Ερμής

Οργανώσεις της Αντίστασης

Αλεξανδρος Καϊρης

(Από τον «Ερμή»)

«Υπήρχαν πολλές αντιστασιακές οργανώσεις; Εννοώ πέρα από τις γνωστές»

«Πολλές. Διαφόρων κατηγοριών»

«Κατηγοριών;»

«Ειδικοτήτων, πώς να το πω… Υπήρχαν από τον πρώτο καιρό μικρές ομάδες που συγκέντρωναν πληροφορίες και τις διαβίβαζαν στους Άγγλους. Κι άλλες μικρές ομάδες, που έκαναν σαμποτάζ, σε συνεργασία με τους Άγγλους. Απρίλιο, Μάιο και Ιούνιο δημιουργήθηκαν δεκάδες αντιστασιακές οργανώσεις»

«Όταν λέτε δεκάδες;»

«Εννοώ πολλές δεκάδες, σε ολόκληρη τη χώρα. Μόνο με το όνομα Φιλική Εταιρεία σχηματίστηκαν ομάδες στη Χίο, στη Σητεία της Κρήτης, στην Τρίπολη, στη Λακωνία, στην Καλαμάτα, στη Λάρισα με τον Ευάγγελο Αβέρωφ, στη Ρούμελη, στη Μακεδονία και η Φιλική Εταιρεία Νέων στην Αθήνα. Πρόσφατα μιλούσα με τον Μανώλη Γλέζο, ο οποίος τις υπολογίζει σε πάνω από ενενήντα, μόνο για τους τρεις πρώτους μήνες. Πριν τη επίθεση του Χίτλερ στη Σοβιετική Ένωση, πριν τη πείνα και το λιμό του χειμώνα και σε περίοδο που ο Άξονας έμοιαζε ακόμα παντοδύναμος και ακαταμάχητος»

«Πώς εξελίχτηκαν αυτές οι ομάδες;»

«Πολλές, ίσως οι περισσότερες από τις μισές, είχαν σχηματιστεί με πρωτοβουλία στελεχών και μελών του ΚΚΕ και φυσιολογικά ενσωματώθηκαν στο ΕΑΜ»

«Δεν καταλαβαίνω, τι οργανώσεις μπορούσαν να γίνουν τον Απρίλιο του ’41, ενώ δεν είχε γίνει καλά καλά η κατάληψη της χώρας;»

«Κι όμως, υπήρχε ήδη η Επιτροπή Εθνικής Σωτηρίας στην Καρδίτσα, το Πατριωτικό Μέτωπο στην Ήπειρο, η Αντιφασιστική Οργάνωση στη Χίο, το Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας σε Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Όλες αυτές οι οργανώσεις και άλλες ακόμα είχαν σχηματιστεί με πρωτοβουλία μελών ή πρώην μελών του ΚΚΕ. Ακόμα και κομματικές στρατιωτικές οργανώσεις του ΚΚΕ έδρασαν στην όγδοη μεραρχία, με σκοπό τη απόκρυψη όπλων, καθώς υποχωρούσε το μέτωπο.  Στην Αθήνα, μαθητές είχαν σχηματίσει στις 27 Απριλίου την ομάδα Αδούλωτοι Έλληνες, η οποία αργότερα εντάχθηκε στο ΕΑΜ. Στη Ζάκυνθο δημιουργήθηκε το Εθνικό Μέτωπο Δράσης, που αργότερα εντάχθηκε στον ΕΔΕΣ. Στο Τσοτύλι Κοζάνης σχηματίστηκαν Πατριωτικές Ομάδες. Στη Θεσσαλονίκη έδρασε η λεγόμενη Ομάδα Μερκουρίου, δηλαδή ο Ψαρός σε συνεργασία με στελέχη του ΚΚΕ, που αποτέλεσε τη βάση για την οργάνωση Ελευθερία. Η Ελευθερία σχημάτισε δεκαρχίες στην ύπαιθρο και εμφανίστηκε σε διάφορες πόλεις και χωριά της Μακεδονίας, αλλά συνέχισε χωρίς τον Ψαρό, όταν αυτός καταδιώχτηκε και επέστρεψε στην Αθήνα, όπου μαζί με τον Γεώργιο Καρτάλη και άλλους ίδρυσαν την οργάνωση Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση, ΕΚΚΑ, η οποία στη συνέχεια δημιούργησε το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων»

Ο Ερμής συνέχισε τη αφήγησή του.

«Στην Κρήτη, αμέσως μετά την κατάληψή της σχηματίστηκαν πολλές αντιστασιακές ομάδες. Και στην Αθήνα άρχισε τη δράση της η Λέλα Καραγιάννη, με την οργάνωση Μπουμπουλίνα. Ο Κωνσταντίνος Περρίκος δημιούργησε τη Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών, που υπήρξε ο πρόδρομος της ΠΕΑΝ. Ο Θανάσης Κλάρας έφτιαξε μια ομάδα που διέθετε και τυπογραφείο, την οποία παρέδωσε στο ΚΚΕ. Ήταν μία από τις πολλές ομάδες που δημιούργησαν τα στελέχη του ΚΚΕ στην Αθήνα, τον πρώτο καιρό. Στα τέλη Μαΐου σχηματίστηκε η Εθνική Αλληλεγγύη, με κύριο στόχο τον επισιτισμό. Από τον Ιούλιο και ως το φθινόπωρο άρχισαν να δημιουργούνται οι μεγάλες οργανώσεις. Το Εργατικό ΕΑΜ, ο ΕΔΕΣ, το ΕΑΜ, η ΠΕΑΝ και η αντίσταση άρχισε να βρίσκει έκφραση μέσα από πιο μαζικά σχήματα. »

«Έχω πελαγώσει με  όλες αυτές τις ομάδες…»

«Ας το δούμε τότε εποπτικά. Κάποιες από τις πρώτες ομάδες υπήρχαν ήδη, ως αντιφασιστικές, από την εποχή της 4ης Αυγούστου και αναζωπυρώθηκαν. Οι άλλες δημιουργήθηκαν αυτόβουλα, χωρίς εντολή από κάποιο πολιτικό κέντρο, συμπεριλαμβανομένων όσων ίδρυσαν τα μέλη του ΚΚΕ. Αργότερα μέσα στο 1941 υπήρξε πιο οργανωμένη προσπάθεια, με πολιτική καθοδήγηση, που οδήγησε στη δημιουργία των μεγαλύτερων οργανώσεων»

«Πως μπορούμε να τις διακρίνουνε από άποψη πολιτικής τοποθέτησης;»

«Υπήρχαν οι πολιτικά ανεξάρτητες, όπως η Μπουμπουλίνα, η οργάνωση των Εφέδρων Αξιωματικών η οποία ως το τέλος δεν ενεπλάκη στον κατοχικό εμφύλιο και άλλες, ολιγομελείς, ειδικών αποστολών, για κατασκοπία και σαμποτάζ, όπως ο Προμηθέας. Υπήρχαν οι οργανώσεις της αριστεράς, που στο σύνολό τους ενσωματώθηκαν στο ΕΑΜ.  Δημιουργήθηκαν οργανώσεις του αντιβασιλικού χώρου, συνήθως χωρίς οπλισμό. Είχαν παραπλήσιες απόψεις για την Αντίσταση και τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές που έπρεπε να γίνουν μετά τον πόλεμο. Σ’ αυτή την κατηγορία σημαντικότερες ήταν ο ΕΔΕΣ, η ΠΕΑΝ, η ΕΚΚΑ και ο Εθνικός Σύνδεσμος Ανωτάτων Σχολών, ο ΕΣΑΣ, που έδρασε από τα μέσα του 1943 στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, ως μετωπικό σχήμα. Υπήρχαν και οι αντιστασιακές καθαρόαιμες δεξιές βασιλικές οργανώσεις»

«Θέλετε να τις περιγράψετε κάπως; Τι ήταν ο Προμηθέας; Εμπνεύστηκε απ’ αυτόν ο Φιλοκτήτης το όνομα της ταβέρνας του;»

Ο Ερμής έβαλε τα γέλια.

«Ο Φιλοκτήτης μάλλον δεν έχει ιδέα γι’ αυτόν τον Προμηθέα, αλλά δεν ξέρω πως εμπνεύστηκε το δικό του. Ήταν το πρώτο δίκτυο πληροφοριών στη Ελλάδα και ταυτόχρονα μια οργάνωση κατασκοπίας και σαμποτάζ. Ιδρυτής ήταν ο συνταγματάρχης Ευριπίδης Μπακιρτζής, με άλλους τρεις, μετά από βρετανική πρόταση. Η ομάδα παρέλαβε δύο ασυρμάτους και οχτώ τενεκέδες με εκρηκτικές ύλες. Ο Μπακιρτζής σύντομα τους εγκατέλειψε και τον Προμηθέα που είχε ήδη διευρυνθεί ανέλαβε ο Χαράλαμπος Κουτσογιαννόπουλος, ανθυποπλοίαρχος εν αποστρατεία. Αυτός ήταν ο Προμηθέας ΙΙ και για πολύ καιρό υπήρξε η σημαντικότερη επαφή που είχαν οι Βρετανοί με την κατεχόμενη Ελλάδα»

«Τι έκανε ο Προμηθέας;»

«Έστελνε πληροφορίες για τις κινήσεις των νηοπομπών του Άξονα στο Αιγαίο. Έκανε δολιοφθορές σε ναυτικούς και αεροπορικούς στόχους. Τα μέλη του έκαναν σαμποτάζ σε καύσιμα, βύθισαν ένα ιταλικό μεταφορικό πλοίο, προξένησαν ζημιές σε δυο γερμανικά πλοία και σε ένα ελληνικό ταχυδρομικό. Ο Προμηθέας έφερε σε επαφή τον πρώτο απεσταλμένο των Βρετανών, έναν πρώην λαθρέμπορο, τον Γεράσιμο Αλεξάτο, με τα κατάλληλα πρόσωπα για τη διοργάνωση ένοπλων ομάδων. Μεταξύ τους και ο Ναπολέων Ζέρβας. Μέσω του Προμηθέα οι Βρετανοί είχαν επικοινωνία με όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις της Αθήνας. Μπόρεσαν να ενισχύσουν τις πρώτες αντάρτικες ομάδες με ρίψεις εφοδίων και να στείλουν τους πρώτους συνδέσμους τους στα βουνά. Μεταξύ τους ήταν και ο ΕΔΕΣ»

«Δεν τους ανακάλυψαν;»

«Συνέβη κι αυτό, στις 3 Φεβρουαρίου 1943. Σχεδόν όλα τα μέλη του Προμηθέα ΙΙ συνελήφθησαν, όταν οι Γερμανοί εντόπισαν τον ασύρματο της οργάνωσης»

«Και εκτελέστηκαν;»

«Όχι όλοι. Γλίτωσε ο αρχηγός Κουτσογιαννόπουλος, γιατί ένα μέλος της οργάνωσης, ο Ιωάννης Πελτέκης, ο οποίος έγινε στη συνέχεια κορυφαίος μυστικός πράκτορας, δωροδόκησε έναν Γερμανό, ο οποίος έφτιαξε μια διαταγή αποφυλάκισης του Κουτσογιαννόπουλου και τη έβαλε ανάμεσα σε άλλα έγγραφα προς υπογραφήν. Έτσι ο μελλοθάνατος απολύθηκε ήσυχα κι απλά. Διέφυγε στη Μέση Ανατολή, επανήλθε στο Ναυτικό ως πλωτάρχης και μετά τον Εμφύλιο ήταν πολιτευτής της ΕΔΑ. Ζει ακόμα και έχουμε αλληλογραφία»

«Ο Πελτέκης τι έκανε;»

«Είχε φύγει στη Μέση Ανατολή και η βρετανική SOE  τον έστειλε στην Ελλάδα το Μάιο του ’43 για να αναδιοργανώσει τα κλιμάκια κατασκοπίας και δολιοφθορών που είχαν διαλυθεί με τον θάνατο του Τσιγάντε και τη σύλληψη του Κουτσογιαννόπουλου. Έφτιαξε μια νέα ομάδα, την Υβόννη, η οποία αναπτύχθηκε και διέθετε πολλές εκατοντάδες μέλη»

«Εκατοντάδες;»

«Λέγεται πως ήταν από τριακόσιοι πενήντα έως εφτακόσιοι. Δεν υπήρχε οριζόντια διασύνδεση μεταξύ τους, ήταν χωρισμένοι ανά τομείς δραστηριοτήτων, αλλά δεν γνώριζε ο ένας τομέας τον άλλον, για λόγους ασφαλείας. Η οργάνωση πληροφορούσε κατ΄ αρχήν για τις κινήσεις των γερμανικών στρατευμάτων, σκαφών και εφοδίων από το λιμάνι του Πειραιά»

«Πώς ήξερε τις κινήσεις;»

«Είχαν σπάσει τους κρυπτογραφικούς κώδικες των Γερμανών. Άλλες ομάδες έκαναν επισήμανση των επίγειων στόχων και τον γραμμών ανεφοδιασμού. Άλλοι παρακολουθούσαν τη δραστηριότητα των τεσσάρων αεροδρομίων της Αττικής. Άλλοι έκαναν προπαγάνδα διαρρέοντας πληροφορίες στον τύπο. Άλλοι λειτουργούσαν δίκτυο φυγάδευσης Ελλήνων και Βρετανών στη  Μέση Ανατολή και άλλοι πραγματοποιούσαν σημαντικές δολιοφθορές»

«Πρέπει να ήταν τρομερή οργάνωση…»

«Ναι. Αλλά κάποιος πρόδωσε και στα τέλη Μαρτίου του ΄44 οι Γερμανοί εξάρθρωσαν το δίκτυο, βρήκαν τα υλικά της οργάνωσης και συνέλαβαν σαράντα εφτά μέλη κι άλλα είκοσι δύο αργότερα. Μεταξύ τους και η θρυλική Λέλα Καραγιάννη. Οι περισσότεροι εκτελέστηκαν στο Χαϊδάρι, στις 8 Σεπτεμβρίου 1944»

«Και ο Πελτέκης;»

«Οι Γερμανοί τον αναζητούσαν στην Αθήνα, αυτός όμως είχε διαφύγει στη Μέση Ανατολή, όπου ανακρίθηκε από ειδικούς στρατιωτικούς ανακριτές και παραπέμφθηκε σε δίκη»

«Γιατί;»

«Γιατί τον συκοφαντούσαν ως προδότη το Φόρειν Όφις και η ελληνική κυβέρνηση. Αρχικά ως συνεργάτη των Γερμανών και στη συνέχεια ως πράκτορα του ΕΑΜ»

«Καταδικάστηκε;»

«Αθωώθηκε πανηγυρικά και του απονεμήθηκε μετάλλιο. Αλλά η χρηματοδότηση της Υβόννης είχε διακοπεί και ό,τι είχε απομείνει από τη οργάνωση διαλύθηκε άδοξα»

«Υπήρξαν κι άλλες κατασκοπευτικές οργανώσεις;»

«Ναι. Ο Όμηρος, που προϋπήρξε ως Μυστική Εθνική Οργάνωση κατά της δικτατορίας του Μεταξά και την ανασύστησε από τον Σεπτέμβρη του 1941 ως αντιστασιακή ο Επαμεινώνδας Τσέλλος, στενός συνεργάτης του Παναγιώτη Κανελλόπουλου»

«Πληροφορίες και δολιοφθορές;»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Και έκδοση εφημερίδας και ίδρυση οργάνωσης νεολαίας που ονομάστηκε Ιερά Ταξιαρχία και είχε σημαντική δράση. Και συνεργασία με άλλες μυστικές οργανώσεις, φυγάδευση ατόμων και άλλα. Είχε, όπως ήταν φυσικό, στενή διασύνδεση με την ΠΕΑΝ, αφού αρκετοί συμμετείχαν και στις δύο οργανώσεις. Υπήρξε και η Ελληνική Πατριωτική Εταιρεία, ΕΠΕ, γνωστή και ως Υπηρεσία 5-16-5. Την ίδρυσε ο Ρήγας Ρηγόπουλος, ως κατασκοπευτικό δίκτυο. Όταν απόχτησε ασύρματο από τη διαλυμένη αποστολή Τσιγάντε κατάφερε να επικοινωνήσει με τη Μέση Ανατολή στέλνοντας 5-16-5, δηλαδή τα αρχικά ΕΠΕ. Μεταξύ άλλων είχε ένα μέλος που δούλευε μέσα τη γερμανική διοίκηση, τον Αλέξανδρο Καϊρη, ο οποίος έκλεβε πληροφορίες για μελλοντικές κινήσεις των Γερμανών. Οι Βρετανοί αξιοποιώντας τες έπληξαν δεκάδες σκάφη του Άξονα στη Μεσόγειο. Τον Απρίλιο του ’43 τους ανακάλυψαν οι Γερμανοί και οι ΕΠΕ διαλύθηκε»

«Να υποθέσω ότι ο Ρηγόπουλος επιβεβαίωσε τον κανόνα ότι ο αρχηγός καταφέρνει να ξεφύγει;»

«Πράγματι. Έφτασε στη Μέση Ανατολή, κατατάχτηκε στο Στρατό και αργότερα συμμετείχε στις επιχειρήσεις για την απελευθέρωση των νησιών του Αιγαίου. Ο στενός του συνεργάτης Αλέξανδρος Καϊρης ήταν ανάμεσα σ’ αυτούς που εκτελέστηκαν. Όταν τον έπιασαν τον βασάνισαν για τέσσερις μέρες και νύχτες, αλλά δεν κατέδωσε κανέναν συνεργάτη του. Πριν τον εκτελέσουν φώναξε στα ελληνικά και στα γερμανικά, είσαστε άνανδροι δολιοφθορείς της ελευθερίας των λαών. Εμείς πεθαίνουμε  για να ζήσει η Ελλάς. Εσείς πεθαίνετε σαν άτομα και σαν λαός, ακολουθώντας τυφλά τον Χίτλερ, ένα παράφρονα εγκληματία, στο δρόμο της καταστροφής. Οι Γερμανοί του εκτελεστικού αποσπάσματος ενοχλήθηκαν μ’ αυτά που είπε, τον χτύπησαν και του έσπασαν τα γυαλιά…»

Ο Ερμής σταμάτησε για λίγο συγκινημένος.

«Το τέλος του πολέμου βρήκε τους Έλληνες να έχουν κλιμακώσει τον δικό τους εμφύλιο, τον οποίο συνέχισαν για πολλά χρόνια ακόμα. Και σήμερα αμφιβάλλω εν υπάρχει έστω και ένας νέος της ηλικίας σου που να έχει ακούσει το όνομα του Αλέξανδρου Καϊρη. Υπήρχε όμως κι άλλη μια κατασκοπευτική οργάνωση στην Αθήνα, με το όνομα Κόδρος. Τον Απρίλιο του ’44 βοήθησε στη μεταφορά αντιπροσώπων από την Ελλάδα στο Λίβανο, για το συνέδριο»

«Η Θεσσαλονίκη δεν είχε κατασκοπευτική οργάνωση;»

«Είχε. Λεγόταν Ζεύς και την είχε ιδρύσει ένας πρώην αστυνομικός, ο Γεώργιος Μαργέτης. Διέθετε δυο ασυρμάτους και λέγεται πως είχε εκατόν τριάντα τρεις πράκτορες. Έδινε πληροφορίες για κάθε κίνηση από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης και από το σιδηροδρομικό σταθμό. Κάποια μέλη του Δία συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν, το φθινόπωρο του ‘43»

«Είπατε πριν για μια οργάνωση Μπουμπουλίνα»

«Ναι. Η οργάνωση της Λέλας Καραγιάννη. Ξεκίνησε πολύ νωρίς, μόλις στις 10 Μαΐου 1941, από το ζεύγος Καραγιάννη και τα παιδιά τους. Έφτασε να έχει εκατόν σαράντα μέλη. Στην αρχή σχημάτισε ένα δίκτυο για απόκρυψη και φυγάδευση των Βρετανών στρατιωτών. Νοίκιασαν τρία σπίτια, στα οποία τους έκρυβαν κι αγόρασαν ένα καΐκι, με το οποίο τους φυγάδευαν. Αργότερα κι άλλα δύο. Λένε ότι η Μπουμπουλίνα φυγάδευσε εκατόν σαράντα Βρετανούς και ογδόντα Εβραίους προς την Τουρκία, αλλά και Ιταλούς αξιωματικούς όταν συνθηκολόγησε η Ιταλία. Στην επιστροφή το πρώτο καΐκι έφερε ασύρματο και άλλα εφόδια και στήθηκε ένα δίκτυο κατασκοπίας, το οποίο είχε ως συνεργάτες ακόμα και Γερμανούς. Μια Μάριχεν Γκλόκερ έδωσε στην Καραγιάννη διάγραμμα με τις θέσεις που βρισκόντουσαν καμουφλαρισμένα τα αεροπλάνα στο αεροδρόμιο του Χασανίου, που τώρα το λένε Ελληνικό και με βάση αυτό τα βομβάρδισαν οι Άγγλοι»

«Πως την ανακάλυψαν;»

«Βρήκαν τα ίχνη της Καραγιάννη όταν εξάρθρωσαν την οργάνωση Υβόννη και τη συνέλαβαν στις 11 Ιουλίου 1944. Δεν αποκάλυψε τίποτα για τους συνεργάτες της και την εκτέλεσαν στις 8 Σεπτεμβρίου στο Χαϊδάρι»

Μείναμε για λίγο σιωπηλοί.

«Ένας από τους συνεργάτες της Καραγιάννη ήταν Γιέρζυ Ιβάνοφ, Ρώσος από πατέρα, Πολωνός από μητέρα, ο οποίος βρέθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Πολύ καλός αθλητής, τον Μάιο του ΄41 διέφυγε στην Παλαιστίνη. Ήρθε σε επαφή με τους εκεί Πολωνούς και τους Βρετανούς, εκπαιδεύτηκε στον ανορθόδοξο πόλεμο και στάλθηκε στην Ελλάδα για σαμποτάζ. Ήρθε σε επαφή με την Οργάνωση Αντιστάσεως Γένους, ΟΑΓ, αλλά τον συνέλαβαν με κατάδοση το Δεκέμβριο του ’41. Κατάφερε να αποδράσει και τον επικήρυξαν. Σχημάτισε μιαν άλλη ομάδα συνεργατών και ήρθε σε επαφή με τη Λέλα Καραγιάννη, στην οποία παρέδωσε τον ασύρματο που είχε και αφοσιώθηκε στα σαμποτάζ. Ξεκίνησε από το εργοστάσιο πυρομαχικών Μαλτσινιώτη, που τώρα λέγεται ΠΥΡΚΑΛ και φρόντισε να κατασκευάζονται ελαττωματικά πυρομαχικά. Μετά έπιασε δουλειά στα ναυπηγεία Σκαραμαγκά όπου γινόταν συντήρηση των γερμανικών υποβρυχίων. Παγίδευσε ένα με ωρολογιακούς μηχανισμούς που εξερράγησαν εν πλω και το βύθισε, μαζί με το πλήρωμά του. Με τον ίδιο τρόπο βύθισε ένα ατμόπλοιο, ένα ακόμα υποβρύχιο καθώς και δυο πλοία στο λιμάνι της Πάτρας»

«Φοβερός σαμποτέρ…»

«Μετά ανατίναξε αεροπλάνα στα αεροδρόμιο του Χασανίου και της Ελευσίνας και πλοία στο λιμάνι της Πάρου. Τον συνέλαβαν οι Ιταλοί στις 8 Σεπτεμβρίου 1943 στην Αθήνα, μετά από κατάδοση ενός αστυνομικού που πήρε το ποσό της επικήρυξης. Άλλοι από τους συνεργάτες του εκτελέστηκαν, μερικοί γλίτωσαν. Ο ίδιος έκανε μια τελευταία προσπάθεια να αποδράσει την ώρα της εκτέλεσης, αλλά εκείνη τη φορά δεν τα κατάφερε»

«Είπατε ότι σχηματίστηκαν οργανώσεις της αριστεράς, που κατέληξαν στο ΕΑΜ»

«Ναι. Μια απ’ αυτές ήταν ο Δημοκράτης, που δημιουργήθηκε με προτροπή του Γληνού και έδρασε κυρίως ανάμεσα στους διανοούμενους. Άλλες αριστερές οργανώσεις, όπως οι νεολαίες του Αγροτικού Κόμματος, του Σοσιαλιστικού Κόμματος ή της ΕΛΔ του Σβώλου κατέληξαν στην ΕΠΟΝ. Αντίστοιχα ο ΕΔΕΣ απορρόφησε άλλες οργανώσεις που είχαν ιδρυθεί στην Αθήνα, όπως η Απελευθερωτική Γερμανικής Κατοχής Οργάνωση Νέων, ο ΑΓΚΟΝ. Στο χώρο της αντιβασιλικής και αργότερα αντιεαμικής αντίστασης δημιουργήθηκε μια οργάνωση ομπρέλα, ο ΕΣΑΣ. Εθνικός Σύνδεσμος Ανωτάτων Σχολών»

«Ποιοι συμμετείχαν στον ΕΣΑΣ;»

«Η ΠΕΑΝ, ο ΕΔΕΣ, η εθνικιστική ΡΑΝ, η Ιερά Ταξιαρχία και η Στρατιά των Σκλαβωμένων Νικητών, η ΣΣΝ»

«Τι σήμαινε ΡΑΝ;»

«Ρωμυλία, Αυλών, Νήσοι. Δηλαδή τμήμα της Βουλγαρίας, τμήμα της Αλβανίας, τα Δωδεκάνησα και η Κύπρος. Αυτές ήταν οι διεκδικήσεις της εθνικιστικής ομάδας που ίδρυσαν στις αρχές του ’43 οι συνταγματάρχες Βεντήρης, Σπηλιωτόπουλος, Ζαγκλής και Μπαλοδήμος. Η ΡΑΝ αρχικά κινούνταν στον αντιμοναρχικό χώρο, αφού ο Βεντήρης ήταν απότακτος βενιζελικός. Το καλοκαίρι του ’43 εξακολουθούσε να είναι αντιμοναρχική οργάνωση στην Αθήνα, αλλά στο Κάιρο δήλωνε ότι δεν έχει πολιτικές επιδιώξεις. Το επόμενο καλοκαίρι υποστήριζε την επάνοδο του βασιλιά, μετά από δημοψήφισμα. Η ΡΑΝ ήταν μία από τις οχτώ οργανώσεις που είχαν υπογράψει την περίφημη συμφωνία με τον Ντον Στοτ, το Νοέμβριο του ’43, η οποία ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια σύμπτυξης ενός αντικομουνιστικού μετώπου στην Ελλάδα, στα πλαίσια της προσπάθειας να αλλάξουν οι δεδομένες συμμαχίες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου»

«Τι δράση είχε η ΡΑΝ;»

«Σκοπός της ήταν η συλλογή πληροφοριών, η διαφώτιση του λαού και η οργάνωση ένοπλων τμημάτων για τη αντιμετώπιση των κατακτητών. Το τελευταίο δεν συνέβη ποτέ, παρόλο που η οργάνωση έφτασε να έχει χίλια διακόσια μέλη και είκοσι δύο λόχους στην Αθήνα, που το καλοκαίρι του ’44 έκαναν ασκήσεις βολής σε ανοιχτά μέρη της Κηφισιάς. Τον Αύγουστο του ’44 πήρε εντολή από τον Σπηλιωτόπουλο που ήταν διάδοχος του Βεντήρη στην ηγεσία της και είχε διοριστεί από τον Παπανδρέου ως Στρατιωτικός Διοικητής Αθηνών, να σχηματίσει ένα σύνταγμα, ώστε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση του ΕΑΜ, μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Κάτι που ήταν εξαρχής ο στόχος της. Πράγματι συγκροτήθηκε το λεγόμενο 20ο Σύνταγμα με πυρήνα τη ΡΑΝ, στο οποίο συμμετείχαν επίσης το Εθνικό Κομιτάτο, η Αγωνιζόμενη Ελλάδα, ο ΕΣΑΣ και η Ιερά Ταξιαρχία»

«Τα άλλα συντάγματα του Σπηλιωτόπουλου;»

«Ήταν το 1ο, από μέλη της Χ και της Εθνικής Δράσης και το 35ο από μέλη του ΕΔΕΣ Αθηνών και της ΠΕΑΝ. Υπήρξε δηλαδή μια μεγάλη συσπείρωση του βενιζελικού, του κεντρώου, του δεξιού και του σκληρού ακροδεξιού βασιλικού χώρου, προκειμένου να αντιμετωπίσουν το ΕΑΜ. Αυτά συνέβησαν προς το τέλος της Κατοχής, αλλά οι αντιβασιλικές οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ ή ο ΕΣΑΣ είχαν αποχτήσει από πολύ νωρίτερα μια ξεκάθαρα αντιεαμική διάσταση, λόγω του κατοχικού εμφυλίου και της διαρκούς πολιτικής διαμάχης με το ΕΑΜ»

«Δεν έγιναν απόπειρες να δημιουργήσουν ένα μεγάλο πολιτικό μέτωπο;»

«Ναι. Στην κεντρική  πολιτική σκηνή έγιναν δυο προσπάθειες για συγκέντρωση των δυνάμεων. Το Φεβρουάριο του ’43 σχηματίστηκε η Λαϊκή Απελευθερωτική Ένωση, ΛΑΕ, με βασικό εταίρο τον ΕΔΕΣ και πολλές άλλες οργανώσεις και μικρά κόμματα. Κατά το πρότυπο του ΕΑΜ όρισαν μια Διοικούσα Επιτροπή κι ένα στρατιωτικό επιτελείο και συμφώνησαν ότι κάθε εταίρος θα διατηρήσει την υπερπολύτιμη αυτονομία του. Η δεύτερη προσπάθεια έγινε τον Μάρτιο και ήταν πιο φιλόδοξη, γιατί συμμετείχαν ο Σοφούλης και οι Φιλελεύθεροι, σε συνεννόηση με τους Καφαντάρη, Θεοτόκη και Παπανδρέου. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί από τα αστικά κόμματα μια μετωπική αντιβασιλική κίνηση, η οποία ονομάστηκε Εθνικό Δημοκρατικό Ελευθερωτικό Μέτωπο, ΕΔΕΜ. Δεν είχε  επιτυχία, γιατί ο αντιμοναρχισμός και ο παλαιοκομματισμός είχαν ήδη ξεπεραστεί από τις εξελίξεις. Αντί να επιτευχθεί πολιτικό αποτέλεσμα, υπήρξαν διαρροές από τη ΛΑΕ προς το ΕΑΜ, όπως του στρατηγού Νεόκοσμου Γρηγοριάδη που ανέλαβε πρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ και του Στέφανου Σαράφη, που τοποθετήθηκε επικεφαλής του ΕΛΑΣ. Το φιλόδοξο ΕΔΕΜ διαλύθηκε άδοξα, γιατί δεν ήταν τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια πολιτικού καφενείου, αλλά τα πραγματικά ενεργά στοιχεία του, όπως ήταν ο ΕΔΕΣ, συνέχισαν τη δράση τους»

«Σε αντιεαμική κατεύθυνση πάντα;»

«Δεν θα το έλεγα. Υπήρχαν ακόμα περιθώρια συνεννόησης και συνεργασίας, αλλά επικράτησε η αδιαλλαξία και στον ΕΣΑΣ και στην ΕΠΟΝ. Έτσι προχώρησαν χωριστά στην Αντίσταση με σκληρή αντιπαράθεση μεταξύ τους, ιδίως στα πανεπιστήμια. Ο ΕΣΑΣ είχε προβάδισμα στο Πολυτεχνείο, η ΕΠΟΝ έλεγχε το Καποδιστριακό. Προς το τέλος ο ΕΣΑΣ προσανατολίστηκε προς τον πατριωτικό ΕΔΕΣ του Ζέρβα, σχηματίστηκε μάλιστα ένα φοιτητικό σώμα που ονομάστηκε Ιερός Λόχος και πήρε μέρος στη μάχη της Μενίνας»

«Οι βασιλόφρονες δεν κινήθηκαν;»

«Είχαν δημιουργηθεί φιλοβασιλικές οργανώσεις,  σχηματικά από τον κύκλο του Σπύρου Μαρκεζίνη, με προφανές πολιτικό στίγμα, που σκόπευαν κυρίως στην επόμενη μέρα. Κυρίως η Στρατιωτική Ιεραρχία του Αλέξανδρου Παπάγου, η οποία θεωρήθηκε πως είχε λάβει το χρίσμα από τον βασιλιά, την κυβέρνηση του Καϊρου και τους Άγγλους, δημιούργησε αίσθηση, αλλά απέτυχε παταγωδώς. Γιατί κινήθηκε χωρίς καμιά αίσθηση της πραγματικότητας. Εκτός από τον Παπάγο συμμετείχαν οι αντιστράτηγοι Κοσμάς, Πιτσίκας, Μπακόπουλος, Δέδες και Παπαδόπουλος, οι οποίοι συνέταξαν ένα ειδικό Πρωτόκολλο Τιμής, σε βάρβαρη καθαρεύουσα»

«Στο οποίο τι δήλωναν;»

«Να συνεχιστεί ο Εθνικός Απελευθερωτικός Αγών. Έτσι ακριβώς το διατύπωσαν, μετά από τόσον καιρό απόλυτης δικής τους απραξίας. Το ψητό όμως ήταν στη συνέχεια. Να αντιταχθώμεν κατά πάσης αποπείρας διασαλεύσεως της τάξεως συνεργαζόμενοι με τας πολιτικάς εκείνας οργανώσεις, τας εμφορουμένας υπό των αυτών εθνικών ιδεωδών. Να πειθαρχήσωμεν απολύτως εις την Αυτού Μεγαλειότητα τον Βασιλέα και την Κυβέρνησιν»

«Πως αποφάσισαν ξαφνικά να ενεργοποιηθούν ο Παπάγος και οι στρατηγοί;»

«Λόγω των εξελίξεων. Είχαν προηγηθεί το Ελ Αλαμέιν και το Στάλινγκραντ  οπότε πίστεψαν και αυτοί ότι ο πόλεμος τελειώνει σύντομα και έσπευσαν να πιάσουν πόρτα για το χειμώνα. Παρόλο που ο Παπάγος είχε ψυχρανθεί με τους Βρετανούς τις τραγικές μέρες της κατάρρευσης του μετώπου. Και με τον Γεώργιο, επειδή προτίμησε πολύ βολικά να παραιτηθεί και να μην αναλάβει τις ευθύνες του, ούτε να τον ακολουθήσει στην Κρήτη και μετά στην Αίγυπτο. Επειδή όμως δεν υπήρχε τίποτα καλύτερο στον φιλομοναρχικό χώρο, το πρωτόκολλο το υπέγραψαν περίπου εξακόσιοι αξιωματικοί»

«Δεν είναι μεγάλος ο αριθμός…»

«Ήταν πολύ αργά για να προσδοκούν καλύτερα αποτελέσματα. Ωστόσο η Ιεραρχία άρχισε να παρεμβαίνει δυναμικά στους αξιωματικούς της Αθήνας, εκδίδοντας διαταγές προς αυτούς και απειλώντας με κυρώσεις όσους δεν συμμορφωνόντουσαν. Είχε μεγάλη αποδοχή από τις διάφορες φιλοβασιλικές οργανώσεις που είχαν σχηματιστεί αλλά δεν διάθεταν ηγεσία με κάποιο κύρος. Αυτό δεν άρεσε καθόλου στον πρωθυπουργό Ράλλη, ο οποίος τους ήθελε όλους αυτούς για δικό του λογαριασμό. Έτσι η Ιεραρχία συνελήφθη και στάλθηκε σε στρατόπεδα εκτός Ελλάδος, πλην ενός, του αντιστράτηγου Παπαδόπουλου, ο οποίος συνέχισε να προσπαθεί. Αλλά το πουλί είχε πια πετάξει από τους βασιλόφρονες, οι οποίοι έχασαν την καλύτερη ευκαιρία τους. Βασικό τους στήριγμα έμειναν πλέον οργανώσεις τύπου Χ»

«Καλά ο Παπάγος και οι στρατηγοί. Βασιλικοί συνταγματάρχες δεν υπήρχαν; Συνταγματάρχες ήταν επικεφαλής στον ΕΔΕΣ, τον ΕΛΑΣ και την ΕΚΚΑ!»

«Υπήρχαν και πολλοί μάλιστα. Εννοώ αυτούς που είχαν παραμείνει στην Ελλάδα. Η μοναδική οργάνωση στην οποία συμμετείχαν κάποιοι απ’ αυτούς και είχε δράση, δηλαδή συλλογή πληροφοριών και κατασκοπία, ήταν ο Όμηρος, που είχε συστήσει ο Τσέλλος, το δεξί χέρι του Κανελλόπουλου. Μια άλλη, η Επιτροπή Συνταγματαρχών, στην οποία συμμετείχε και ο Τσακαλώτος, συζήτησε διάφορα πράγματα κατά καιρούς, ακόμα και τη δημιουργία αντάρτικου υπό τον Τσακαλώτο με τον Τσέλλο, με τον Τσιγάντε και με τον Γουντχάουζ, αλλά δεν προέκυψε κάτι συγκεκριμένο. Αντίθετα πολλοί βασιλικοί συνταγματάρχες εν ενεργεία εντάχθηκαν στα Τάγματα Ασφαλείας και δημιούργησαν έναν πραγματικό δεσμό ανάμεσα στα Τάγματα και στο στρατό της Μέσης Ανατολής, που τον έλεγχαν στο τέλος επίσης βασιλικοί συνταγματάρχες»

«Ο βασιλικός χώρος δεν κινήθηκε για τη δημιουργία δικού του μετώπου, μετά την αποτυχία της Ιεραρχίας του Παπάγου;»

«Το Σεπτέμβριο του ’43 έγινε μια τελευταία προσπάθεια δημιουργίας μετωπικού σχήματος από δεξιές και βασιλικές οργανώσεις. Δημιουργήθηκε ο Πανελλήνιος Απελευθερωτικός Σύνδεσμος, ΠΑΣ. Πήραν μέρος επτά οργανώσεις, μεταξύ των οποίων η Χ του Γρίβα, η οποία στη συνέχεια αποχώρησε. Πρώτος σκοπός του ΠΑΣ ήταν η απελευθέρωση, αλλά αμέσως έμπαιναν κι αυτοί στο ψητό. Την επιβολή και τη διατήρηση της τάξης και τη δραστήρια αντιμετώπιση κάθε απόπειρας αναρχίας. Με απλά λόγια ήθελαν να κρατήσουν την Αθήνα για λογαριασμό τους, αποκλείοντας την πιθανότητα να την καταλάβει πραξικοπηματικά το ΕΑΜ. Αλλά όλοι αυτοί ήταν πρόσωπα τρίτης διαλογής. Ο ΠΑΣ  προσπάθησε χωρίς επιτυχία να αναγνωριστεί από την κυβέρνηση του Καϊρου και από τους Άγγλους και έτσι απλά διαλύθηκε. Ως το τέλος έμειναν κάποιες οργανώσεις όπως το Εθνικόν Κομιτάτον, που είχε μεταξική προέλευση και η Εθνική Δράσις, η οποία αρχικά συσπείρωσε φοιτητές που δεν ήθελαν να ενταχθούν στο ΕΑΜ και αργότερα διογκώθηκε»

«Η Χ είχε πάρει όπλα από τους Γερμανούς;»

«Δεν είναι σίγουρο, αλλά είχε πάρει από τον Ράλλη, που δεν έχει την παραμικρή διαφορά. Όλη η δραστηριότητα της Χ ήταν κατά του ΕΑΜ, ενώ προετοιμαζόταν συστηματικά για την ώρα της απελευθέρωσης, σε συνεργασία με τον στρατιωτικό διοικητή της Αθήνας Σπηλιωτόπουλο, τον οποίο είχε διορίσει η κυβέρνηση Παπανδρέου για να προετοιμάσει το έδαφος. Η Χ είχε από την ίδρυσή της στόχο να συγκρουστεί με το ΕΑΜ. Διέφερε από μια κατηγορία οργανώσεων που  ξεκίνησαν ως αντιστασιακές και κάποια στιγμή μεταλλάχτηκαν σε δοσιλογικές, όπως η ΠΑΟ»

«Έχω χάσει το μπούσουλα, ειλικρινά…»

Ο Ερμής χαμογέλασε και έκανε μια γκριμάτσα που έλεγε τι να σου κάνω, στα λέω επειδή ρωτάς.

«Υπήρχε και μια τελευταία κατηγορία οργανώσεων, όσες δημιουργήθηκαν από διάφορους που προσπάθησαν να καβαλήσουν το κύμα»

«Τι εννοείτε;»

«Στις 21 Γενάρη 1943 ο Κανελλόπουλος είπε από το ραδιόφωνο ότι μετά την απελευθέρωση στη νέα κυβέρνηση θα συμμετείχαν και οι αγωνιστικές οργανώσεις της αντίστασης. Λίγους μήνες αργότερα υπήρχαν εκατόν σαράντα αντιστασιακές οργανώσεις. Και στα 1944, όταν φάνηκε ότι ο πόλεμος τελειώνει, εμφανίστηκε μια νέα φουρνιά. Δεν ήταν όλες καφενειακές ή καιροσκοπικές, αλλά η δράση τους εξαντλήθηκε κυρίως στο χώρο των παράνομων εντύπων»

«Υπήρχε συνεργασία μεταξύ τους;»

«Υπήρχε, κυρίως μεταξύ των πολιτικά ομοειδών. Άλλωστε πολλοί ήταν μέλη όχι σε μία αλλά σε περισσότερες οργανώσεις. Μέχρι το φθινόπωρο του 1943 όλα αυτά, όταν έγινε φανερό σε όλους ότι είχαν ήδη σχηματιστεί δυο μεγάλα αντίπαλα στρατόπεδα στην Αντίσταση»

«Του ΕΑΜ και των όλων των άλλων;»

«Όχι όλων των άλλων. Οι οργανώσεις τύπου ΠΕΑΝ, ας πούμε οι οργανώσεις του αντιβασιλικού κέντρου, προσπάθησαν να κρατήσουν μια ενωτική στάση με όλους. Και με το ΕΑΜ. Το ίδιο έκανε και η ΕΚΚΑ του Καρτάλη και του Ψαρού, που κράτησε μια ευμενή ουδετερότητα απέναντι στον ΕΛΑΣ, όταν είχαν ξεσπάσει οι μάχες με τον ΕΔΕΣ. Ήταν όμως πολύ δύσκολο να συνεχίσουν καθώς τις συνέθλιβε η πόλωση. Ο ίδιος ο Κανελλόπουλος συμβούλεψε τους φίλους του να προσχωρήσουν στο ΕΑΜ, πολλοί όμως προτίμησαν να πάνε στον ΕΔΕΣ ή σε άλλες οργανώσεις με σαφές αντιεαμικό στίγμα. Εξάλλου σε λίγο άρχισε η τρομερή σύγκρουση ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τα Τάγματα Ασφαλείας, που κράτησε μέχρι το τέλος της Κατοχής και μετά απ’ αυτήν»

Στη φωτογραφία, ο Αλέξανδρος Καϊρης. 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Οργανώσεις της Αντίστασης”

  1. Ξαφνικα μια ζωντανη φωνη-φωνη που θε να σβυσει-
    ξεσκιζει το μισοφωτο μ’ ενα: «Γεια σας, παιδια!»
    Πνιχτες ακους τωρα βρισιες αλλογλωσσες, σα βρυση,
    μα η φωνη δε σκιαζεται: «Καλη σας λευτερια!»
    -Και τωρα παν, τους παιρνουν,

    στιχοι του Αλεξανδρου Καιρη που εγραψε στις φυλακες Αβερωφ. Ο Αλεξανδρος Καιρης εκτελεστηκε σαν σημερα 2/11 το 1943

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s