Ερμής

Κυβερνήσεις 1945-1949

ΣοφούληςΘεμιστοκλ

(Από τον «Ερμή»)*

«Μετά το Δεκέμβρη ο Παπανδρέου ήταν καμένο χαρτί. Η ηττημένη αριστερά τον μισούσε θανάσιμα και η ισχυρότατη βασιλική ακροδεξιά το ίδιο, επειδή νόμιζε πως η διαλλακτική στάση του απέναντι στο ΕΑΜ οδήγησε στην εξέγερση. Με τις ψυχολογικές του μεταπτώσεις στη διάρκεια του Δεκέμβρη έχασε και την εμπιστοσύνη των Βρετανών. Οι Βρετανοί, οι οποίοι διόριζαν τους πρωθυπουργούς εκείνα τα χρόνια, επέλεξαν τον Πλαστήρα, που είχε επιστρέψει στην Ελλάδα δυο βδομάδες πριν»

«Γιατί τον Πλαστήρα;»

«Γιατί ήταν βενιζελικός και αντιβασιλικός. Αυτό θα ηρεμούσε την αριστερά, η οποία φοβόταν κυρίως τη βασιλική ακροδεξιά. Ταυτόχρονα ήταν και δοκιμασμένος αντικομουνιστής, από το 1919 που πολεμούσε τους μπολσεβίκους στην Ουκρανία. Είχε κύρος στο λαό, αν εξαιρέσουμε τους βασιλικούς που τον ήξεραν από παλιά και τους νέους που δεν τον ήξεραν καθόλου. Ο ίδιος πάντως στις 5 Ιανουαρίου απεύθυνε διάγγελμα στο οποίο δήλωνε ότι η κυβέρνησή του είναι αριστερά και δημοκρατική, συνεπώς κανένας δεν πρέπει πλέον να φοβάται. Για να φτάσει το διάγγελμα αυτό σε όλη τη χώρα ρίχτηκαν προκηρύξεις από βρετανικά αεροπλάνα»

«Ήταν αριστερή και δημοκρατική η κυβέρνηση Πλαστήρα;»

«Είχε έναν αριστερό, τον Σοφιανόπουλο, στο Υπουργείο Εξωτερικών. Όλοι οι άλλοι ήταν παλαιοβενιζελικοί, εκτός από τον υπουργό Εσωτερικών Πέτρο Ράλλη, που ήταν δεξιός»

«Στα εξωτερικά αριστερά, στα εσωτερικά δεξιά. Ήταν αυτή η σύνθεση αποτελεσματική;»

«Εκ του αποτελέσματος, όχι. Ο Πλαστήρας εξαναγκάστηκε σε παραίτηση με ατιμωτικό τρόπο από τους Βρετανούς, μετά από μόλις τέσσερις μήνες, στις 7 Απριλίου 1945»

«Γιατί αυτή η βρετανική μεταστροφή;»

«Γιατί ο Πλαστήρας ήταν παλαιολιθικός και ξεροκέφαλος, αλλά δεν ήταν το πιόνι που χρειαζόντουσαν οι Άγγλοι. Είχε και άποψη και προσωπική αξιοπρέπεια, ο οποία μεταφραζόταν από τους Άγγλους σε κουταμάρα. Επιπλέον, έκανε ένα θανάσιμο αμάρτημα, όταν αποφάσισε να συμφωνήσει με τους Αμερικανούς φίλους την προνομιακή μεταχείριση της Παν Αμέρικαν, στις ελληνικές αερομεταφορές που επρόκειτο να αναδιοργανωθούν. Φυσικά οι Άγγλοι το έμαθαν και έγιναν Τούρκοι. Η σύμβαση με τους Αμερικανούς δεν υπογράφηκε και ξαφνικά ανακαλύφθηκαν κάποιες δηλώσεις του Πλαστήρα στη Γαλλία, δήθεν δοσιλογικές και προδοτικές. Η παραίτησή του ήταν αυτονόητη»

«Κι όμως επί των ημερών του υπογράφηκε η Συμφωνία της Βάρκιζας, έγινε η παράδοση των όπλων από τον ΕΛΑΣ, η μεταβίβαση της εξουσίας από το ΕΑΜ στους εκπροσώπους της κυβέρνησης… και τι άλλο;»

«Άρχισε η πρώτη μεγάλη δίκη των δοσιλόγων. Ταυτόχρονα όμως έγινε η μετάβαση από την εαμοκρατία σ’ ένα ιδιότυπο καθεστώς όπου σε πολλές περιοχές ουσιαστικός κυρίαρχος δεν ήταν το νόμιμο κράτος αλλά το ακροδεξιό βασιλικό παρακράτος. Είτε μέσα από τα θεσμικά όργανα του κράτους, δηλαδή την Εθνοφυλακή και τη Χωροφυλακή, είτε σε σύμπραξή τους με τις ακροδεξιές συμμορίες, που φρόντισε να εξοπλίσει και να οργανώσει. Ο ίδιος ο Πλαστήρας επέμεινε για την επανασύσταση του Υφυπουργείου Δημοσίας Ασφαλείας, που είχε μεγαλουργήσει επί Μεταξά και αυτομάτως προκάλεσε τη μήνη των αριστερών, την παραίτηση του Ράλλη που του αφαιρούσε αρμοδιότητες, τη δυσαρέσκεια των Βρετανών και την αμηχανία των Αμερικανών που το θεώρησαν ως βήμα για μια πιθανή δικτατορία της δεξιάς»

«Θέλεις να πεις ότι ο Πλαστήρας μπορεί να είχε καλές προθέσεις, αλλά απέτυχε στο ρόλο του»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Ήταν τόσο δύσκολες και περίπλοκες οι συνθήκες που θα ήταν θαύμα αν είχε πετύχει κάτι καλύτερο. Άλλωστε και μετά απ’ αυτόν οι Βρετανοί συνέχισαν να αλλάζουν τους πρωθυπουργούς σαν τα πουκάμισα»

«Ποιος ήρθε μετά τον Πλαστήρα;»

«Ο ναύαρχος Βούλγαρης, αυτός που είχε καταστείλει το κίνημα του Ναυτικού στη Μέση Ανατολή. Ήταν βενιζελικός αντικομουνιστής. Δηλαδή για την αριστερά ήταν φασίστας και για τη δεξιά ανίκανος ή και ύποπτος συνοδοιπόρος»

«Η δεξιά δεν ήταν ευχαριστημένη με τίποτα!»

«Όχι, γιατί με όλους αυτούς που γινόντουσαν πρωθυπουργοί φοβόταν μήπως γίνει κάποιο αντιβασιλικό πραξικόπημα. Δηλαδή η ξαφνική κήρυξη Αβασίλευτης Δημοκρατίας»

«Δεν είχαν εμπιστοσύνη στους Άγγλους;»

«Όχι. Γιατί οι Άγγλοι είχαν αθετήσει το λόγο τους στο Γεώργιο για άμεση επιστροφή του και είχαν συμφωνήσει ότι θα επιστρέψει μόνο μετά από δημοψήφισμα, η ημερομηνία του οποίου παρέμενε ακαθόριστη, ώσπου κάποια στιγμή προσδιορίστηκε από τους Βρετανούς για το 1948. Μετά τις εκλογές, κατά παράβαση της Συμφωνίας της Βάρκιζας. Στο μεταξύ έβλεπαν τους Βρετανούς να χρίζουν πρωθυπουργούς τους εχθρούς τους. Μετά τον Παπανδρέου ο Πλαστήρας, μετά ο Βούλγαρης, μετά ο Κανελλόπουλος και τέλος ο Σοφούλης, ως τις εκλογές του 1946, ενώ ο Γεώργιος απαγορευόταν να επιστρέψει. Αυτή η ανασφάλεια εξηγεί εν μέρει γιατί το πανίσχυρο ακροδεξιό βασιλικό παρακράτος εξόπλισε, οργάνωσε και στήριξε τις ένοπλες συμμορίες. Δεν τις ερωτεύτηκε ξαφνικά, πίστεψε πως τις είχε ανάγκη για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά ένα αντιβασιλικό πραξικόπημα και φυσικά για να πετύχει την επιστροφή του Γεωργίου μέσω του δημοψηφίσματος, όταν θα γινόταν. Ταυτόχρονα η αριστερά, εν μέρει και το κέντρο, φοβόντουσαν συνεχώς ένα βασιλικό πραξικόπημα, το οποίο έβλεπαν κιόλας να ετοιμάζεται και να κάνει πρόβες στη ύπαιθρο, όπως στην κατάληψη της Καλαμάτας από τον Μαγγανά»

«Κανείς δεν είχε εμπιστοσύνη στους Άγγλους…»

«Όχι. Ούτε οι εχθροί, ούτε οι φίλοι τους. Ούτε και οι ίδιοι είχαν πια εμπιστοσύνη στον εαυτό τους καθώς είχαν ουσιαστικά χρεοκοπήσει και δεν μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν μια στιβαρή παρουσία βρετανικού στρατού στην Ελλάδα. Προσπαθούσαν λοιπόν να κρατήσουν και τη πίτα αφάγωτη και το σκύλο χορτάτο. Ήθελαν την επιστροφή του Γεωργίου, ως τότε όμως επέβαλαν βενιζελικές κυβερνήσεις, για να μην προκαλέσουν την αντίδραση της αριστεράς και του αντιβασιλικού κέντρου»

«Αποτυχία…»

«Εκ του αποτελέσματος, απόλυτη. Και για την Ελλάδα αλλά και για τους ίδιους»

«Ο Βούλγαρης πόσο έμεινε στην πρωθυπουργία και τι πέτυχε;»

«Παραιτήθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1945. Ουσιαστικά ήταν σκιώδης πρωθυπουργός γιατί τις συνεννοήσεις με τους Βρετανούς για το ελληνικό πολιτικό πρόβλημα, δηλαδή τις εκλογές και το δημοψήφισμα, τις έκανε απευθείας ο αντιβασιλέας Δαμασκηνός, αγνοώντας τον πρωθυπουργό και την κυβέρνηση.  Στο εξίσου μεγάλο και επείγον πρόβλημα, δηλαδή την κατεστραμμένη οικονομία, δεν τα πήγε καλύτερα. Ουσιαστικά δεν πέτυχε τίποτα και η κατάσταση χειροτέρευε συνεχώς, αφού τα κόμματα του κέντρου απείλησαν ότι δεν θα λάβουν μέρος στις εκλογές που είχε προκηρύξει ο Βούλγαρης για τις 20 Ιανουαρίου 1946, επειδή δεν θα ήταν ελεύθερες»

«Ποιος τον διαδέχτηκε;»

«Για λίγες  μέρες ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος, ο οποίος όρκισε πρωθυπουργό τον εαυτό του, όσο διερευνούσε τις περιπτώσεις του Σοφούλη και του Τσουδερού. Τελικά ανέλαβε ο Κανελλόπουλος, στην πρώτη από τις δύο άτυχες πρωθυπουργίες του, την 1η Νοεμβρίου»

«Η δεύτερη ήταν όταν έγινε η χούντα του ’67. Αλλά γιατί η πρώτη ήταν άτυχη;»

«Διότι οι Βρετανοί ξαφνικά αποφάσισαν και  διέταξαν ότι οι εκλογές θα γίνουν ως τον Μάρτιο του ’46, το δημοψήφισμα αναβάλλεται τουλάχιστον ως τον Μάρτιο του ’48 και αναλαμβάνει πρωθυπουργός ο αντιβασιλικός Σοφούλης, υπό τον όρο να κάνει ευρύτατη κυβέρνηση με τη συμμετοχή και του βασιλικού κόμματος του Τσαλδάρη. Όπως και έγινε, στις 20 Νοεμβρίου, αλλά χωρίς το Λαϊκό κόμμα, το οποίο αντί να μπει στην κυβέρνηση ανέβηκε κυριολεκτικά στα κεραμίδια»

«Δηλαδή οι βασιλικοί αντέδρασαν στην απόφαση των Βρετανών»

«Φυσικά. Πολιτικά με συσπείρωση γύρω από τον Τσαλδάρη στην Αθήνα και φαρμακερές δηλώσεις και με έντονη δήλωση διαμαρτυρίας από τον Γεώργιο στο Λονδίνο. Ο Δαμασκηνός μετά τη δήλωση του Γεωργίου παραιτείται, άρα δεν υπάρχει κάποιος για να ορκίσει τη νέα κυβέρνηση. Η πρόταση στον Σοφούλη να αυτοορκιστεί απορρίπτεται ως αντισυνταγματική και παράλογη και πέφτουν λυτοί δεμένοι να πείσουν τον Αρχιεπίσκοπο να μην παραιτηθεί από Αντιβασιλέας, ώστε να τηρηθούν οι τύποι και να μην εξευτελιστούν άπαντες. Όπως κι έγινε. Και επειδή ο χρόνος πίεζε, η κυβέρνηση ορκίστηκε στις τρεις το πρωί της 22ας Νοεμβρίου»

«Οπερέτα…»

«Ναι, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη οπερέτα. Στην πραγματικότητα καταστροφική, αφού έδωσε μια αποφασιστική ώθηση προς τον Εμφύλιο»

«Επειδή οι βασιλικοί βγήκαν στο κλαρί;»

«Ναι. Στοιχειώδης λογική επέβαλε να γίνει το δημοψήφισμα το συντομότερο δυνατόν, δηλαδή πριν το καλοκαίρι του ΄45. Και η στοιχειώδης δημοκρατική δεοντολογία επέβαλε να μη δεχτούν ο Σοφούλης και οι υπουργοί του το διορισμό τους μετά το βρετανικό πραξικόπημα που ανέτρεπε πλήρως τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Αλλά για μια ακόμα φορά πρυτάνευσε η πολιτική ιδιοτέλεια στους κόλπους της ηγετικής αστικής τάξης»

«Η αναβολή του δημοψηφίσματος δεν συνέφερε και το ΚΚΕ;»

«Νόμισαν ότι τους συνέφερε. Γι΄ αυτό εμμέσως πλην σαφώς πρότειναν στον Σοφούλη την από κοινού αντιμετώπιση του κινδύνου για βασιλικό πραξικόπημα. Αλλά ο Σοφούλης μόλις διορισμένος από τους Άγγλους στην πρωθυπουργία δεν ήταν ποτέ δυνατόν να συμφωνήσει σε  μια τέτοια πρόταση, η οποία θα νομιμοποιούσε το ΕΑΜ και θα το επανέφερε ντε φάκτο από το περιθώριο στην κεντρική πολιτική σκηνή, ενώ θα πυροδοτούσε εντονότατη αντίδραση των βασιλικών αλλά και μέρους του κέντρου. Γι’ αυτό επέλεξε να κυβερνήσει ως κεντρώος, τηρώντας καταρχήν ίσες αποστάσεις από δεξιά και αριστερά. Κάτι που είχε μια γερή λογική, υπό την προϋπόθεση ότι…»

Ο Ερμής με κοίταξε ερωτηματικά.

«Ότι θα είχε τις νόμιμες δυνάμεις για να επιβάλλει μέσω του κράτους αυτή την πολιτική»

«Ναι. Αλλά δεν τις είχε, ούτε κατά διάνοιαν. Γι’ αυτό επί των ημερών του, ως τις εκλογές του Μαρτίου, εντάθηκαν οι προετοιμασίες για τη μετάπτωση του αφανούς εμφυλίου σε φανερό και γενικευμένο και από τις δύο πλευρές»

«Έκανε όμως μια προσπάθεια, με την αποσυμφόρηση των φυλακών»

«Ναι, στις 10 Δεκεμβρίου 1945, με αναγκαστικό νόμο, ο οποίος δεν έθιγε καθόλου τις περιπτώσεις των ανθρωποκτονιών του Δεκεμβρίου, κάτι που εύλογα δεν άρεσε στην αριστερά, γιατί ούτε ο Σοφούλης έδωσε την αμνηστία που δεν έδωσε η Συμφωνία της Βάρκιζας. Στην κυβέρνηση υπήρχε μια τάση με τους υπουργούς Καρτάλη και Σοφιανόπουλο, η οποία ήταν υπέρ της γενικής αμνηστίας. Η δεύτερη τάση ήταν αυτή που επικράτησε. Ουσιαστικά διευκρίνιζε ότι δεν ήταν αδικήματα ή ανθρωποκτονίες όσες πράξεις είχαν γίνει επί Κατοχής εναντίον ατόμων που είχαν συνεργαστεί με τις κατοχικές κυβερνήσεις ή με τους κατακτητές. Υπό την προϋπόθεση ότι αυτές οι πράξεις ή οι ανθρωποκτονίες έγιναν μετά από εντολή ή με βάση οδηγίες από τη νόμιμη ελληνική κυβέρνηση ή τους συμμάχους. Ήταν ένα ελλιπές αλλά σωστό μέτρο, γιατί αλλιώς θα μπορούσαν να μηνυθούν και να παραπεμφούν σε δίκη ακόμα και οι ΠΕΑΝίτες του Περρίκου που ανατίναξαν το κτίριο της ναζιστικής ΕΣΠΟ και έγιναν αίτιοι για το θάνατο δεκάδων ατόμων και την καταστροφή αστικής περιουσίας. Αλλά αυτό που ήταν θεωρητικό για την ΠΕΑΝ ήταν μια υπαρκτή πραγματικότητα για δεκάδες χιλιάδες μέλη του ΕΑΜ, τα  οποία είχαν μηνυθεί σωρηδόν για ανθρωποκτονίες επί Κατοχής, οι οποίες περιλάμβαναν Ταγματασφαλίτες, δοσίλογους  και παρόμοιους, μαζί με τα πραγματικά εγκλήματα κατά αθώων»

«Το ΕΑΜ γιατί δεν ήταν ικανοποιημένο έστω μ΄ αυτή τη λύση;»

«Γιατί παρέμειναν υπόδικοι όσοι είχαν κατηγορηθεί για ανθρωποκτονίες χωρίς να υπάρχει συμμαχική εντολή, για παράδειγμα τα μέλη των λαϊκών δικαστηρίων που εξέδωσαν καταδικαστικές αποφάσεις»

«Στην πράξη τι συνέβη;»

«Έπαψαν οι δικαστικές διώξεις για την πλειοψηφία των ογδόντα χιλιάδων μηνυθέντων μελών του ΕΑΜ. Ίσως για τα τρία τέταρτα. Και απολύθηκαν από τις φυλακές σχεδόν πεντέμιση χιλιάδες από τους δεκαοχτώ χιλιάδες καταδικασμένους ή υποδίκους»

«Αυτό δεν ήταν μια σπουδαία κίνηση;»

«Ήταν. Και εξαιρετικά διορατική, καθώς έβγαλε πολλές δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους από την αγωνία μιας δίκης και καταδίκης, ουσιαστικά για τη συμμετοχή τους στην αντίσταση με το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Αυτομάτως περιόρισε κατά πολύ ή ακύρωσε το κίνητρο που θα είχαν όλοι αυτοί να βγουν σε λίγους μήνες στο βουνό με τους αυτοαμυνίτες και μετά με τον ΔΣΕ. Δυστυχώς όχι για όλους που επωφελήθηκαν, γιατί αυτή τη σοφή κίνηση του Σοφούλη την σαμποτάρισαν λυσσαλέα οι ακροδεξιές συμμορίες στην επαρχία, καθώς υποδεχόντουσαν σε πολλές περιπτώσεις τους αποφυλακισθέντες με άγριο ξύλο ή και δολοφονίες, οπότε τους έστελναν κατευθείαν στο βουνό. Ο Σοφούλης δεν είχε τη δύναμη να επιβάλει την τάξη και το σεβασμό στο νόμο, καθώς τα ένοπλα σώματα του κράτους δεν ελεγχόντουσαν από την κυβέρνησή του, αλλά από την βασιλική ακροδεξιά»

«Τελικά ο Σοφούλης προκήρυξε εκλογές για τις 31 Μαρτίου, κάτι που πρέπει να ικανοποίησε τη δεξιά»

«Ναι. Εκλογές με απλή αναλογική, για να είναι ικανοποιημένο το κέντρο και αυτός ο ίδιος, που κινδύνευε με εκλογική συντριβή αν επιλεγόταν το πλειοψηφικό σύστημα που ζητούσε η δεξιά»

«Ήταν τίμιες οι εκλογές;»

«Κατά το δυνατόν»

«Όπως λέμε ολίγον έγκυος;»

Ο Ερμής έβαλε τα γέλια.

«Κάπως έτσι. Υπήρχε το πρόβλημα της εκκαθάρισης των εκλογικών καταλόγων, αφού οι προηγούμενες εκλογές είχαν γίνει δέκα χρόνια πριν και καθένας έδινε τα δικά του νούμερα για το πόσοι είναι οι ψηφοφόροι. Υπήρχε το πρόβλημα της διπλοψηφίας ή της πολυψηφίας για τους άντρες της Εθνοφυλακής και των Σωμάτων Ασφαλείας, όσους υπηρετούσαν στον τόπο καταγωγής τους και είχαν δικαίωμα ψήφου. Κάθε ψήφος μετρούσε, αφού οι γυναίκες δεν ψήφιζαν και οι εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι ήταν λιγότεροι από δύο εκατομμύρια. Το κυριότερο όμως ήταν το κλίμα τρομοκρατίας σε πολλές περιοχές της υπαίθρου, το οποίο πρέπει να επηρέασε σε κάποιο μικρό βαθμό το αποτέλεσμα»

«Γιατί λες σε μικρό βαθμό;»

«Γιατί η αριστερά έκανε αποχή. Συνεπώς δεν είχε νόημα η παρεμπόδιση της ψήφου, για τις πλατιές μάζες των ψηφοφόρων της, αντίθετα κάποιοι αριστεροί σκέφτηκαν πως θα είχαν μεγάλο πρόβλημα αν έκαναν αποχή, όπως ζητούσε το ΕΑΜ. Το κυριότερο, υπήρχαν χίλιοι διακόσιοι ξένοι παρατηρητές στη χώρα, Άγγλοι, Γάλλοι και Αμερικανοί, οι οποίοι επέβλεπαν τη διαδικασία των εκλογών. Αυτό λογικά ανέστειλε τις πιθανές διαθέσεις για παρατράγουδα»

«Πόση ήταν η αποχή;»

«Η επιτροπή των παρατηρητών έδωσε 9,3%. Η αριστερά μιλούσε για 50%»

«Υποθέτω ότι η επιτροπή ήταν πιο κοντά στη πραγματικότητα»

«Ναι. Πολιτικά η αποχή ήταν απόλυτη αποτυχία»

«Κι αν έπαιρνε μέρος το ΕΑΜ;»

«Θα έπαιρνε ένα σεβαστό ποσοστό, το οποίο δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια. Ίσως είκοσι έως τριάντα τοις εκατό, μαζί με τους  συνεργαζόμενους. Όσοι και να ήταν, θα είχαν λόγο μέσα στη Βουλή και θεσμική παρουσία στις λειτουργίες του πολιτεύματος»

«Θα έφτανε αυτό μέχρι τη ματαίωση του Εμφυλίου;»

«Θα μπορούσε, με τους κατάλληλους πολιτικούς χειρισμούς. Αλλά ο Ζαχαριάδης, όχι το ΕΑΜ ή το ΚΚΕ, είχε πια αποφασίσει πως η μοναδική λύση ήταν τα όπλα. Γι’ αυτό επέμεινε στην αποχή»

«Θριάμβευσε η δεξιά;»

«Ναι. 54,5% πήρε το Λαϊκό κόμμα, του Τσαλδάρη και των άλλων βασιλικών. Βενιζέλος, Παπανδρέου και Κανελλόπουλος μαζί, μόλις πέρασαν το 19% και ο Σοφούλης μόλις το 14%. Στη Βουλή μπήκε με μερικούς βουλευτές και ο Ναπολέων Ζέρβας, που είχε φτιάξει δικό του κόμμα»

«Έγινε πρωθυπουργός ο Τσαλδάρης;»

«Μεσολάβησε η δεκαπενθήμερη πρωθυπουργία του Πουλίτσα. Μετά ανέλαβε ο Τσαλδάρης, για μερικούς μήνες. Αυτή ήταν η πρώτη και τελευταία κυβέρνηση του Εμφυλίου με δεξιό πρωθυπουργό. Η οποία πήρε αμέσως δυο μεγάλες αποφάσεις. Ματαίωσε τον προγραμματισμό των Άγγλων για δημοψήφισμα μετά το 1948 και το προκήρυξε για την 1η Σεπτεμβρίου 1946. Και έφερε στη Βουλή το Γ’ Ψήφισμα»

«Και μετά την επιστροφή του Γεωργίου;»

«Γεύτηκε την περιφρόνηση. Όχι από τον Γεώργιο, ο οποίος ήταν διακοσμητικός, αλλά από τους Άγγλους που έκαναν κουμάντο και από τους Αμερικανούς που είχαν αρχίσει να έχουν ενεργή ανάμιξη. Αυτοί είχαν την πεποίθηση ότι ένας δεξιός πρωθυπουργός δεν θα τα καταφέρει τόσο καλά όσο ένας κεντρώος, δηλαδή ο Σοφούλης. Ο Σοφούλης, που το είχε μυριστεί, έβαζε ως όρο για συμμετοχή στην κυβέρνηση, να είναι ο ίδιος πρωθυπουργός, ενώ οι κεντρώοι Παπανδρέου, Κανελλόπουλος και Σοφοκλής Βενιζέλος απαιτούσαν τα βασικά υπουργεία για να τιμήσουν την κυβέρνηση με τη συμμετοχή τους. Έτσι ο ατυχής Τσαλδάρης που είχε λάβει το 54% πριν λίγους μήνες αναγκάστηκε να παραιτηθεί. Πρωθυπουργός έγινε ο γέροντας Δημήτριος Μάξιμος, πρώην διοικητής της Εθνικής Τραπέζης, απορώντας κι ο ίδιος γι΄ αυτό που του συνέβη στα καλά του καθουμένου»

«Συμμετείχε ο Σοφούλης;»

«Όχι, βέβαια. Περίμενε με ψυχραιμία την αποτυχία του Μάξιμου. Στο μεταξύ ο Ζέρβας ανάλαβε το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως και  πήγε στην Πελοπόννησο για να συντρίψει με τη βοήθεια της Χωροφυλακής την ανταρσία, δηλαδή τους διακόσιους πενήντα ή τριακόσιους ένοπλους του ΔΣΕ σε Πάρνωνα, Ταΰγετο και Μαίναλο και, ταυτόχρονα, τους συμμορίτες της ακροδεξιάς. Συνέλαβε καμιά πεντακοσαριά ΕΑΜίτες, καταδίωξε και τους αυτοαποκαλούμενους Χίτες και στα τέλη Απριλίου του ’47 ανακοίνωσε υπερήφανος ότι η Πελοπόννησος είχε απαλλαγεί από την τρομοκρατία πάσης μορφής»

«Μα εκεί δεν είχαν ξεκινήσει ακόμα!»

Ο Ερμής γέλασε.

«Και πώς να το φανταστεί αυτό ο στρατηγός Ναπολέων, που είχε πια μεταμορφωθεί σε πολιτικό παράγοντα, εξαργυρώνοντας τη φήμη του ΕΔΕΣ και τις ψήφους που διέθετε στη Βουλή;»

«Πόσο άντεξε ο Μάξιμος στην πρωθυπουργία;»

«Υπέβαλε παραίτηση στις 29 Αυγούστου 1947. Ο Τσαλδάρης έγινε ξανά πρωθυπουργός, αλλά αυτή τη φορά η πρωθυπουργία του κράτησε μόλις μια βδομάδα. Οι Αμερικανοί εκβίασαν τη δεξιά ότι θα σηκωθούν και θα φύγουν αν δεν υπάρξει κυβέρνηση συνεργασίας, εννοείται υπό τον Σοφούλη. Έτσι κι έγινε, στις 7 Σεπτεμβρίου, γιατί και μόνο η ιδέα της αποχώρησης των Αμερικανών προξενούσε στους πολιτικούς της εποχής τρόμο. Ο Τσαλδάρης έγινε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών, ενώ ως υπουργός Εσωτερικών του κεντρώου ορκίστηκε ο φανατικός ακροδεξιός βασιλικός Πέτρος Μαυρομιχάλης, ο οποίος είχε διακριθεί οργανώνοντας την τρομοκρατία των ακροδεξιών συμμοριών το 1946, ενόψει του δημοψηφίσματος, όταν ήταν υπουργός Στρατιωτικών. Ο υπέργηρος αλλά δραστήριος νέος πρωθυπουργός έστειλε αμέσως το μήνυμα της συμφιλίωσης σε κάθε άκρη της χώρας, με προκηρύξεις που σκόρπιζαν τα αεροπλάνα, όπως είχε κάνει παλιότερα και ο Πλαστήρας. Το θέμα ήταν η αμνηστία»

«Ήταν σοβαρή η πρόταση;»

«Ναι. Μέσα σ΄ ένα μήνα, που μετά πήρε παράταση ενός ακόμη, οι αντάρτες έπρεπε να παραδώσουν τα όπλα τους στην πλησιέστερη δικαστική, στρατιωτική ή αστυνομική αρχή. Όποιος το έκανε έπαιρνε αυτόματα αμνηστία και αφηνόταν ελεύθερος. Ταυτόχρονα απολύθηκαν πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι που τους είχε συλλάβει ο Ζέρβας λίγους μήνες πριν και βρισκόντουσαν στα νησιά και ανεστάλησαν οι εκτελέσεις όσων είχαν καταδικαστεί από στρατοδικεία»

«Είχε απήχηση το μέτρο αυτό;»

«Όχι. Παρέδωσαν τα όπλα  σχετικά λίγοι, ίσως περισσότεροι από χίλιοι ένοπλοι αριστεροί με δικαστικές διώξεις, εκ των οποίων ελάχιστοι αντάρτες. Επωφελήθηκαν όμως πολλές χιλιάδες παρακρατικοί των δεξιών συμμοριών, οι οποίοι μπόρεσαν να συνεχίσουν τη ζωή και τη δράση τους απαλλαγμένοι από οποιαδήποτε κακούργημα τους βάραινε ή υπήρχε έστω και θεωρητική πιθανότητα να τους βαρύνει στο μέλλον»

«Ήταν όμως μια ευκαιρία»

«Φυσικά, αλλά αυτό το λέμε τώρα που γνωρίζουμε τι συνέβη στη συνέχεια. Άλλωστε και ο Τσαλδάρης το 1946 είχε παραχωρήσει μια περιορισμένη αμνηστία, από την οποία επωφελήθηκαν διακόσιοι πενήντα αντάρτες σε σύνολο οχτώ χιλιάδων. Οι αμνηστίες δεν απασχόλησαν το σκληρό πυρήνα του ΔΣΕ που ήδη είχε βγει στα βουνά. Ίσως γιατί οι αντάρτες δεν πίστεψαν τη ειλικρίνειά τους, ίσως γιατί είχαν πιστέψει ότι θα κερδίσουν και θα επιβάλλουν ειρήνη με τους δικούς τους όρους. Εξάλλου και η αμνηστία του Σοφούλη, όπως και οι προηγούμενες, απευθυνόταν ατομικά στους ενόπλους και δεν περιείχε καμιά πολιτική πρόταση προς την ηγεσία του ΚΚΕ»

«Η κυβέρνηση Σοφούλη ήταν μακρόβια;»

«Ναι, σε σχέση με τις άλλες. Σχεδόν δυο χρόνια. Επιβίωσε εύκολα γιατί διέθετε την πολιτική στήριξη των Αμερικανών και κινδύνευσε μόνο όταν ο Σοφούλης υπέστη στις 23 Νοεμβρίου ΄48 καρδιακό επεισόδιο και στη συνέχεια πνευμονικό οίδημα, από τα οποία ανάρρωσε. Κι άλλη μια φορά τον Γενάρη του ’49, όταν συζητιόταν η πρωθυπουργοποίηση του Παπάγου, αντί της αρχιστρατηγίας που προωθούσε ο Σοφούλης. Ο οποίος πέθανε ως πρωθυπουργός, στις 24 Ιουνίου 1949, σε ηλικία ογδόντα εννέα ετών. Τον διαδέχτηκε ο Αλέξανδρος Διομήδης, ένας παλαιός τραπεζικός, χωρίς να  διαταραχτούν οι ισορροπίες της κυβέρνησης, ως το τέλος του Εμφυλίου»

«Ήταν ουσιαστική η πρωθυπουργία Σοφούλη;»

«Ήταν κι αυτός ένας πρωθυπουργός χωρίς πραγματική εξουσία. Εκμεταλλεύτηκε το άγχος των Αμερικανών να μη φανεί ότι στην Ελλάδα κυβερνάει μια σκληρή δεξιά και κατάφερε να γίνει πρωθυπουργός ενώ στις εκλογές το κόμμα του είχε πάρει κάτι παραπάνω από δέκα τέσσερα τοις εκατό. Η βασική του πολιτική έμπνευση, η χορήγηση αμνηστίας ώστε να λήξει ο Εμφύλιος το 1947, δεν είχε επιτυχία. Ίσως γιατί δεν του επιτράπηκε να τη συμπληρώσει με μια ουσιαστική πολιτική πρόταση προς την αριστερά. Στο πεδίο της οικονομίας και της ανασυγκρότησης δεν είχε μεγάλη συμμετοχή, άλλωστε κι εκεί τις αποφάσεις τις έπαιρναν αυτοί που χορηγούσαν τα δάνεια. Στις διεθνείς σχέσεις όλα είχαν ήδη δρομολογηθεί πριν αναλάβει, άλλωστε στο υπουργείο Εξωτερικών ήταν ο Τσαλδάρης, με μόνιμο υφυπουργό έναν άλλο βασιλικό πολιτικό, τον Πιπινέλη. Επισκεπτόταν τα κρίσιμα σημεία του πολέμου και προσπαθούσε να εμψυχώσει τους φαντάρους και τον πληθυσμό»

* Η εκδοχή του αποσπάσματος του «Ερμή» ΔΕΝ είναι η τελική. 

Advertisements

5 σκέψεις σχετικά με το “Κυβερνήσεις 1945-1949”

  1. «Μετά τα Δεκεμβριανά ο Παπανδρέου ήταν καμένο χαρτί. Η ηττημένη αριστερά τον μισούσε θανάσιμα και η ισχυρότατη βασιλική ακροδεξιά το ίδιο, επειδή νόμιζε πως η διαλλακτική στάση του απέναντι στο ΕΑΜ οδήγησε στην εξέγερση. Με τις ψυχολογικές του μεταπτώσεις στη διάρκεια του Δεκέμβρη έχασε και την εμπιστοσύνη των Βρετανών.»

    Νομίζω πως αυτή η ανάγνωση – αποτίμηση τον αδικεί κατάφωρα τον Παπανδρέου. Και βλέπω πολλούς να την υιοθετούν, κυρίως μεταπολιτευτικά, μέχρι σήμερα. Ως τεκμήρια χρησιμοποιούν αμφιλεγόμενες πηγές, όπως τις παρατηρήσεις του Κανελλόπουλου (για «ψυχικό κλονισμό») ή την λαϊκή σοφία για το «πιστεύομεν και εις την Λαοκρατίαν», ή τέλος το περίφημο τηλεγράφημα του Τσώρτσιλ στον Σκόμπυ (αγνοώντας όμως ότι ο ίδιος ο Τσώρτσιλ είχε πει «αυτός ο Παπανδρέου με γοητεύει» (η φράση από το βιβλίο του Γιάννη Κάτρη «Η γέννηση του Νεοφασισμού στην Ελλάδα»).

    Έτσι δημιουργείται η εικόνα του Παπανδρέου ως ευμετάβλητου, αναξιόπιστου και αναξιοπρεπή πολιτικού «ανεμόμυλου», προδρόμου των σημερινών λαϊκιστών και «λαϊκιστών»: «ένας πεφυσιωμένος λογάς είναι, που απέτυχε στην αποστολή του και αιματοκύλισε την Αθήνα», κατά την ΕΑΑΚίτικη διατύπωση του Χαριτόπουλου…

    Για τα Δεκεμβριανά υπάρχει η εκδοχή του Παπανδρέου (συλλογή κειμένων «Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος», 1948). Βεβαίως ωραιοποιεί και μεγαλοποιεί τις δικές του πράξεις, αλλά είναι λάθος να μην λαμβάνεται σχεδόν ποτέ υπόψιν ως τεκμήριο και μαρτυρία, και αντίθετα να αναφέρονται συνέχεια Χαριτόπουλος, Ανδρικόπουλος, Ιατρίδης, Φαράκος, Κανελλόπουλος, Λήπερ, Σεφέρης και ούτω καθεξής, οι οποίοι φιλοτεχνούν το πορτραίτο του Παπανδρέου όπως ο «Ερμής» εδώ πέρα.

    Ακόμα και πολλοί ΠΑΣΟΚοι – Γιαννοπουλικοί γράφουν τα ίδια για τον Γεώργιο Παπανδρέου, όπως ο Υψηλάντης ή ο Χείμαρρος. Η δική τους αφοσίωση ήταν μόνο για τον Αντρέα.

    * Υ.Γ. Εδώ όλα τα κείμενα του Παπανδρέου σε PDF: http://pandemos.panteion.gr/index.php?op=record&lang=el&pid=iid:14382

    Μου αρέσει!

  2. Κάνω μια αποτίμηση αυτού που συνέβη, ανεξαρτήτως προθέσεων του Παπανδρέου. Ειλικρινά δεν βλέπω γιατί δεν πρέπει να παίρνω υπόψη τον Κανελλόπουλο και τον Τσώρτσιλ, αλλά να περιορίζομαι σε εκ των υστέρων κείμενα του ιδίου.

    Μου αρέσει!

    1. Βεβαίως πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν (ο Τσώρτσιλ κιόλας είναι θετικός στην συνολική αποτίμηση του Παπανδρέου). Αυτό που ήθελα να τονίσω με το παραπάνω σχόλιο είναι η προσπάθεια να ακυρωθεί η πλευρά του πρωθυπουργού τόσο από Αριστερά όσο και από Δεξιά.

      Το λέω και στο σχόλιό μου ότι, φυσιολογικά, όπως όλοι, ο Παπανδρέου ωραιοποιεί και μεγαλοποιεί όσα έκανε, αλλά είναι ένα από τα μεγάλα παράδοξα, το ότι ας πούμε τα γραπτά π.χ. του Φαράκου ή του Ιωαννίδη υιοθετούνται αβασάνιστα από πάρα πολλούς, Αριστερούς και Δεξιούς, ενώ του Παπανδρέου θεωρούνται εκ προοιμίου αναξιόπιστα. Έτσι προκύπτει η ποπ ιστορία τύπου Χαριτόπουλου. Βεβαίως η ίδια ποπ ιστορία σε άλλες περιόδους (1961-67) αποθεώνει τον Παπανδρέου ως «Γέρο της Δημοκρατίας»

      Μου αρέσει!

    2. Η δική μου αποτίμηση δεν είναι συνολική για τον Γ. Παπανδρέου. Είναι η ακριβής αποτύπωση της κατάστασης που τον περιέβαλε, δίκαια ή άδικα, τον Ιανουάριο του 1945 και τους επόμενους μήνες. Θα χαρώ να μου εντοπίσεις αν υπάρχει κάτι που δεν ισχύει ή είναι υπερβολικό, για τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

      Μου αρέσει!

  3. Εάν κάτι βρήκα ότι δεν ισχύει -με τα δικά μου, φυσικά υποκειμενικά, κριτήρια- είναι ακριβώς η παράγραφος που σχολίασα. Το κείμενο γενικά μου άρεσε, κυρίως η αναγνώριση των σωστών και κατευναστικών πρωτοβουλιών του Σοφούλη (ο οποίος από πολλούς, κυρίως μεταπολιτευτικούς, προσπερνιέται εύκολα). Τώρα για τον Παπανδρέου και την κατάσταση που τον περιέβαλε τους πρώτους μήνες του 1945, θα έλεγα «και ναι και όχι». Στις εκλογές του 1946, έναν χρόνο μετά, τα πήγε γενικά καλά (μαζί με Βενιζέλο-Κανελλόπουλο).

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s