Ερμής

Μια συζήτηση για τη αντίσταση στην Ευρώπη

d72b1296481ec9045f34f92b630b464a

(Από τον «Ερμή»)

«Είπατε ότι στην Ιταλία γινόταν ένας τριπλός πόλεμος από την αντίσταση. Καταλαβαίνω την απελευθερωτική διάσταση, εναντίον των Γερμανών. Τις άλλες δύο διαστάσεις όμως δεν τις κατάλαβα»


«Παρακολουθώ έναν Ιταλό συγγραφέα που έχει αναπτύξει το θέμα. Γνωριστήκαμε μάλιστα στην Πίζα όπου διδάσκει, όταν είχα περάσει από εκεί. Ο Κλαούντιο Παβόνε λοιπόν μιλάει για τον τριπλό πόλεμο της αντίστασης. Σκέψου ότι στα 1943 η Ιταλία συνθηκολόγησε, αλλά την κατέλαβαν αμέσως οι Γερμανοί και δημιουργήθηκε ένα νέο φασιστικό κράτος με τον Μουσολίνι στο βορά, ενώ στο νότο έκαναν απόβαση οι σύμμαχοι. Οι Ιταλοί βρέθηκαν σε μια χώρα όπου πολεμούσαν σκληρά μεγάλοι ξένοι στρατοί μεταξύ τους και οι ίδιοι, σε δευτερεύοντες ρόλους, έπρεπε να αποκαταστήσουν ή να ανακαλύψουν ξανά την ταυτότητά τους. Οι φασίστες που πολεμούσαν ακόμα ήταν δεκάδες χιλιάδες, αλλά αυτοί είχαν ήδη χάσει. Η αποκατάσταση της ιταλικής ταυτότητας, το ζητούμενο του πατριωτικού απελευθερωτικού πολέμου, ήταν θέμα της αντίστασης και στη συνέχεια των δυνάμεων που επικράτησαν στο μεταπολεμικό ιταλικό κράτος, από τους χριστιανοδημοκράτες μέχρι τους κομμουνιστές»

Έγνεψα ότι ως εδώ το είχα καταλάβει.

«Η αντίσταση ήταν ταυτόχρονα εμφύλιος, γιατί Ιταλοί πολεμούσαν Ιταλούς, επικαλούμενοι όλοι την Ιταλία. Ακριβώς όπως συνέβης την Ελλάδα, στο δικό μας κατοχικό εμφύλιο»

«Είναι όμως εμφύλιος όταν συγκρούεται η αντίσταση με τους συνεργάτες του κατακτητή;»

Ο Ερμής σήκωσε το χέρι κάνοντας την κίνηση που συνήθιζε όταν διαφωνούσε με κάτι που άκουγε.

«Εδώ μπαίνουμε στο πεδίο της τυπολατρίας, στο οποίο η αριστερά ανέκαθεν ήταν αξεπέραστη. Φυσικά είναι εμφύλιος όταν πολεμούν μεταξύ τους μέλη του ίδιου έθνους ή έστω του ίδιου κράτους. Με οποιουσδήποτε όρους κι αν συμβαίνει αυτό. Αν δεν το δεχτούμε μπαίνουμε σε μια απλουστευτική ερμηνευτική, με βάση το καλό και το κακό. Δεν βγαίνει νόημα έτσι. Όλοι το καλό επικαλούνταν, όσο απλοϊκή ή καταστροφική κι αν ήταν η επιλογή τους. Οι επιλογές που έγιναν αξιολογούνται, όπως και οι πράξεις που ακολούθησαν. Αλλά όσο σκληρή κι αν είναι η αξιολόγηση δεν παύει να ισχύει ότι όλα έγιναν στο πλαίσιο ενός εμφυλίου πολέμου, δηλαδή σε μια διχασμένη ή πολυκερματισμένη κοινωνία. Πολύ περισσότερο όταν αυτός ο κατακερματισμός γινόταν και με βάση εθνικοφυλετικά κριτήρια ή ακόμα και θρησκευτικές ιδιαιτερότητες, όπως έγινε κατά κόρον στη Γουγκοσλαβία και εν μέρει στην Ελλάδα. Ωστόσο, όταν  οι εμφύλιοι τελείωσαν στα 1945 ή μερικά χρόνια αργότερα στην Ελλάδα,  οι κοινωνίες έπρεπε να ενωθούν για να ξαναγίνουν λειτουργικές.  Όλοι όσοι επέζησαν βρέθηκαν ξανά στο ίδιο έθνος και στο ίδιο κράτος»

«Εκτός απ’ αυτούς που τους αφαιρέθηκε η ιθαγένεια ή βρέθηκαν για πολλά χρόνια στις φυλακές»

«Ναι, αλλά αυτό αφορούσε σε όλες τις περιπτώσεις και στην ελληνική μερικές χιλιάδες ανθρώπους, ένα πολύ μικρό ποσοστό μεταξύ των ηττημένων και οφείλονταν κυρίως στην πολιτική αδυναμία των νικητών να ξεφύγουν όσο σύντομα έπρεπε από την παγίδα τους μίσους και της εκδίκησης. Κάτι που στη Γαλλία και στην Ιταλία δεν ίσχυσε»

Έπρεπε να το δουλέψω περισσότερο για να το αποδεχτώ.

«Μένει η τρίτη διάσταση, η ταξική»

«Είναι εξίσου δύσκολη και έχει άλλους διαχωρισμούς, οριζόντιους, κάθετους και διαγώνιους, που δεν ισχύουν για τις δυο προηγούμενες διαστάσεις. Φτωχοί εναντίον των πλουσίων, στις πόλεις και στην επαρχία. Αλλά με σημαντικές παραλλαγές. Για παράδειγμα, οι δεκάδες χιλιάδες φασίστες που πολεμούσαν για τον Μουσολίνι ακόμα και στα 1945, δεν ήταν πλούσιοι. Ανήκαν στις ίδιες κοινωνικές τάξεις με τους παρτιζάνους. Αλλά η ταξική σύγκρουση και το ταξικό μίσος δεν μπορούν να αγνοηθούν ως ιστορικά χαρακτηριστικά της αντίστασης. Όχι μόνο στην Ιταλία. Συνέβη σε πολλές χώρες και στην Ελλάδα. Για παράδειγμα στην Αθήνα, με αποκορύφωμα την ταξική διάσταση που μεγέθυνε το πάθος και τις αντεκδικήσεις στη σύγκρουση του Δεκέμβρη»

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σκεφτικός.

«Δεν ήταν παράλογο ή παράνομο που τα αριστερά αντιστασιακά κινήματα διεκδικούσαν σε όλη την Ευρώπη μεγάλες αλλαγές. Το ίδιο άλλωστε έκαναν  οι σοσιαλιστές και οι φιλελεύθεροι, ακόμα και η λαϊκή δεξιά. Η κοινωνική αλλαγή  ήταν αίτημα ευρύτατων μαζών στην Ευρώπη, ενίοτε πλειοψηφικών, αλλά διατυπώνονταν σε συνθήκες που καθοριζόντουσαν ταυτόχρονα και από τις δύο άλλες διαστάσεις, την απελευθερωτική και του εμφυλίου πολέμου, που είχαν κατεπείγοντα χαρακτήρα, ενώ η αλλαγή στις ταξικές σχέσεις μπορούσε να αναβληθεί για μετά τη λήξη του πολέμου. Άλλωστε οι εξελίξεις καθορίζονταν σε σημαντικό βαθμό από εξωτερικούς παράγοντες, οι οποίοι επέβαλαν τη θέλησή τους με ωμό τρόπο, αφού διέθεταν το πειστικό επιχείρημα των όπλων. Αυτή η θέληση των Βρετανών ήταν σε όλες τις περιπτώσεις, στο Βέλγιο, στην Ιταλία και στην Ελλάδα, η διατήρηση του πολιτικού και κοινωνικού κατεστημένου, του ίδιου με το οποίο συνεργάζονταν πριν τον πόλεμο και το είχαν συντηρήσει με κάθε τρόπο κατά τη διάρκεια του πολέμου. Καθόρισαν δηλαδή τις εξελίξεις, όπως έκαναν και οι σοβιετικοί στις χώρες που πέρασε ο Κόκκινος Στρατός στο δρόμο του προς το Βερολίνο, με μοναδική εξαίρεση την Αυστρία. Φυσικά οι εξελίξεις τα επόμενα χρόνια ήταν πολλές φορές απρόβλεπτες, αλλά αυτό ήταν το πλαίσιο στα τελευταία χρόνια της γερμανικής κατοχής της Ευρώπης και αμέσως μετά την ήττα της Γερμανίας. Ο ευρωπαϊκός εμφύλιος καθόρισε τις βασικές εξελίξεις της μεταπολεμικής εποχής και μετά ξεχάστηκε. Δεν εννοώ ότι έλειψαν ποτέ οι επέτειοι και τα λόγια, αλλά όλα περιέπεσαν σε μια απλουστευτική ανάλυση. Ή σε μια πολιτικά οριοθετημένη ανάλυση, που είναι το ίδιο απλουστευτική. Ενώ η πραγματικότητα του πρώτου μισού της δεκαετίας του ’40 ήταν περίπλοκη, αντιφατική και συνεχώς μεταβαλλόμενη, με συνεχείς αλληλεπιδράσεις, ωσμώσεις και αντιθέσεις, που γεννούσαν συχνά ακραίες μορφές βίας, απ’ όλες τις πλευρές. Και από την πλευρά της αντίστασης και των παρτιζάνων ή των ανταρτών της»

«Έτσι όμως δεν μπορεί να δικαιολογηθεί ο δοσιλογισμός, ακόμα και ο φασισμός;»

«Όχι. Αντίθετα, η επιδερμική και τυπολατρική προσέγγιση των σύνθετων ιστορικών φαινομένων είναι ο πιο βολικός τρόπος για να δικαιώνονται οι συνεργάτες, οι δοσίλογοι και οι φασίστες. Η υπεραπλούστευση τους βολεύει μια χαρά, ειδικά όταν η αντιπαράθεση γίνεται με τυπολάτρες αριστερούς που δε βλέπουν πέρα από τη μύτη τους. Και το κυριότερο, έχουν πλέον εις βάρος της αξιοπιστίας τους τη συνολική αποτυχία του πολιτικού μοντέλου που υποστηρίζουν άνευ όρων ή έστω με κριτική διάθεση»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Αναρωτιέμαι για το δικό σου ενδιαφέρον. Τι είδους σύγχρονο πρόβλημα μπορεί να σου λύσει η κατανόηση των μυστηρίων της δεκαετίας του ’40;»

Ήταν σειρά μου να χαμογελάσω.

«Η Ιστορία είναι ένας δρόμος για να κατανοήσω του ανθρώπους, δηλαδή το παρόν και ίσως το μέλλον. Δεν ενδιαφέρομαι μόνο για την περίοδο που συζητάμε. Απλά τώρα έχω την ευκαιρία να συζητώ μαζί σας, κάτι που δεν συνηθίζεται με ανθρώπους που έζησαν σε προηγούμενους αιώνες»

Ο Ερμής σήκωσε το ποτηράκι με το τσίπουρο και τσουγκρίσαμε.

«Η αντίσταση ήταν ένα πρωτοφανές ιστορικό γεγονός, για όλες τις κατεχόμενες ευρωπαϊκές χώρες. Πολωνία, Νορβηγία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Γαλλία, Ιταλία μετά το Σεπτέμβριο του 1943, Γιουγκοσλαβία, Τσεχοσλοβακία, Ολλανδία, κατεχόμενες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης και Ελλάδα. Δεν έλειψαν οι αντιστασιακές ενέργειες ακόμα και στην ίδια τη Γερμανία. Ελάχιστες χώρες έμειναν έξω απ΄ αυτό το φαινόμενο. Το Ηνωμένο Βασίλειο, που έμεινε ελεύθερο αλλά βοήθησε τα περισσότερα αντιστασιακά κινήματα με εξοπλισμό και εφόδια, τα δύο κράτη της Ιβηρικής, Ισπανία και Πορτογαλία, που ήταν φιλικά προς τον Άξονα και τη Βρετανία αντιστοίχως, η Ελβετία και η Σουηδία που επίσης βοήθησαν τον Άξονα αλλά κατάφερε να μείνουν έξω από τη σύγκρουση και τέλος η Τουρκία. Η οποία ήθελε τη νίκη της Γερμανίας, αλλά  έδωσε ρεσιτάλ πολιτικής μυωπίας αποφεύγοντας να μπει έγκαιρα στον πόλεμο στο πλευρό των συμμάχων»

«Απ’ όσα είπατε φάνηκε ότι υπήρχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά στα αντιστασιακά κινήματα της κατεχόμενης Ευρώπης»

«Ναι. Σε όλες τις κατεχόμενες χώρες έγιναν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, απεργίες, σχηματίστηκαν κατασκοπευτικά δίκτυα και έγιναν σαμποτάζ. Αλλού περισσότερο  και αλλού λιγότερο. Σε πολλές χώρες σχηματίστηκαν αξιόλογοι παρτιζάνικοι στρατοί με σημαντική δράση. Στη Γιουγκοσλαβία και την Αλβανία, στη Γαλλία, στην Ιταλία, στις κατεχόμενες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης, στην Πολωνία με τις ιδιαιτερότητες που υπήρχαν εκεί,  στην Ιταλία και στην Ελλάδα. Σε όλες τις χώρες οι οργανωμένες αντιστάσεις προσπάθησαν να βοηθήσουν τους Εβραίους. Σε όλες κατεχόμενες χώρες παρατηρήθηκε μερική ή ολική κατάρρευση του κράτους και των θεσμών που υπήρχαν. Η αντίσταση προσπάθησε και εν μέρει πέτυχε να δημιουργήσει στη θέση του κράτους που δεν υπήρχε πια ένα εναλλακτικό κράτος, που να επιτρέπει τη συνέχιση της ζωής και της παραγωγής. Οι Γερμανοί δεν ενδιαφερόντουσαν παρά μόνο για τη αρπαγή των πόρων από τις κατακτημένες χώρες και το έκαναν εις βάρος των κοινωνιών, οι οποίες όφειλαν να αντιδράσουν αν ήθελαν να επιβιώσουν. Τον τρόπο της αντίδρασης τον ανακάλυψαν και τον συστηματοποίησαν τα κινήματα αντίστασης που δημιούργησαν οι κοινωνίες καθώς βρέθηκαν σε κίνδυνο. Αυτή η αντίδραση ήταν παράνομη και αυτονόητα απαιτούσε τη συμμετοχή και τη συνενοχή των μαζών, που οδηγήθηκαν έτσι σε μια πρωτοφανή κινητοποίηση και πολιτικοποίηση. Με διαφορετικούς τρόπους αυτό έγινε κυρίως στην Πολωνία, τη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα. Ο Σαρτρ είπε πως οι λαοί έσωσαν τότε τα κράτη και τα έθνη. Αυτό το πέτυχαν σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα κινήματα αντίστασης και από τους θεσμούς που επιβίωσαν, όπως οι Εκκλησίες»

Ο Ερμής σταμάτησε μήπως ήθελα να ρωτήσω κάτι, έγνεψα όχι και συνέχισε.

«Σε όλες τις χώρες υπήρξε μια ισχυρή γερμανική προπαγάνδα, για τη Νέα Ευρώπη και τη Νέα Τάξη. Πίσω από τα εντυπωσιακά λόγια ήταν η ανάγκη της πολιτικής επιτυχίας, αν η Γερμανία ήθελε να αξιοποιήσει τις νίκες της Βέρμαχτ και την κατάληψη της Ευρώπης»

«Τι σήμαινε πολιτική επιτυχία για τους Γερμανούς;»

«Να δουλεύει χωρίς προβλήματα το σύστημα της Νέας Ευρώπης. Για να συμβεί αυτό ήταν απαραίτητη η συνεργασία των κατακτημένων πληθυσμών και εδώ έχει ρόλο η πολιτική και η προπαγάνδα. Αυτές έπρεπε να αντιμετωπιστούν ιδεολογικά και πολιτικά, δηλαδή να ανατραπεί η τάση της συνεργασίας ολόκληρων κοινωνικών ομάδων και οικονομικών ελίτ που ταύτιζαν τα συμφέροντά τους με τη νέα κατάσταση, γιατί τους ευνοούσε. Αλλά του συμβιβασμού και της υποταγής των μεγάλων μαζών, κάτι που το ανέλαβαν κυρίως τα κινήματα της αντίστασης. Δεν ήταν εύκολη δουλειά γιατί οι επιτυχίες των Γερμανών ως το 1942 τουλάχιστον προκαλούσαν δέος, ενίοτε και θαυμασμό στους κατακτημένους λαούς, οι οποίοι καλούνταν να συμμετάσχουν στο γερμανικό θαύμα είτε ως στρατιώτες είτε ως εργάτες. Αυτό σχεδόν παντού, πλην της Πολωνίας, επιχειρούνταν με τη βοήθεια των πολιτικών και των άλλων συνεργατών και δοσιλόγων σε κάθε χώρα. Αυτοί έθεταν στη διάθεση των γερμανικών στόχων τη διοίκηση και τους κρατικούς μηχανισμούς. Πάντοτε με το ίδιο ιδεολογικό πλαίσιο, την αντιμετώπιση του κομουνισμού και τη σωτηρία της πατρίδας. Έτσι η αντίσταση δεν ήταν απλώς παράνομη, αλλά αντιμετωπίζονταν ως πράξη εσχάτης προδοσίας, αφού υπονόμευε ταυτόχρονα το κοινωνικό καθεστώς και την πατρίδα»

«Οι δοσίλογοι είχαν αναλάβει το βαρύ έργο να σώσουν την κοινωνία και την πατρίδα…»

«Ήταν ένας πλήρης κύκλος. Το κοινωνικό καθεστώς είμαστε εμείς, η πατρίδα είμαστε εμείς, συνεπώς οι κομουνιστές και όποιοι άλλοι χτυπάνε εμάς που συνεργαζόμαστε με τους Γερμανούς, καταστρέφουν την πατρίδα. Ο κύκλος έμεινε ο ίδιος και όταν έγινε σαφές ότι οι Γερμανοί είχαν χάσει τον πόλεμο. Οι δοσίλογοι, συνεργαζόμενοι πάντα με τους Γερμανούς, προσπαθούσαν ταυτόχρονα να βρουν σημεία επαφής με τους δυτικούς συμμάχους. Ποντάροντας πολύ λογικά εκ μέρους τους στην υπόθεση ότι η αντίθεση στον μπολσεβικισμό παρέμενε η κοινή τους συνισταμένη, η οποία θα κυριαρχούσε μετά το τέλος του πολέμου. Έτσι οι ίδιοι θα ήταν πάλι μέσα στα πράγματα, χωρίς να δώσουν λόγο για τις πράξεις τους. Προσπάθησε να το κάνει ο Πεταίν στη Γαλλία, αλλά τον αγνόησε ο ντε Γκωλ. Το πέτυχαν όμως πλήθος δοσίλογοι στην Ελλάδα, επειδή μετά την απελευθέρωση συνεχίστηκε και κορυφώθηκε ο κατοχικός εμφύλιος»

Ο Ερμής κοίταξε το ρολόι του και συνέχισε.

«Τα κινήματα αντίστασης εμπόδισαν την πλήρη επιτυχία αυτών των γερμανικών στόχων, καθώς παρεμβλήθηκαν με τη δράση τους ως ανασχετικοί φραγμοί. Στην ελληνική περίπτωση μάλιστα κανένας εθελοντής δεν πολέμησε στο πλευρό των Γερμανών στα μέτωπα της Ευρώπης, ενώ ματαιώθηκε η αναγκαστική επιστράτευση για εργασία στη Γερμανία. Αυτά δεν έγιναν από μόνα τους, αλλά με παρέμβαση της αντίστασης, άλλοτε βίαιη όπως της ΠΕΑΝ, άλλοτε με οργάνωση μαζικών και μαχητικών διαδηλώσεων και απεργιών. Δυστυχώς υπήρξε ένας μικρός στρατός Ελλήνων που πολέμησε για λογαριασμό των Γερμανών την αντίσταση, στο εσωτερικό της χώρας»

«Ο πόλεμος λοιπόν δεν ήταν μονάχα στρατιωτική αλλά και ιδεολογική και πολιτική αναμέτρηση»

«Ναι. Το κοινό ιδεολογικό και πολιτικό χαρακτηριστικό της αντίστασης ήταν η αντίθεση με τη γερμανική Νέα Τάξη και τη Νέα Ευρώπη. Και η αμφισβήτηση των προπολεμικών κοινωνικών σχέσεων, αν και αυτό δεν αφορούσε όλες τις χώρες. Και δεν είχε το ίδιο περιεχόμενο στις χώρες που αφορούσε, καθώς αλλού ήταν στόχος οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις και αλλού η βαθιά κοινωνική αλλαγή. Ταυτόχρονα υπήρχαν οι διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της αντίστασης, ως προς το περιεχόμενο της κοινωνικής αλλαγής. Αλλιώς την αντιλαμβάνονταν ο Ζέρβας στο ξεκίνημά του, αλλιώς ο Κανελλόπουλος και η ΠΕΑΝ και αλλιώς ο Σιάντος. Αυτές οι εσωτερικές ιδεολογικές και πολιτικές διαφωνίες προκάλεσαν σε πολλές χώρες εμφύλιες αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις, πολλές φορές εξαιρετικά σκληρές. Λύθηκαν σχεδόν παντού μετά το τέλος του πολέμου με την άμεση ή την έμμεση επιρροή εξωτερικών παραγόντων»

«Εννοείτε τους στρατούς των δυτικών από τη μία και τον Κόκκινο στρατό από την άλλη;»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Παντού επιβλήθηκαν πολιτικές λύσεις, της μιας ή της άλλης μορφής και δεν υπήρξε συνέχεια της εμφύλιας διαμάχης. Με τη εξαίρεση της Ελλάδας, όπου ο εμφύλιος κορυφώθηκε μετά την απελευθέρωση και δεν έληξε πριν το 1949»

«Οι Γερμανοί τι ζητούσαν;»

«Οι Γερμανοί προσπάθησαν να επιβάλλουν παντού τις ναζιστικές επιλογές, είτε με τα όπλα είτε με τις πολιτικές συνεργασίες που πετύχαιναν και με την προπαγάνδα. Επέβαλαν την κατάργηση του κοινοβουλευτισμού και των αντιπροσωπευτικών δημοκρατικών σωμάτων, την απαγόρευση των κομμάτων και των συνδικάτων. Ευνόησαν τον επιθετικό εθνικισμό, αρκεί να μη στρεφόταν εναντίον τους, τον ακραίο αντικομουνισμό και  την προσχηματική αντιπλουτοκρατία. Φρόντισαν για την υπαγωγή  του κράτους στην υπηρεσία του γερμανικού μιλιταρισμού και μεταλλαγή του σε στρατιωτικό κλάδο. Καλλιέργησαν τον έξαλλο ρατσισμό, που έφτανε ως το σημείο της συστηματικής φυσικής εξόντωσης των κατώτερων φυλών. Τις ακραίες εκμεταλλευτικές σχέσεις στην εργασία, η οποία γινόταν με όρους στρατώνα και η οποία οδηγήθηκε ως την απροκάλυπτη επαναφορά της δουλείας, για πολλά εκατομμύρια Ευρωπαίους. Με λίγα λόγια οι Γερμανοί είχαν μετατρέψει την  παράνοια σε πολιτική, σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Ο σοβιετικός κομμουνισμός είχε μετατρέψει την πολιτική σε παράνοια, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία»

«Η αντίσταση στην Ευρώπη για να αντιμετωπίσει αυτή τη λαίλαπα δεν τράβηξε στις μάζες προς τα αριστερά;»

«Θα το έλεγα αντίστροφα, αλλά έτσι κι αλλιώς ήταν οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Αν και δεν παρατηρήθηκε το ίδιο έντονα σε όλες τις χώρες. Στην Πολωνία η κοινωνία παρέμεινε πολιτικά συντηρητική και καθολική, στη Δανία και την Ολλανδία και τη Νορβηγία δεν υπήρξαν μεγάλες μετατοπίσεις, στη Γαλλία παρά την άνοδο της επιρροής των κομμουνιστών η αντίσταση σφραγίστηκε από τον ντε Γκωλ. Σ’ αυτές τις χώρες ανανεώθηκαν και δυνάμωσαν οι δημοκρατικοί θεσμοί και οι παραδοσιακές πολιτικές τους δυνάμεις, ενώ περιθωριοποιήθηκε για δεκαετίες η άκρα δεξιά και πολύ περισσότερο ο φασισμός και ο ναζισμός. Η αριστερά έγινε μεγάλη δύναμη στη Γιουγκοσλαβία, στην Ιταλία, την Τσεχοσλοβακία, το Βέλγιο και την Ελλάδα. Ειδικά στην Ιταλία πριν την αντίσταση δεν είχαν απομείνει παρά λίγες εκατοντάδες μέλη του κομμουνιστικού κόμματος σε βαθιά παρανομία, ενώ στην Ελλάδα το κομμουνιστικό κόμμα είχε σχεδόν καταρρεύσει, πολιτικά και οργανωτικά. Η δράση τους στην αντίσταση εκτίναξε την επιρροή τους στα ύψη»

«Κάτι που δεν έγινε δεκτό με χαρά από ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας…»

«Συνέβη σε πολλές χώρες. Ένα ακόμα κοινό χαρακτηριστικό των κινημάτων αντίστασης υπήρξε η εμπλοκή τους σε εμφύλιες συγκρούσεις, κυρίως με εγχώριες δυνάμεις που είχαν ταχθεί στο πλευρό των Γερμανών. Ο σκληρότερος εμφύλιος της κατοχικής περιόδου έγινε στη Γιουγκοσλαβία, ενώ είχε συγκριτικά μικρότερες διαστάσεις στην Αλβανία, στην Ιταλία και στη Γαλλία. Στην Ελλάδα υπήρξε εμφύλιος και μεταξύ των δυνάμεων της αντίστασης, ενώ το ΕΑΜ επωμίστηκε σχεδόν  αποκλειστικά το σκληρότατο εμφύλιο με τους συνεργάτες των κατακτητών»

«Ο πόλεμος όμως κρίθηκε από τη σύγκρουση των μεγάλων τακτικών στρατών, με τα τεράστια μέσα πυρός, την αεροπορία και το ναυτικό»

«Ναι, αλλά όχι αποκλειστικά. Γιατί οι κλασσικές πολεμικές συγκρούσεις ήταν μόνο η μία πλευρά του πολέμου. Η σημαντικότερη, αλλά όχι η μοναδική. Γιατί αντίθετα με τους παλιότερους πολέμους, σ’ αυτόν είχαν εμπλακεί ως οργανικά στοιχεία ολόκληρες οι κοινωνίες των χωρών που πήραν μέρος, πρακτικά ολόκληρης της Ευρώπης. Αλλιώς θα είχε μείνει μόνη της η Βρετανία απέναντι σε ολόκληρη τη γερμανική Ευρώπη. Αν συνέβαινε αυτό ίσως οι εξελίξεις θα ήταν διαφορετικές»

«Δεν συνέβη λόγω των κινημάτων της αντίστασης;»

«Όχι μόνον αυτών. Αυτό που συνέβη για πρώτη φορά ήταν ένας ολοκληρωτικός πόλεμος στον οποίο δεν υπήρχαν μόνο οι κλασικές γραμμές των μετώπων, αλλά συνεχιζόταν και στα μετόπισθεν, μέσω της αντίστασης. Η οποία, εκτός από μικρές ή μεγαλύτερες απώλειες που προξενούσε στους Γερμανούς, περιόριζε τα όριά τους και δεν τους επέτρεπε να κυριαρχήσουν ολοκληρωτικά στις κατακτημένες χώρες και να θέσουν στην υπηρεσία τους όλες τους τις δυνατότητες, σε πόρους και σε ανθρώπινο προσωπικό. Αυτή ήταν η μεγαλύτερη συμβολή των κινημάτων αντίστασης στη νίκη των συμμάχων και ήταν πραγματικά στρατηγικής σημασίας. Δεν ήταν κυρίαρχη η αυστηρά στρατιωτική, πολεμική διάσταση. Με εξαίρεση το παρτιζάνικο κίνημα στις κατεχόμενες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης, το οποίο είχε σοβαρή συμβολή στην πολεμική προσπάθεια, αν και εκεί ήταν σημαντικότερη η πολιτική σημασία της δράση του»

«Η σημασία των κινημάτων της αντίστασης είχε γίνει αντιληπτή από τους μεγάλους αντιπάλους;»

«Οι Βρετανοί και οι σοβιετικοί υποστήριξαν από την πρώτη στιγμή τα κινήματα αντίστασης. Μπορεί κάποιος να πει ότι ήταν τυχαίο ή μια κίνηση απελπισίας, αλλά αν ήταν έτσι σύντομα θα σταματούσε η υποστήριξη. Αντιθέτως οργανώθηκε και συστηματοποιήθηκε ως ζωτικό τμήμα της πολεμικής προσπάθειας και όσο περνούσαν οι μήνες ενισχυόταν όλο και περισσότερο. Αυτή τη στρατηγική επιλογή την ασπάστηκαν και οι Αμερικανοί, οι οποίοι συμμετείχαν με δικούς τους αξιωματικούς και στρατιώτες στα παρτιζάνικα κινήματα της Γαλλίας και της Ιταλίας, αλλά και στο ελληνικό αντάρτικο, σε μικρότερο βαθμό»

«Και οι Γερμανοί;»

«Έκαναν το λάθος να τα υποτιμήσουν και να προσπαθήσουν να τα εκμηδενίσουν ασκώντας τρομοκρατικά αντίποινα στους άμαχους πληθυσμούς, με πυρπολήσεις χωριών και μαζικές εκτελέσεις. Ιδιαίτερα στην ανατολική Ευρώπη τα αντίποινα ήταν σφαγές των τοπικών πληθυσμών, ασύλληπτες σε μέγεθος. Είτε πράγματι υποστήριζαν τους παρτιζάνους, είτε όχι. Οι Γερμανοί φοβόντουσαν τα κινήματα της αντίστασης γιατί τους κατέστρεφαν το ιδεολόγημα της Νέας Ευρώπης. Ο Τρότσκι είχε επισημάνει πριν τον πόλεμο, προβλέποντας την εξέγερση των λαών  κατά των κατακτητών Γερμανών, πόσο γρήγορα ένας στρατός κατοχής χάνει το ηθικό του μέσα σε μια ατμόσφαιρα καθολικής εχθρότητας, όταν προσπαθεί να μεταχειριστεί με στρατιωτικές μεθόδους τον πλούτο και την εργατική δύναμη ενός ηττημένου λαού. Οι Γερμανοί δεν έχασαν το ηθικό τους, ως το τέλος, αλλά η εχθρότητα των λαών εναντίον τους ήταν τόσο μεγάλη που συνέβαλε καθοριστικά πρώτα στην πολιτική και ιδεολογική ήττα τους και στη συνέχεια στη στρατιωτική συντριβή τους. Όσο διαρκούσε ο πόλεμος και η αντίσταση, περιφρονούσαν απεριόριστα τους συμμορίτες και ακόμα περισσότερο τους μπολσεβίκους συμμορίτες. Δεν τους αντιμετώπιζαν ως αντίπαλους πολεμιστές, αλλά ως κοινούς ληστές, για τους οποίους δεν ίσχυαν οι διεθνείς συνθήκες για τους αιχμαλώτους. Σε καμιά χώρα όμως αυτή η πρακτική δεν κατάφερε να σταματήσει τη συνεχή ενίσχυση της αντίστασης και πολύ περισσότερο να την εκμηδενίσει, με μοναδική εξαίρεση την Πολωνία, όπου οι πολιτικοί λόγοι οδήγησαν την Άρμια Κραγιόβα να επιδιώξει τη σύγκρουση στη Βαρσοβία. Οι Γερμανοί συνήθως πετύχαιναν σε τακτικό επίπεδο να νικάνε τους παρτιζάνους, αλλά έχαναν στο στρατηγικό επίπεδο, καθώς με την ωμή τρομοκρατία τους εις βάρος των αμάχων συσπείρωναν την πλειοψηφία των κοινωνιών γύρω από τις εξόριστες ηγεσίες τους, όπως συνέβη στα Γαλλία, ή τις δυνάμεις της αντίστασης, όπως συνέβη σε μεγάλο βαθμό στη Γιουγκοσλαβία και στην Ελλάδα. Παρά την υπεροψία τους όμως αναγκάστηκαν, για να αντιμετωπίσουν τους παρτιζάνους και τους αντάρτες, να δεσμεύσουν κατά περιόδους και ιδίως από τις αρχές του 1944 και ως το τέλος, δεκάδες μεραρχίες τους στα Βαλκάνια, στις κατεχόμενες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης, στην Ιταλία και τη Γαλλία»

«Η τελική αποτίμηση για την αντίσταση στην Ευρώπη είναι θετική;»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Πάνω στην πολιτική κληρονομιά της αντίστασης στηρίχτηκαν οι κυρίαρχες πολιτικές και κοινωνικές αφηγήσεις μετά τον πόλεμο στην Ευρώπη και της έδωσαν πνοή και δύναμη για τη συνέχεια.  Πάλι με εξαίρεση την Ελλάδα.  H Ευρώπη τότε ήταν κατεστραμμένη και ουσιαστικά μοιρασμένη ανάμεσα στους κυρίαρχους που αναδείχτηκαν, δηλαδή τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση.  Η αναφορά στην αντίσταση, την πραγματική ή ακόμα και την εξιδανικευμένη ή και την φανταστική, πέτυχε να ενώσει πολιτικά βαθύτατα διχασμένους λαούς και κατακερματισμένες κοινωνίες. Ή τουλάχιστον να αναστείλει επ’ αόριστον τις εσωτερικές συγκρούσεις, με κορυφαία παραδείγματα τη Γιουγκοσλαβία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Αυτό ήταν απολύτως απαραίτητο για την ανοικοδόμηση, αλλά και την επούλωση των πληγών του πολέμου. Γιατί μετά τον πόλεμο ήταν καταστραμμένες οι παραγωγικές υποδομές σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη. Δεν λειτουργούσαν κανονικά ή καθόλου οι βασικές κρατικές υπηρεσίες. Τα δίκτυα των συγκοινωνιών και των επικοινωνιών ήταν εκτός λειτουργίας. Σε πολλές χώρες επικρατούσε χάος και αναρχία, καθώς υπήρχαν πολλά εκατομμύρια άστεγοι, άνεργοι και πρόσφυγες που προσπαθούσαν να επιβιώσουν και να βρουν τροφή και στέγη. Ιδιαίτερα δύσκολη ήταν η κατάσταση για τα εκατομμύρια Γερμανούς πρόσφυγες που διώχτηκαν από τις χώρες που ζούσαν πριν τον πόλεμο και τους περίμενε κακή υποδοχή στην κατεχόμενη και ισοπεδωμένη Γερμανία. Ή για τους Πολωνούς και τους Ουκρανούς που συγκρούονταν μεταξύ τους στα 1946, έκαιγαν εχθρικά χωριά και έκαναν ομαδικές εκτελέσεις»

«Δεν είχε επιβάλει παντού την τάξη ο Κόκκινος Στρατός;»

«Παντού, με εξαιρέσεις. Στις Βαλτικές χώρες, για παράδειγμα, υπήρχαν αντισοβιετικοί παρτιζάνοι στα δάση ως το 1954. Στη μεγάλη εικόνα, στις χώρες που είχε απελευθερώσει και ταυτόχρονα καταλάβει ο Κόκκινος Στρατός, δρομολογήθηκαν εξελίξεις για τη μετεξέλιξή τους σε λαϊκές δημοκρατίες, ώστε να σχηματιστεί μια ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ενιαία σοβιετική αυτοκρατορία»

«Ενώ στη Δύση οι εξελίξεις ήταν σύμφωνες με τους δημοκρατικούς κανόνες;»

«Φυσικά. Εκτός από τις περιπτώσεις που υπήρχε το ενδεχόμενο μιας αριστερής κυβέρνησης, οπότε η καταστολή είχε κι εκεί τον πρώτο λόγο»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s