπήρξε μια πολύ σημαντική αλλαγή. Η Βρετανία, στα όρια της χρεοκοπίας μετά τον πόλεμο, δεν μπορούσε πια να αντιμετωπίσει τις δαπάνες που απαιτούσε η παραμονή της στη χώρα και αναγκάστηκε να αποχωρήσει, μετά από εκατόν είκοσι χρόνια σταθερής επιρροής. Κάτι που θα μπορούσε να αποφύγει αν χειριζόταν πιο έξυπνα τις ελληνικές υποθέσεις από το 1943 και μετά. Ανέλαβαν πια οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες επέβαλαν ως πρωθυπουργό τον Σοφούλη. Αυτός χορήγησε μια αμνηστία που είχε φτωχά αποτελέσματα για τους μάχιμους του ΔΣΕ, αλλά βόλεψε πολλούς παρακρατικούς. Στο τέλος της χρονιάς το ΚΚΕ τέθηκε εκτός νόμου, κάτι που ίσχυσε ως το 1974»

«Τι άλλο σημαντικό έγινε ως το τέλος του ’47;»

«Σε πολιτικό επίπεδο, η εξαγγελία και ο σχηματισμός της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης. Σε στρατιωτικό, η αποτυχία του ΔΣΕ στο Μέτσοβο, αρχές Νοεμβρίου, η οποία σήμαινε αποτυχία δημιουργίας ενός ασφαλούς δρομολογίου εφοδίων προς το νότο και φαλάγγων με αμάχους ή στρατολογημένους προς το Βορρά. Η εγκατάσταση του ΔΣΕ στη Μουργκάνα, στα τέλη Νοεμβρίου και η απόκρουση των πρώτων επιθέσεων του στρατού το Νοέμβρη και το Δεκέμβρη. Η κατάληψη του Δελβινακίου και η συστηματική επιμελητειακή και στρατολογική του εκμετάλλευση, γεγονός που προκάλεσε γενικό ενθουσιασμό στον ΔΣΕ. Μερικές ακόμα επιτυχίες του ΔΣΕ στο βορρά και μια σημαντική του αποτυχία, στη Ζίτσα. Η αριθμητική αύξηση του στρατού κατά είκοσι χιλιάδες άντρες, μέσω της Εθνοφρουράς, που προοριζόντουσαν για να ανακουφίσουν τις μάχιμες μονάδες από φρουρές και καθήκοντα στατικής άμυνας. Το μεγάλο γεγονός όμως ήταν η μάχη της Κόνιτσας, που ξεκίνησε στις 25 Δεκεμβρίου και τελείωσε στις 4 Ιανουαρίου»

«Γιατί ο ΔΣΕ επέλεξε να επιτεθεί στην Κόνιτσα; Δεν ήταν νωρίς για μια τόσο δύσκολη επιχείρηση;»

«Ήταν. Αλλά είχε δημιουργηθεί η ΠΔΚ και υπήρχε ανάγκη να εγκατασταθεί σε μια πόλη, με μια ελεύθερη ζώνη γύρω. Η Κόνιτσα μπορούσε να παίξει αυτό το ρόλο. Ο ΔΣΕ κατάφερε να αποκλείσει για λίγες μέρες την άφιξη ενισχύσεων του στρατού, αλλά δεν μπόρεσε να την πάρει γιατί δεν είχε αρκετές δυνάμεις, ούτε ικανά μέσα πυρός, δηλαδή ισχυρό πυροβολικό, ούτε την απαραίτητη εμπειρία, όπως είχε ήδη φανεί στα Γρεβενά και το Μέτσοβο. Επιπλέον, οι αμυνόμενοι πολέμησαν με σθένος και άντεξαν ως την Πρωτοχρονιά, που έφτασαν οι ενισχύσεις»

«Ήταν καταστροφή για τον ΔΣΕ;»

«Όχι, αλλά ήταν μια σημαντική αποτυχία. Η ΠΔΚ έμεινε χωρίς πρωτεύουσα. Αλλά κι αν ο ΔΣΕ έπαιρνε τη Κόνιτσα δεν θα μπορούσε να την κρατήσει για πολύ. Κι αν επέμενε να την κρατήσει διαθέτοντας μεγάλο μέρος των δυνάμεών του, θα ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για τον στρατό να τον εξοντώσει. Αντίθετα ήταν μια πολύ μεγάλη επιτυχία για την κυβέρνηση και το στρατό. Η οποία πέρασε στη κοινή γνώμη, με τη συμβολή και της νέας βασίλισσας, η οποία επισκέφτηκε τη Κόνιτσα στις 7 Ιανουαρίου, ενώ ακόμα δεν είχαν τελειώσει οι συγκρούσεις στα γύρω υψώματα»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s