Χωρίς κατηγορία

Οι Σλαβομακεδόνες στην Κατοχή και τον Εμφύλιο

sl

Το πρώτο μέρος:

Στην κατοχή

«Η Βουλγαρία βρήκε ανταπόκριση στους Έλληνες σλαβόφωνους;»

«Βρήκε, στη δυτική Μακεδονία. Σε πολλά χωριά της Φλώρινας και της Καστοριάς καταργήθηκαν οι διορισμένες κοινοτικές αρχές, ελευθερώθηκε η γλώσσα, λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν τα ελληνικά σχολεία. Οι θρησκευτικές τελετές  γινόντουσαν στα βουλγαρικά, εορτάζονταν ελεύθερα ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος, η επέτειος της επανάστασης του 1903 και τα τοπικά επαναστατικά γεγονότα. Αρπάχτηκαν οι φάκελοι φρονημάτων από τους τοπικούς σταθμούς Χωροφυλακής, κάτι που προξένησε αναστάτωση στις τοπικές κοινωνίες, καθώς καθένας μάθαινε πως τον είχε κατατάξει η Χωροφυλακή. Αντίθετα, η κατάσταση για τους γκρεκομάνους επιδεινώθηκε, μόλις αποχώρησαν οι δημόσιοι υπάλληλοι και οι χωροφύλακες»

«Δεν αντέδρασε η κυβέρνηση Τσολάκογλου, που βασικό μέλημα της ήταν η απόκρουση της βουλγαρικής πολιτικής στη Μακεδονία;»

«Ναι, με δύναμη κρούσης τους νέους νομάρχες, οι οποίοι με τη βοήθεια Ιταλών και Γερμανών επανέφεραν στη θέση τους τα διορισμένα κοινοτικά συμβούλια και τη Χωροφυλακή. Παρέπεμψαν, με απόφαση της Ιεράς Συνόδου, σε εκκλησιαστικά δικαστήρια, όσους παπάδες δεν υπέβαλαν γραπτή δήλωση μετανοίας, επειδή είχαν κάνει λειτουργία στη σλαβική γλώσσα. Η Χωροφυλακή ανέλαβε  να παρακολουθεί τις λειτουργίες και να συλλαμβάνει τους παπάδες  που επέμεναν να μην ψέλνουν στα ελληνικά. Πιο δύσκολο ήταν το θέμα της επαναλειτουργίας των ελληνικών σχολείων, το οποίο κουκουλώθηκε με την νομιμοποίηση της κατ’ οίκον διδασκαλίας»

«Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση Τσολάκογλου επανέφερε σε μεγάλο βαθμό την πολιτική Μεταξά στα σλαβόφωνα χωριά, με την άδεια των Γερμανών! Οι οποίοι μάλλον δεν είδαν με καλό μάτι τις βουλγαρικές δραστηριότητες»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Υπήρχε και η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Η οποία, αν πιστέψουμε τον Τσουδερό, αντέδρασε αποτελεσματικά όταν οι Βρετανοί προσέφεραν στη Βουλγαρία εδαφικά ανταλλάγματα εις βάρος της Ελλάδας, για να την στρέψουν κατά του Άξονα. Με επίκεντρο την εξόριστη κυβέρνηση διαμορφώθηκε ένα κλίμα ιδιότυπου μεγαλοϊδεατισμού,  το οποίο λειτούργησε σαν άλλοθι για πολλούς, που εμφανίστηκαν να θορυβούν εκκωφαντικά, γύρω από τις λεγόμενες εθνικές διεκδικήσεις, χωρίς να έχουν κάνει το παραμικρό κατά των δυνάμεων κατοχής.  Από την άλλη πλευρά, οι Βούλγαροι ξεκίνησαν αμέσως τη δική τους προσπάθεια, επιχειρώντας στο πολιτικό πεδίο με μια επιτροπή, η οποία προσπαθούσε να συσπειρώσει  τους βουλγαρίζοντες, στη γιουγκοσλαβική και την ελληνική Μακεδονία. Και στο δήθεν επιστημονικό, όπου έβαλαν δυο καθηγητές πανεπιστημίου να ισχυριστούν ότι δυτικά του Αξιού, η απόλυτη πλειοψηφία του πληθυσμού έχει βουλγαρικό φρόνημα. Πιο αποτελεσματική ήταν η δράση της Οχράνα, που σημαίνει ασφάλεια και της Βουλγαρικής Λέσχης, στη Θεσσαλονίκη»

«Τι ήταν αυτή η λέσχη;»

«Ένα σωματείο που ιδρύθηκε τον Μάιο του 1941 και είχε στόχους τη μόρφωση, την εκπολιτιστική δράση και την αλληλοβοήθεια των μελών της. Τα οποία έπρεπε να είναι Βούλγαροι, γεννημένοι στη Μακεδονία ή Βούλγαροι μακεδονικής καταγωγής. Λειτούργησαν γραφεία της Λέσχης και σε Έδεσσα, Φλώρινα και Καστοριά, όπου γινόντουσαν εγγραφές. Σε πρακτικό επίπεδο, όσοι γραφόντουσαν έπαιρναν τρόφιμα και μπορούσαν να επισκέπτονται τις περιοχές της βουλγαρικής ζώνης σε Ελλάδα και Γιουγκοσλαβία. Οι αγρότες έπαιρναν απαλλαγή από τις υποχρεωτικές συγκεντρώσεις της σοδειάς. Και όλοι είχαν μια αίσθηση ασφάλειας απέναντι σε Ιταλούς και Γερμανούς, με τις βουλγαρικές ταυτότητες που τους έδιναν»

«Έγιναν πολλοί μέλη της Λέσχης;»

«Ναι. Κάθε καρυδιάς καρύδι, ακόμα και Πελοποννήσιοι. Στα σλαβόφωνα χωριά η εγγραφή στη Λέσχη φανέρωσε μια τριχοτόμηση. Μαζί με την κλασική διαίρεση σε ελληνόφρονες και βουλγαρόφρονες εμφανίστηκαν κι αυτοί που δήλωναν Μακεδόνες και, όπως ήταν επόμενο, κάθε μια από τις άλλες δυο πλευρές προσπαθούσε να τους προσεταιριστεί. Η ελληνική, με τους μηχανισμούς των νομαρχών και η βουλγαρική με τους αξιωματικούς που διόρισε ως συνδέσμους ή διερμηνείς στα ιταλικά ή γερμανικά φρουραρχεία. Σ’ αυτή τη φάση οι Βούλγαροι κέρδισαν πόντους αφού οι σύμμαχοί τους απελευθέρωσαν τους  αιχμαλώτους πολέμου και περισσότερους από χίλιους τετρακόσιους Σλαβομακεδόνες που βρισκόντουσαν στη φυλακή ή την εξορία. Μεταξύ τους ήταν και είκοσι επτά στελέχη του ΚΚΕ»

«Και ο Ανδρέας Τζήμας, ο μετέπειτα Σαμαρινιώτης του ΕΛΑΣ;»

Ο Ερμής επιβεβαίωσε.

«Η Οχράνα, τι ήταν;»

«Πολιτοφυλακή βουλγαριζόντων  σλαβόφωνων. Τους εξόπλισαν οι Ιταλοί και έδρασαν στη δυτική Μακεδονία και την Έδεσσα»

«Ποιος τους οργάνωσε;»

«Οι Βούλγαροι αξιωματικοί – σύνδεσμοι, στις ιταλικές και γερμανικές φρουρές. Οι σύνδεσμοι είχαν, ως σύμμαχοι, επαφές με τις ιταλικές και τις γερμανικές διοικήσεις και εκμεταλλεύονταν τα προνόμια που προέκυπταν. Καλούσαν τους σλαβόφωνους να πρωτοστατήσουν στην κατάργηση όλων των μορφών της ελληνικής εξουσίας και να ζητούν βουλγαρικά σχολεία από τις αρχές κατοχής.  Υπόσχονταν ότι σύντομα θα διώξουν τους πρόσφυγες, τους παλαιοελλαδίτες και τους γκρεκομάνους και θα μοιράσουν τις περιουσίες τους στους Βούλγαρους»

«Τους πίστεψαν;»

«Ναι. Η πλειοψηφία των σλαβόφωνων ήταν αγρότες με μικρούς κλήρους, ακτήμονες και εργάτες γης. Ζούσαν σε απομονωμένες μικρές κοινότητες, χωρίς πολλές επαφές με τον έξω κόσμο. Υφίσταντο πολλαπλές μορφές εκμετάλλευσης. Από τις ελληνικές αρχές. Από τους τσιφλικάδες και τους μεγαλοαγρότες. Από τους επισκόπους, που απαιτούσαν εισφορές για την Εκκλησία. Και από τις ένοπλες συμμορίες, που δεν ήταν καθόλου σπάνιες. Πριν την κατοχή, το εβδομήντα τοις εκατό υποσιτίζονταν. Στην κατοχή επήλθε ραγδαία επιδείνωση του βιοτικού τους επιπέδου.  Όταν είσαι χωριάτης χωρίς μεγάλη εμπειρία έξω απ’ το χωριό σου, σ’ αυτές τις δύσκολες συνθήκες και σου μιλάει φανερά και άνετα ένας κοτζάμ αξιωματικός του βουλγαρικού στρατού, θα τον πιστέψεις. Πολλοί σλαβόφωνοι ύψωσαν βουλγάρικες σημαίες, έφτιαξαν αψίδες και περίμεναν από κάτω την άφιξη του βουλγαρικού στρατού»

«Ο οποίος τι υποδοχή είχε στην Ανατολική Μακεδονία, όπου πράγματι πήγε;»

«Κακή και ψυχρή. Ο πληθυσμός είτε ήταν με το ΕΑΜ, είτε ήταν αντί –ΕΑΜ, δεν ήθελε να τους βλέπει και η βουλγαρική προπαγάνδα είχε ελάχιστη απήχηση. Είχε γίνει και η εξέγερση του Σεπτεμβρίου 1941, που πατάχθηκε με άγριες σφαγές. Πολύς κόσμος αναγκάστηκε να φύγει δυτικά, στη γερμανική ζώνη, πολλοί πήγαν ως εργάτες στη Γερμανία. Αλλά και τα αποτελέσματα του αποικισμού της ανατολικής Μακεδονίας με Βούλγαρους ή Βουλγαρομακεδόνες, ήταν μέτρια»

«Που οφειλόταν αυτή η καθολική αντίσταση στις βουλγαρικές επιδιώξεις;»

«Σε ό,τι αφορά τους σλαβόφωνους, που δεν ήταν πολλοί, προφανώς είχε ολοκληρωθεί ο εξελληνισμός της γλώσσας και της συνείδησης. Στην ελληνική δυτική Μακεδονία τα πράγματα φαινόταν πιο εύκολα. Οι αξιωματικοί – σύνδεσμοι χρησιμοποίησαν για μαγιά όσους αιχμαλώτους είχαν αφήσει ελεύθερους οι Ιταλοί. Μερικές εκατοντάδες. Εξήντα άλλους, που βρέθηκαν στην Κρήτη και οι Γερμανοί διευκόλυναν την επιστροφή τους. Και όσους στρατιώτες είχαν βρεθεί μακριά από τη Μακεδονία. Η βουλγαρική πρεσβεία στην Αθήνα οργάνωσε τη μεταφορά τους στη δυτική Μακεδονία και τους εφοδίασε με τρόφιμα και χρήματα»

«Λέτε ότι το παιχνίδι μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας για τους σλαβόφωνους παίχτηκε στη δυτική Μακεδονία»

«Ναι. Σε ολόκληρη τη Μακεδονία, ωστόσο, η κατάσταση παρέμενε κρίσιμη. Από το καλοκαίρι του ’41, ο Τσολάκογλου έστειλε τον Αθανάσιο Χρυσοχόου, ως Επιθεωρητή Νομαρχιών, για να την αντιμετωπίσει. Αυτό που πέτυχε ο Χρυσοχόου ήταν να παρακολουθεί όσες βουλγαρικές κινήσεις αντιλαμβανόταν και κατέγραφε η Χωροφυλακή και η υπόλοιπη διοίκηση. Αλλά χωρίς νόημα, αφού πρώτιστο μέλημα ήταν η απόλυτη νομιμοφροσύνη απέναντι σε Γερμανούς και Ιταλούς, που με τη σειρά του σήμαινε…»

«Την αντίθεση σε κάθε αντιστασιακή κίνηση!»

«Και την πλειοδοσία σε δοσιλογισμό, ώστε να ξεπεραστούν οι συμμαχικές εξυπηρετήσεις των Βουλγάρων και να έχει η ελληνική πλευρά την εύνοια Ιταλών και Γερμανών. Για παράδειγμα, η συμμετοχή της Χωροφυλακής στην εκστρατεία αφοπλισμού της υπαίθρου, η επικρότηση των γερμανικών αντιποίνων και η στενή συνεργασία των ελληνικών τοπικών αρχών με τους κατακτητές για την καταπολέμηση της Αντίστασης, συμπεριλαμβανομένων καταγγελιών για στασιαστικά χωριά, όπως το Μεσόβουνο, που σφαγιάστηκε και το οποίο είχε καρφώσει στους Γερμανούς ο Έλληνας νομάρχης της Κοζάνης. Στις εκστρατείες για αφοπλισμό της υπαίθρου, οι Ιταλοί στράφηκαν κυρίως προς τους ελληνόφωνους πρόσφυγες, με τη υπόδειξη των βουλγαριζόντων, που τους βοηθούσαν, ως σύμμαχοι»

«Κατάλαβα…»

«Μη λες ποτέ κατάλαβα, για τη Μακεδονία της κατοχής και για τους σλαβόφωνους που τους διεκδικούσαν πολλαπλοί ανταγωνιστές, πέρα από τους Ιταλούς και τους Γερμανούς. Οι Γιουγκοσλάβοι, με όχημα τον μακεδονισμό, οι Βούλγαροι που προωθούσαν τον εκβουλγαρισμό και την επέκταση της Βουλγαρίας, άλλοι Βούλγαροι που επιδίωκαν είτε αυτονομία, είτε ανεξάρτητο μακεδονικό κράτος. Και το ΕΑΜ, που ήταν υπέρ της ισοτιμίας και κατά των αυτονομιστικών κινήσεων. Όλοι αυτοί απευθυνόντουσαν στους ζαλισμένους σλαβόφωνους, οι οποίοι κρατούσαν επαφές με όλους και προσπαθούσαν να ελιχθούν και να επιλέξουν με κριτήρια πολιτικά, εθνικιστικά και πολλές φορές καιροσκοπικά»

Είπα ξανά κατάλαβα, σε διαφορετικό τόνο.

«Από το καλοκαίρι του ‘42 και μετά εκδηλώθηκαν οι αντιθέσεις Ιταλών και Βουλγάρων και οι Ιταλοί άρχισαν να ψάχνουν για όπλα στα σλαβόφωνα χωριά, με τη βοήθεια της ελληνικής Χωροφυλακής, ενώ οι βουλγαρίζοντες διώχνονταν ή και φυλακίζονταν. Η κατάσταση άλλαξε πάλι μόλις εμφανίστηκε ο ΕΛΑΣ. Για να τον αντιμετωπίσουν, οι Ιταλοί δεν είχαν άλλο τρόπο από το να στηριχτούν στους βουλγαρίζοντες Σλαβομακεδόνες. Παράλληλα αφόπλισαν τη Χωροφυλακή, για να μην καταλήξουν τα όπλα της στον ΕΛΑΣ. Και ενίσχυσαν  τη φρουρά της Καστοριάς με τριανταεπτά τανκ και τετρακόσιες μοτοσυκλέτες. Τους πρώτους μήνες του 1943, εξόπλισαν πολιτοφυλακές στα σλαβόφωνα χωριά. Οι Βούλγαροι σύνδεσμοι – αξιωματικοί ανέλαβαν να πείσουν τους χωριάτες να δεχτούν τα όπλα. Η ΕΜΕΟ πρωτοστάτησε πάλι, υποσχόμενη, ως συνήθως, λαγούς με πετραχήλια. Τα σλαβόφωνα δοσιλογικά σώματα συγκρότησαν το Μακεδονικό – Βουλγαρικό Κομιτάτο παρά τω Άξονι, υλοποιώντας την πολιτική των κατακτητών να στρέφουν τις μειονότητες κατά της Αντίστασης, εκμεταλλευόμενοι τα τοπικά μίση και τις αντιθέσεις που προϋπήρχαν»

«Όπως έκαναν και με τους Τσάμηδες»

«Ναι. Οι Ιταλοί αναγνώρισαν τη νέα πολιτοφυλακή ως δύναμη τάξης και δέχτηκαν να καταργήσουν την ελληνική Χωροφυλακή.  Αλλά αρνήθηκαν την απαίτηση για προσάρτηση της Καστοριάς στη Βουλγαρία. Οι Γερμανοί ήταν πιο επιφυλακτικοί, αλλά μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας δεν είχαν άλλα περιθώρια. Την άνοιξη του ’43, όλοι μαζί οι ένοπλοι ήταν περίπου χίλιοι εξακόσιοι, εκ των οποίων το ένα τρίτο αποτελούσε τις ομάδες κρούσης σε κινητά αποσπάσματα και οι υπόλοιποι φρουρούσαν τα χωριά τους. Αργότερα ο αριθμός των ενόπλων αυξήθηκε»

«Πώς εξελίχθηκε η κατάσταση;»

«Στο νομό Καστοριάς, οι οχρανίτες επικρατούσαν στα  βόρεια. Στα νότια, κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ. Σύντομα οι οχρανίτες έγιναν έξαλλοι με τους Ιταλούς»

«Γιατί;»

«Οι Ιταλοί κρατούσαν τις δυνάμεις τους μέσα στην πόλη και, όταν γινόταν κάποια σύγκρουση στα χωριά, χτυπούσαν με το πυροβολικό τους, χωρίς να μετακινηθούν, συνήθως στο γάμο του Καραγκιόζη. Ή, καμιά φορά, χτυπούσαν φίλιες δυνάμεις. Το ίδιο, η αεροπορία τους. Υπήρχαν κι άλλες αιτίες δυσαρέσκειας. Οι Ιταλοί δεν έδιναν την αναμενόμενη οικονομική και υλική ενίσχυση στα μέλη των πολιτοφυλακών και έτσι αυτοί ήταν υποχρεωμένοι, όπως έλεγαν, να λεηλατούν γκρεκομάνους για να συντηρήσουν τις οικογένειές τους. Άσε που ακόμα έστελναν τα παιδιά τους σε ελληνικά σχολεία και ο  Ιταλός στρατιωτικός διοικητής  της Καστοριάς δεν δέχτηκε Βούλγαρο αξιωματικό, ως σύνδεσμο»

«Με τον ΕΛΑΣ, πώς τα πήγαν;»

«Χάλια. Στις 29 Απριλίου 1943, οργάνωσαν μια εκκαθαριστική επιχείρηση, νοτιοδυτικά της Καστοριάς. Πήραν μέρος χίλιοι Ιταλοί από τη δύναμη της Καστοριάς, ενισχυμένοι με άνδρες της ιταλικής μεραρχίας της Κορυτσάς. Είχαν μαζί τους έξι άρματα μάχης και διακόσια άλογα και μουλάρια. Η πολιτοφυλακή συμμετείχε με δύο αποσπάσματα, που είχαν εκατόν ενενήντα άνδρες. Πυρπόλησαν την Αγία Άννα, στην οποία υπήρχαν οικογένειες γκρεκομάνων, δολοφόνησαν δεκαέξι κατοίκους και οι οχρανίτες λεηλάτησαν όσο μπόρεσαν. Έκαψαν τον Αρχάγγελο, άλλο χωριό με γκρεκομάνους σλαβόφωνους. Στη συνέχεια επιτέθηκαν και έκαψαν το Νεστόριο, αφού πρώτα το βομβάρδισε η αεροπορία. Τέλος, ένα απόσπασμα έκαψε τα ελληνικά σπίτια στο Άργος Ορεστικό, που ήταν μεικτό χωριό. Μετά από αυτά τα κατορθώματα, οι Ιταλοί επέστρεψαν στην Καστοριά»

«Και μπήκε πάλι ο ΕΛΑΣ στα χωριά…»

«Ναι. Μπήκε και έκαψε τα σπίτια των βουλγαροφρόνων, οι οποίοι εγκατέλειψαν τα χωριά τους και αναζήτησαν καταφύγιο σε μεγαλύτερα, κοντά στην Καστοριά. Ο ΕΛΑΣ κατέλαβε τα Λακκώματα, μετά από μάχη με τους οχρανίτες, οι οποίοι ζήτησαν βοήθεια από τους Ιταλούς της Καστοριάς και αυτοί βομβάρδισαν, κατά λάθος, ένα φιλοβουλγαρικό χωριό. Κάπου εκεί,  πέρα από την ψυχρότητα με τους Ιταλούς, οι οχρανίτες  άρχισαν να χάνουν την υποστήριξη του μέχρι τότε φιλικού τους πληθυσμού, γιατί αποδείχθηκαν ανίκανοι να τον προστατέψουν. Και λόγω της άθλιας συμπεριφοράς τους,  ακόμα και προς τους βουλγαρίζοντες. Μεθύσια, βία, ληστείες, τέτοια. Και το βουλγαρικό κράτος, δεν τους βοηθούσε»

«Γιατί δεν συμφωνούσε με την πολιτική γραμμή της ΕΜΕΟ;»

«Πώς να συμφωνήσει, αφού η ΕΜΕΟ προπαγάνδιζε την ανεξάρτητη Μακεδονία, στα πλαίσια του Γ’ Ράιχ;  Αλλά η ΕΜΕΟ δεν τα παρατούσε εύκολα.  Στις 20 Ιουνίου έγινε μια σύσκεψη παραγόντων στην Καστοριά και αποφάσισαν να  οργανώσουν καλύτερα τα αποσπάσματα τους. Θέσπισαν όρκο για τους μαχητές και όρισαν ποινές για τα παραπτώματα των ανδρών τους. Ενώ αυτοί προσπαθούσαν να διαχειριστούν την αποτυχία τους, ο ΕΛΑΣ καλούσε τους Σλαβομακεδόνες σε αγώνα κατά του φασισμού και διακήρυσσε αυτοδιάθεση και συναδέλφωση των λαών. Αυτά έβρισκαν απήχηση στον πληθυσμό και καθώς ο ενθουσιασμός των βουλγαριζόντων είχε πια εξανεμιστεί, άρχισε μια στροφή προς την Ελλάδα και το ΕΑΜ. Ο ΕΛΑΣ πρότεινε αμνηστία στους οχρανίτες και ένταξή τους στις δυνάμεις του, κάτι που συνέβη, για πολλούς. Στο μεταξύ οι ελασίτες άρχισαν να μπαίνουν και στα πεδινά χωριά της Δυτικής Μακεδονίας.  Βεύη, Άγιος Αθανάσιος, Κέλλη, Άρνισσα, ενώ οι Ιταλοί απέσυραν δυνάμεις για να τις μεταφέρουν στην Ιταλία εξαιτίας της επικείμενης απόβασης των Συμμάχων. Ακολούθησε η ιταλική συνθηκολόγηση, γεγονός που απογοήτευσε τους οχρανίτες και αύξησε τη ροή του πληθυσμού και των ιδίων, προς το ΕΑΜ»

«Το καλοκαίρι του ΄43 τέθηκε θέμα επέκτασης της βουλγαρικής κατοχής στην κεντρική και δυτική Μακεδονία;»

«Ναι, γιατί υπήρξε κενό ισχύος. Οι οχρανίτες προς στιγμήν ενθουσιάστηκαν,  αλλά τους περίμεναν νέες απογοητεύσεις»

«Στην αρχή όμως ο εξοπλισμός κατά του ΕΛΑΣ ήταν μαζικός…»

«Ναι. Συμβούλευαν υπέρ αυτού και οι Έλληνες παλαιοί πολιτικοί παράγοντες, που επηρέαζαν τους σλαβόφωνους, ενώ υπήρχε πάντα η αντιπαλότητα με τους πρόσφυγες. Αλλά, ο εξοπλισμός δεν ήταν γενικευμένος, όπως συνέβη με τα τουρκόφωνα ποντιακά χωριά της Κοζάνης. Αντίρροπη δύναμη ήταν η επιρροή του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, που σε ορισμένες περιπτώσεις απέτρεψε τον εξοπλισμό. Γενικά τα αποτελέσματα ήταν μέτρια, καθώς φαινόταν πλέον ότι οι Ιταλοί και οι Γερμανοί θα έχαναν τον πόλεμο και οι Βούλγαροι θα έφευγαν από την ελληνική Μακεδονία. Γι’ αυτό πολλά χωριά αρνήθηκαν να εξοπλιστούν ή άλλα εξοπλίστηκαν μεν, αλλά δεν αντιπαρατέθηκαν στον ΕΛΑΣ»

«Πώς αντέδρασε ο ΕΛΑΣ απέναντι στα εξοπλισμένα χωριά;»

«Με ανελέητη βία και τρομοκρατία, ώστε να φοβηθούν άλλα χωριά να εξοπλιστούν, αλλά και να εξουδετερωθούν όσα το είχαν ήδη κάνει. Την πρωτομαγιά του ‘43 ο ΕΛΑΣ έκαψε το χωριό Λακκώματα, μετά από διήμερη μάχη και εκτέλεσε περίπου δεκαπέντε κομιτατζήδες. Στις 25 Μαρτίου 1944 επιτέθηκε σε εξοπλισμένα χωριά της Καστοριάς. Τον Απρίλη του ‘44 απέτυχε στην επίθεση κατά της Περικοπής στη Φλώρινα, αλλά το Μάιο επιτέθηκε σε χωριά της Έδεσσας. Μέσα στις πόλεις έκανε συλλήψεις ή εκτελέσεις μελών της Οχράνα, έκαιγε τα σπίτια τους, κάτεσχε τις περιουσίες τους ή έπιανε συγγενείς των ενόπλων ως ομήρους, μέχρι αυτοί να παραδώσουν τα όπλα»

«Είχε επιτυχία αυτή η τρομοκρατία;»

«Κάποια χωριά μετά το χτύπημα επέστρεψαν τα όπλα ή τα παρέδωσαν στον ΕΛΑΣ ή και πήγαν ανοιχτά με το ΕΑΜ. Άλλες φορές, οι Γερμανοί αφόπλισαν οι ίδιοι χωριά που δεν τα θεωρούσαν έμπιστα, για να μην καταλήξουν τα όπλα στον ΕΛΑΣ. Στις περισσότερες περιπτώσεις, απλά βάθυνε το μίσος και οι κομιτατζήδες επανεξοπλίστηκαν»

«Άρα τα αποτελέσματα της ανελέητης βίας ήταν μάλλον αρνητικά…»

«Ήταν κάτι που προβλημάτιζε το ΕΑΜ. Αλλά δεν ήταν η μοναδική του πολιτική απέναντι στους Σλαβομακεδόνες. Αναγνώριζε και υποστήριζε τα μειονοτικά τους δικαιώματα, αντίθετα με τις επίσημες ελληνικές αρχές και τους καλούσε να παλέψουν γι’ αυτά μαζί του, υποσχόμενο ισοτιμία στα πλαίσια του ελληνικού κράτους, μετά την απελευθέρωση. Επειδή αυτά είναι λόγια και μετράνε περισσότερο οι πράξεις, το ΕΑΜ έστησε δίκτυα αλληλοβοήθειας στα μειονοτικά χωριά και συνέβαλε στην επιβίωση του πληθυσμού. Ο ΕΛΑΣ εξασφάλισε την τήρηση της τάξης, σε μία περιοχή με πυκνή παρουσία συμμοριών, όπου οργίαζαν η ανεξέλεγκτη μαύρη αγορά, η παράνομη υλοτομία και οι ζωοκλοπές. Εξασφάλισε μια στοιχειώδη ασφάλεια στους χωρικούς και ταυτόχρονα περιόρισε τις επιτάξεις τροφίμων, για λογαριασμό των δυνάμεων κατοχής»

«Λέτε ότι ο βασικότερος λόγος που έστρεψε τους μειονοτικούς προς το ΕΑΜ,  πέρα από την εμπιστοσύνη ενός τμήματος τους προς το ΚΚΕ, ήταν ο ίδιος που συνέβαλε στην επιτυχία του ΕΑΜ σε ολόκληρη τη χώρα. Η μεγάλη προσπάθεια που έκανε το ΕΑΜ στα θέματα του επισιτισμού και της πρακτικής βοήθειας στην προσπάθεια για την επιβίωση»

«Ναι. Η σχέση εμπιστοσύνης με ΚΚΕ και ΕΑΜ  είχε ως παρεμπίπτον αποτέλεσμα την περιστολή των αυτονομιστικών τάσεων και την παράκαμψη της καχυποψίας έναντι του ελληνικού κράτους και  οργανώσεων όπως η ΥΒΕ – ΠΑΟ. Από την άλλη, η επιτυχία του ΕΑΜ προκάλεσε την αντίδραση των αντιεαμικών οργανώσεων και αυτό με τη σειρά του δυσκόλεψε τη δημιουργία ενός ενιαίου αντιστασιακού μετώπου, αφού η διάσταση βασιζόταν σε κατηγορίες για παραχωρήσεις στα εθνικά συμφέροντα και για αποδοχή της ανεξάρτητης Μακεδονίας. Αυτή η πολεμική οδήγησε σε έναν πραγματικό διχασμό την ελληνική πλευρά»

«Γινόταν πιστευτή από τον ελληνικό πληθυσμό;»

«Ναι, σε σημαντικό βαθμό. Γιατί στηριζόταν σε τρεις παράγοντες. Ο πρώτος ήταν η παλαιότερη θέση του ΚΚΕ περί ανεξάρτητης Μακεδονίας. Σημειωτέον ότι αυτή η θέση της Κομιντέρν έβλαψε ακόμα περισσότερο τους Βούλγαρους κομμουνιστές, οι οποίοι θεωρήθηκαν στη χώρα τους προδότες, επειδή έτσι ματαίωναν ή δυσκόλευαν την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία»

«Ο δεύτερος παράγοντας;»

«Ήταν  οι αυτονομιστικές διαθέσεις που εκφραζόντουσαν ακόμα και από Σλαβομακεδόνες, μέλη του ΚΚΕ, παρά την επίσημη γραμμή του κόμματος. Ο τρίτος παράγοντας ήταν οι  πολιτικές και στρατιωτικές σχέσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ  με τη Γιουγκοσλαβική αντίσταση, η οποία δεν έκρυβε και πολλές φορές υπερτόνιζε  την  πολιτική και πρακτική υποστήριξή της  στους αυτονομιστές, για δικούς της λόγους»

«Η Βουλγαρία έχανε πόντους…»

«Πολλούς από τους οποίους, ήδη από τα τέλη του ’43, τους κέρδιζε η ιδέα του αυτοτελούς μακεδονισμού, ερήμην της Βουλγαρίας. Η ΕΜΕΟ και τα τάγματά της στράφηκαν προς τη δημιουργία μιας ενιαίας, ανεξάρτητης Μακεδονίας, η οποία θα ήταν ένα δεύτερο βουλγαρικό κράτος. Αν και όλα αυτά παρέμεναν στο πεδίο της ιδεολογίας και των εθνικιστικών ονειροπολήσεων. Στην πράξη, οι ένοπλοι σλαβόφωνοι δοσίλογοι πολιτοφύλακες, έκαναν αυτό που έκαναν όλοι οι όμοιοί τους. Πλιάτσικο, βιασμούς και τέτοια, σε ελληνικά, βλάχικα, προσφυγικά ή και σλαβομακεδόνικα χωριά, αν είχαν ταχθεί με το ΕΑΜ. Οι οχρανίτες της Έδεσσας τρομοκρατούσαν τα γύρω χωριά, ενώ της Καστοριάς συμμετείχαν στο ολοκαύτωμα της Κλεισούρας, τον Απρίλη και στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις της Βέρμαχτ στην Βόρεια Πίνδο, τον Ιούλιο του ‘44»

«Έκαναν μεγάλες ζημιές…»

«Ναι. Και δυσκόλεψαν πολύ το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ»

«Τους βουλγαρίζοντες Σλαβομακεδόνες  τους κληρονόμησαν οι Γερμανοί;»

«Ναι. Ανάμεσά τους ξεχώριζε ο υπολοχαγός Κάλτσεφ, που τοποθετήθηκε σύνδεσμος στο γερμανικό φρουραρχείο της Καστοριάς και ανέλαβε την οργάνωση ενόπλων βουλγαρικών σωμάτων. Καλούσε τους Σλαβομακεδόνες να εξοπλιστούν και να πολεμήσουν, για τη συνέχεια του Ίλιντεν. Τους υποσχόταν ότι η Μακεδονία θα ενωθεί, με γερμανική άδεια. Εξηγούσε ότι δεν πολεμάνε τους Ρώσους, ούτε τους κομμουνιστές. Και αν νικήσει η Ρωσία στον πόλεμο, αυτοί δεν θα τιμωρηθούν. Έλεγε ότι δεν υπάρχουν Έλληνες κομμουνιστές, όλοι τους είναι εθνικιστές και αγγλόφιλοι και πως το ΕΑΜ δεν δίνει τίποτα στους Μακεδόνες. Η ΕΜΕΟ πόνταρε τώρα στο χαρτί των Γερμανών, με τους οποίους είχε συμφωνήσει για δύο ή τρία δικά τους τάγματα, υπό τη διοίκηση του Σιμάνα. Θα φορούσαν ξεχωριστή στολή και οι Γερμανοί θα τους προμήθευαν οπλοπολυβόλα και εξαρτήσεις. Αλλά, παρά  τον ενθουσιασμό του Κάλτσεφ και των Ες Ες, οι Γερμανοί είχαν αμφιβολίες»

«Τι εννοείτε;»

«Τον Δεκέμβρη του 1943, ο Γερμανός πολιτικός επιτετραμμένος Νοϋμπάχερ, σε υπόμνημά του προς τον Ρίμπεντροπ, συνιστούσε τη διακοπή κάθε είδους πολιτικής υποστήριξης και συμφωνίας με την ΕΜΕΟ. Γιατί αυτό θα μπορούσε να προκαλέσει εναντίωση της Βουλγαρίας, με την οποία επιβαλλόταν να διατηρηθούν καλές σχέσεις. Συμφωνούσε, όμως, να στρατολογηθούν από την ΕΜΕΟ  άνδρες, με στόχο τον αντικομμουνιστικό αγώνα. Συνιστούσε η δράση στη βόρεια Ελλάδα να περιοριστεί κατά των κομμουνιστών, χωρίς προπαγάνδα ή άλλου είδους ενέργειες. Δεν παρέλειπε να τονίσει, ότι η ηγεσία πρέπει να είναι γερμανική, αλλιώς αυτοί θα έκαιγαν όλα τα ελληνικά χωριά. Ο ίδιος ο Χίτλερ το ξέκοψε,  όχι ανεξάρτητη Μακεδονία με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη»

«Προχώρησαν;»

«Ναι.  Οι Γερμανοί εκπαίδευσαν άνδρες της ΕΜΕΟ  στο Ζάγκρεμπ και στη Γερμανία.  Τα Εθελοντικά Τάγματα Ασφαλείας υπαγόντουσαν στον Σιμάνα των Ες Ες και δόθηκαν εντολές να μην προκαλέσουν δυσαρέσκεια στους ντόπιους χωρικούς, να βρίσκονται υπό συνεχή εποπτεία, για να εντοπίζονται οι ψευδείς διαμαρτυρίες και να ληφθούν μέτρα για την αποφυγή προσχώρησης ενόπλων τους αντάρτες»

«Δεν τους  εμπιστεύονταν ιδιαίτερα…»

«Παρόλα αυτά προστέθηκαν χίλια άτομα στην Καστοριά, σε όσους προϋπήρχαν και έγινε προσπάθεια αναδιοργάνωσης και πύκνωσης, με νέες στρατολογίες σλαβόφωνων. Οι Γερμανοί προμήθευαν εξοπλισμό, διατροφή, ιατροφαρμακευτικό υλικό και μισθοδοσία. Η Οχράνα εξόπλισε δέκα χωριά που παρέμεναν πιστά, ενώ ο ΕΛΑΣ πυρπολούσε τα σπίτια των εξοπλισμένων χωρικών και είχε δημιουργήσει τη δική του επικράτεια στα Κορέστεια και αλλού. Δυο μήνες αργότερα, το Φεβρουάριο του 1944, οι Γερμανοί είχαν διαπιστώσει σε ένα δικό τους πόρισμα, ότι δεν μπορούσε να γίνει κανένας λόγος για καταπίεση των Βουλγαρομακεδόνων  από τους Έλληνες. Ότι η άμυνα των Βουλγαρομακεδόνων είναι εξασφαλισμένη και ότι η παρουσία βουλγαρικού στρατού στις μειονοτικές περιοχές, δεν είναι ούτε απαραίτητη, ούτε επιθυμητή»

«Πόσα Τάγματα Ασφαλείας ιδρύθηκαν τελικά;»

«Το 1ο Μακεδονικό Τάγμα στην Καστοριά. Έφτασε τους τρεις χιλιάδες άνδρες. Το 2ο, σε Ξινό Νερό και το 3ο, στην Έδεσσα. Αυτά τα τάγματα σκόρπισαν τρόμο στην ύπαιθρο και στους τρεις νομούς. Σκοπός τους ήταν η προστασία των βουλγαρόφρονων και η καταδίωξη των ανταρτών, αλλά περίσσεψαν οι κακουργηματικές πράξεις και οι λεηλασίες εις βάρος του πληθυσμού. Η κορύφωση της ψευδαίσθησης ήρθε λίγο πριν το τέλος. Στις 2 Αυγούστου 1944, γιορτάστηκε στην Έδεσσα η επέτειος του Ίλιντεν. Είχε έρθει πλήθος κόσμου από τα γύρω χωριά και ενώπιον τους έγινε η τελετή ορκωμοσίας των οχρανιτών, δόθηκε όρκος πίστης στην ελεύθερη Μακεδονία και ανυψώθηκε η σημαία της ανεξάρτητης Μακεδονίας.  Στις 26 Αυγούστου, όμως, η   Βουλγαρία κήρυξε την ουδετερότητά της στον πόλεμο και στις 9 Σεπτεμβρίου ο σοβιετικός στρατός μπήκε στο έδαφός της»

«Και η Οχράνα έμεινε ξεκρέμαστη…»

«Προσπάθησαν απεγνωσμένα να εξασφαλίσουν αυτόνομη Μακεδονία από τους συμμάχους, χωρίς αποτέλεσμα. Έθεσαν όρους συνεργασίας με τον ΕΛΑΣ, οι οποίοι δεν έγιναν δεκτοί. Ζήτησαν από τους Γερμανούς να δημιουργηθεί ανεξάρτητο μακεδονικό κράτος στη Γιουγκοσλαβία, όπου οι παρτιζάνοι ήδη πετσόκοβαν τους βουλγαρόφρονες, αλλά ο Χίτλερ δεν τους έδωσε σημασία. Η Οχράνα διαλύθηκε ένα μήνα και κάτι μετά τα μεγαλεία της Έδεσσας. Η ΕΜΕΟ συνέχισε να υπάρχει και θεωρείται καταλύτης για τη ρήξη μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και Σοβιετικής Ένωσης, στα 1948»

«Οι οχρανίτες της Ελληνικής Μακεδονίας, τι απόγιναν;»

«Ας ξεκινήσουμε από τον αρχηγό Κάλτσεφ, ο οποίος είχε τραγική μοίρα. Τον συνέλαβαν οι Γερμανοί και τον έκλεισαν σε στρατόπεδο αιχμαλώτων, στα Σκόπια. Από εκεί τον πήραν Αλβανοί εθνικιστές αντάρτες και τον παρέλαβε από αυτούς ένας πρώην σνοφίτης, ο οποίος τον παρέδωσε στον ΕΛΑΣ. Ο ΕΛΑΣ τον έστειλε στις ελληνικές αρχές. Δικάστηκε από το Έκτακτο Στρατοδικείο των Δοσιλόγων της Θεσσαλονίκης εις θάνατον και εκτελέστηκε στο Επταπύργιο. Από τους οχρανίτες που έμειναν σε ελληνικό έδαφος, όσοι προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ, τη γλίτωσαν. Οι υπόλοιποι καταδικάστηκαν από τα Έκτακτα Στρατοδικεία για συνεργασία με τον κατακτητή. Πολλοί, σε ισόβια δεσμά και δήμευση της περιουσίας τους. Αυτό ήταν το άδοξο τέλος της τεράστιας προσπάθειας που έκανε η ΕΜΕΟ για μισό αιώνα, να δημιουργήσει μια βουλγαρική, ενιαία, ανεξάρτητη Μακεδονία.  Η αποτυχία τους ήταν πλήρης και, αυτή τη φορά, οριστική»

ΚΚΕ, Κομιντέρν, ΣΝΟΦ

«Για το ΚΚΕ δεν υπήρχε πλέον ζήτημα απόσχισης, όπως μέχρι το 1935»

«Όχι. Για το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ και την ΠΕΕΑ, ουδέποτε υπήρξε τέτοιο θέμα. Τον Ιανουάριο του 1942, η 8η  Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ  συζήτησε ειδικά για τους  σλαβόφωνους ή Σλαβομακεδόνες. Η απόφαση έκανε λόγο για τις εθνικές μειονότητες και τις καλούσε να συνενώσουν τον αγώνα τους μαζί με τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των λαών της Σερβίας και της Βουλγαρίας γιατί μόνο αυτό αποτελούσε εγγύηση και  για τη δική τους εθνική και κοινωνική απελευθέρωση»

«Πώς νοείται η εθνική απελευθέρωση για μια μειονότητα και μάλιστα για τους Σλαβομακεδόνες;»

Ο Ερμής έκανε νόημα να μη βιάζομαι.

«Το ΚΚΕ, το Γενάρη του 1944, στη 10η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής, έκανε λόγο όχι μόνο για πλήρη αποκατάσταση της ακεραιότητας της χώρας, αλλά και για στρατηγική εξασφάλιση των συνόρων της από κάθε νέα ξενική επιβουλή, συνηγορώντας ουσιαστικά στο αίτημα της κυβέρνησης του Καΐρου να ενσωματώσει η Ελλάδα τη μισή Βουλγαρία, ώστε να αποκτήσει επιτέλους η άμυνά της στρατηγικό βάθος»

«Αυτά όμως τα εγκατάλειψε μόλις η Βουλγαρία συμμάχησε με τη Σοβιετική Ένωση!»

Ο Ερμής χαμογέλασε και έκανε μια κίνηση που έλεγε, τι περίμενες;

«Το ΚΚΕ προσπαθούσε επίμονα να αποσπάσει τους Σλαβομακεδόνες από την επιρροή των Βουλγάρων, αναγνωρίζοντας το ίδιο, άρα και η μελλοντική εξουσία του ΕΑΜ, τα μειονοτικά τους δικαιώματα και υποσχόμενο πλήρη ισοτιμία. Η πολιτική αυτή είχε απήχηση, αλλά τα πράγματα περιπλέχτηκαν με την εμφάνιση ενός νέου παίχτη»

Αναρωτήθηκα ποιος ήταν αυτός.

«Ο Γιουγκοσλαβικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, δηλαδή οι παρτιζάνοι του Τίτο. Στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, όπου ο βουλγαρικός στρατός είχε γίνει δεκτός ως απελευθερωτής από μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Το σημείο καμπής για το θέμα ήταν στα 1943, όταν διαλύθηκε η Κομιντέρν. Την ίδια περίοδο γινόταν η επέκταση των βουλγαρικών στρατευμάτων κατοχής στην Ελλάδα και σε όλες τις βαλκανικές χώρες επικρατούσε αναβρασμός, ενόψει της πιθανολογούμενης λήξης του πολέμου. Ταυτόχρονα ξεκινούσαν οι εμφύλιες συγκρούσεις στο εσωτερικό της ελληνικής Αντίστασης.  Για τα βαλκανικά  θέματα, υπήρχαν δύο διαφορετικές πολιτικές. Η πολιτική  της εξόριστης Ελληνικής Κυβέρνησης, που διεκδικούσε  ενσωμάτωση νέων εδαφών σε μία αναζωπύρωση της Μεγάλης Ιδέας. Στα βόρεια σύνορα, η ελληνική κυβέρνηση, τουλάχιστον στην  περίοδο που ήταν πρωθυπουργός ο Παπανδρέου, επικέντρωνε στην προσάρτηση της νότιας Αλβανίας, έχοντας  κατά νου ότι αν συμφωνούσε σε αυτό ο Τίτο, θα μπορούσε  να  ικανοποιηθούν, σε αντάλλαγμα, αντίστοιχες βλέψεις του στην Ελληνική Μακεδονία»

«Ήταν αυτό επίσημη ελληνική θέση;»

«Όχι. Το γνωρίζουμε, γιατί  το είχε πει ο πρωθυπουργός Παπανδρέου στον Ανδρέα Τζήμα, σε μία συνάντησή τους το 1944»

«Οι Γιουγκοσλάβοι, τι ήθελαν;»

«Απελευθέρωση των κομματιών της Μακεδονίας και ενοποίηση τους σε ομόσπονδο κρατίδιο, στο πλαίσιο της Γιουγκοσλαβικής Μακεδονικής Δημοκρατίας. Το ΚΚΕ πιέστηκε  να συμφωνήσει, τελικά όμως αρνήθηκε,  έχοντας υπόψη την κακή εμπειρία του στο μακεδονικό από το 1924 και μετά. Αλλά και τις διαθέσεις των ίδιων των μελών του και κυρίως τις διαθέσεις του εαμικού κόσμου και των μαχητών του ΕΛΑΣ. Αποτέλεσμα ήταν η άρνηση να προχωρήσει στη δημιουργία κοινού βαλκανικού στρατηγείου. Στη συνέχεια, ο ΕΛΑΣ προσπαθούσε, άλλοτε με ευγένεια και άλλοτε χωρίς, να παρεμποδίσει την προπαγανδιστική δράση, που προερχόταν από τη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Αυτό όμως δεν εμπόδισε  τους εσωτερικούς αντιπάλους του ΚΚΕ, ήδη από το 1943, να εξαπολύουν κατηγορίες για προδοσία στο ΚΚΕ και στο ΕΑΜ. Το πρόβλημα ήταν ότι καθένας από τους σημαντικούς παίχτες είχε πλέον τη δική του πολιτική, με επίκεντρο τους Σλαβομακεδόνες»

Ο Ερμής περίμενε ώσπου να περάσει ένα αεροπλάνο που έκανε θόρυβο.

«Για τον Τίτο, η αναγνώριση της μακεδονικής ταυτότητας ήταν απαραίτητος όρος για να μπορέσει να σπάσει τη βουλγαρική επιρροή και την εκτεταμένη συνεργασία του πληθυσμού. Το Μάρτιο του 1943 ιδρύθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Μακεδονίας και ο μακεδονισμός, που υποστήριξε ως εθνική ιδεολογία, συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη της αντίστασης του Τίτο στην περιοχή. Καθώς και η προοπτική ενσωμάτωσης της νέας γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας, στην γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Οι Βούλγαροι κομμουνιστές αντέδρασαν και για να συγκρατήσουν τους δικούς τους προώθησαν την ιδέα της Νοτιοσλαβικής Ομοσπονδίας Βουλγάρων, Σέρβων, Σλοβένων, Κροατών, Μαυροβούνιων και Μακεδόνων»

«Και οι δύο προοπτικές ήταν αντίθετες στην πολιτική του ΕΑΜ!»

«Ναι. Τα στελέχη του ΚΚΕ διατύπωσαν αντιρρήσεις , γιατί εγκαταλειπόταν η κοινή θέση του 1935, περί ισοτιμίας. Φοβόντουσαν μήπως προκύψει πάλι θέμα με τους δικούς μας Σλαβομακεδόνες, που τόσο καιρό προσπαθούσαν να τους κινητοποιούν και να τους ενσωματώνουν ακριβώς πάνω σ’ αυτή τη γραμμή. Όπως κι έγινε»

«Γιατί δεν αντέδρασαν πιο δυναμικά;»

«Γιατί δεν ήταν σε θέση να το κάνουν, καθώς οι καλές σχέσεις με τον Τίτο ήταν απολύτως απαραίτητες για να μη βρεθούν απολύτως απομονωμένοι. Και για να έχουν ένα αντίβαρο στην πρόσδεση της Ελλάδας στη Βρετανία. Εκ των υστέρων μπορεί να πει κανείς ότι αν η πολιτική θέση του ΚΚΕ στο θέμα ήταν κάθετη, θα του έβγαινε σε καλό. Αλλά αυτά είναι εκτιμήσεις εκ των υστέρων. Έτσι κι αλλιώς, στις 2 Αυγούστου 1944, στην επέτειο του Ίλιντεν, ιδρύθηκε η Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας. Ήταν μια επινοημένη χώρα, η οποία όμως μπορούσε να ταιριάξει θαυμάσια στο γιουγκοσλαβικό ομοσπονδιακό σύστημα. Οι άμεσα ενδιαφερόμενοι γείτονες, Βούλγαροι και Έλληνες, δεν ρωτήθηκαν, για διαφορετικούς λόγους ο καθένας»

«Ο ΕΛΑΣ είχε καλές σχέσεις με τους γιουγκοσλάβους παρτιζάνους;»

«Άριστες, στην αρχή. Το καλοκαίρι του 1943 υπογράφτηκαν οι συμφωνίες της Καστανιάς, με τις οποίες προβλεπόταν συντονισμός της δράσης του ΕΛΑΣ με τους Γιουγκοσλάβους και τους Αλβανούς παρτιζάνους, για να τραβηχτούν με το μέρος τους οι μειονότητες. Οι Σλαβομακεδόνες στην Ελλάδα, οι Έλληνες στην Αλβανία και οι Αλβανοί της Τσαμουριάς στην Ελλάδα»

«Οι Γιουγκοσλάβοι τι έκαναν;»

«Στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος Μακεδονίας προπαγάνδιζαν στους Έλληνες Σλαβομακεδόνες τον ενιαίο αγώνα κατά του Άξονα και προσπαθούσαν να απομειώσουν τη επιρροή των Βουλγάρων. Αλλά…»

«Το περίμενα αυτό το αλλά…»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Τι υποθέτεις ότι συνέβη;»

«Αλυτρωτική προπαγάνδα!»

«Ναι. Επιπλέον, οι Γιουγκοσλάβοι παρτιζάνοι στρατολογούσαν για λογαριασμό τους Έλληνες Σλαβομακεδόνες. Το χειρότερο ήταν η διεξαγωγή επιχειρήσεων μέσα στο ελληνικό έδαφος, χωρίς να έχει προηγηθεί συνεννόηση με τον ΕΛΑΣ. Αποτέλεσμα ήταν να υπάρξουν έντονες διαμαρτυρίες από την πλευρά του ΚΚΕ, προς τους Γιουγκοσλάβους»

«Ο Τίτο υποστήριζε μια τέτοια πρακτική;»

«Επειδή δεν ήταν ανόητος, έβλεπε πως η προοπτική μιας ανεξάρτητης Μακεδονίας ήταν απίθανη. Από την άλλη, δεν ήθελε ή δεν μπορούσε να συμμαζέψει τους δικούς του αυτονομιστές, στο Κομμουνιστικό Κόμμα Μακεδονίας»

«Επαμφοτερίζουσα στάση»

«Κυνική πολιτική. Άφηνε πάντα ανοιχτό ένα παράθυρο προς την ενιαία ανεξάρτητη Μακεδονία, για να εμπνέει τους αυτονομιστές, ενώ ταυτόχρονα καλούσε τους Σλαβομακεδόνες να ενισχύσουν το ΕΑΜ και να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Αυτή η στάση προξενούσε δυσφορία στην ηγεσία του ΚΚΕ, που είχε ήδη καεί μια φορά στο κουρκούτι και δεν ήθελε να την ξαναπάθει. Ο Ανδρέας Τζήμας ενημέρωσε τους σοβιετικούς, τον Ιούνιο του 1944, και τους παρακάλεσε να παρέμβουν στο γιουγκοσλαβικό κόμμα, λέγοντας ότι θέλουν για εκατόν είκοσι χιλιάδες Μακεδόνες να χάσει το ΚΚΕ ολόκληρο τον ελληνικό λαό»

«Υποθέτω ότι οι σοβιετικοί δεν έκαναν τίποτα…»

«Σωστά υποθέτεις. Εξάλλου, δεν χαλάς παπά, τον Τίτο, για να φτιάξεις διάκο, τον Σιάντο, σε μια χώρα που ξέρεις ότι μετά τον πόλεμο θα ανήκει στη βρετανική σφαίρα επιρροής. Έτσι όμως οι τριβές μεταφέρθηκαν στο εσωτερικό του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ, γιατί Σλαβομακεδόνες, που ήταν ταυτόχρονα κομματικά στελέχη και μέλη, υποστήριζαν αποσχιστικές θέσεις. Χωρίς να φτάσουν ως τη ρήξη. Αν και τα κομματικά στελέχη είχαν σχηματίσει την εντύπωση ότι οι σύντροφοι Σλαβομακεδόνες ήταν περισσότερο Σλαβομακεδόνες και λιγότερο συνεπή μέλη του ΚΚΕ»

«Δεν θεωρούσαν αρκετή την ισοτιμία της μειονότητας;»

«Όχι, από τη στιγμή που το ΕΑΜ υποστήριζε την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων και της Κύπρου στο ελληνικό κράτος, έθετε δηλαδή θέμα αλλαγής των συνόρων. Θεωρούσαν ότι αφού μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο, θα έπρεπε και οι ίδιοι να έχουν αντίστοιχο δικαίωμα. Επιπλέον, δεν άρεσε το γεγονός ότι πολλοί τέως οχρανίτες, με σκληρή δράση κατά της μειονότητας, είχαν γίνει δεκτοί στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Η βαλκανική πολιτική ανάλυση, που έβλεπε παντού συνομωσίες, το ερμήνευε ως συμμαχία του ΕΑΜ με τους Βρετανούς, για επαναφορά του βασιλιά, συνεπώς για ένα νέο καθεστώς σαν της 4ης Αυγούστου»

«Να ρωτήσω τώρα για τη σχέση των Σλαβομακεδόνων με την Κομιντέρν. Αλλά, από που βγαίνει το Κομιντέρν;»

«Από το Communist Internative. Εννοούμε την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή, αυτή που ιδρύθηκε στη Μόσχα στα 1919, από πενήντα δύο αντιπροσώπους τριάντα τεσσάρων κομμουνιστικών κομμάτων. Ένα από αυτά ήταν το βουλγαρικό, το οποίο στα 1923 έθεσε θέμα αυτονομίας της Μακεδονίας και της Θράκης. Η Κομιντέρν υιοθέτησε πλήρως τις βουλγαρικές θέσεις, μαζί και ο Σαργολόγος, αντιπρόσωπος του ΣΕΚΕ. Οι θέσεις για αυτονομία επιβεβαιώθηκαν στο 5ο  συνέδριο της Κομιντέρν στα 1924. Υπέρ ψήφισαν οι δύο εκπρόσωποι του ΚΚΕ, Μάξιμος και Πουλιόπουλος. Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1928, η θέση της Κομιντέρν διαμορφώθηκε σε ενιαία και ανεξάρτητη Μακεδονία, ενιαία και ανεξάρτητη Θράκη, στα πλαίσια της Βαλκανικής Ομοσπονδίας.  Στα 1933  εγκαταλείφθηκε η ιδέα της Βαλκανικής Ομοσπονδίας και εισήχθη η άποψη για το μακεδονικό έθνος και τα δικαιώματά του»

«Πού οφειλόταν αυτή η διαφοροποίηση;»

«Στο κομμουνιστικό κόμμα της Γιουγκοσλαβίας, που έπρεπε να βρει μια κοινή θέση με το κομμουνιστικό κόμμα της Βουλγαρίας. Στα 1935 υπήρξε ριζική μεταστροφή της θέσης της Κομμουνιστικής Διεθνούς, λόγω των εξελίξεων στην Ευρώπη και της ανόδου του φασισμού. Υιοθέτησε τη θέση για την ακεραιότητα της Γιουγκοσλαβίας και έπαψε να υποστηρίζει το δικαίωμα της Βουλγαρίας για διεκδίκηση του μακεδονικού χώρου. Τα κομμουνιστικά κόμματα είχαν τώρα την δυνατότητα να διαμορφώσουν αυτόνομα την τακτική τους, με δεδομένη την ύπαρξη μακεδονικού έθνους»

«Γι’ αυτό άλλαξε γραμμή το ΚΚΕ στα 1935;»

«Ναι. Η προηγούμενη θέση του είχε κάνει αφάνταστη πολιτική ζημιά. Τώρα διαμόρφωσε μια άποψη για πλήρη ισοτιμία των μειονοτήτων, η οποία μάλιστα έβρισκε απήχηση στους σλαβόφωνους»

«Και η συνέπεια της πολιτικής;»

Ο Ερμής γέλασε.

«Η ουσία ήταν ότι το ΚΚΕ κατάφερε να απαλλαγεί από το μεγαλύτερο πολιτικό του βραχνά, δεν ήταν η πολιτική συνέπεια που θα το απασχολούσε. Ο Δημήτρης Γληνός το διατύπωσε θαυμάσια σε ένα άρθρο του, στις αρχές του 1936. Ο πληθυσμός της Μακεδονίας και της Θράκης στην απόλυτη πλειοψηφία του είναι ελληνικός και συνεπώς η Μακεδονία και η Θράκη αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του ελληνικού κράτους. Τα ίδια είπε στη Βουλή ο Σκλάβαινας, τότε που το ΚΚΕ ετοιμαζόταν να κάνει το μεγάλο βήμα, για μια συνεργασία με τους Φιλελεύθερους. Στην περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά, οι σλαβόφωνοι διέκριναν στο ΚΚΕ περισσότερες εγγυήσεις ισονομίας και ισοπολιτείας, αντίθετα με αυτά που έβλεπαν να τους επιβάλλει το ελληνικό κράτος. Αρκετοί σλαβόφωνοι έγιναν μέλη του κόμματος. Και λίγα χρόνια αργότερα, στα 1943, ως Σλαβομακεδόνες πλέον, πίεζαν το κόμμα τους για να εκφραστεί στην πράξη αυτή η βασική θέση της ισοτιμίας για τη σλαβομακεδονική μειονότητα»

«Το ΚΚΕ πως αντέδρασε σ’ αυτές τις πιέσεις των δικών του Σλαβομακεδόνων;»

«Επέτρεψε αυτοτελείς μειονοτικούς σχηματισμούς, στις περιοχές που οι Σλαβομακεδόνες ήταν πλειοψηφία. Αυτό όμως δεν άρεσε στα δικά του τοπικά στελέχη, πολύ περισσότερο στα στελέχη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Ωστόσο, το ΚΚΕ είχε δημιουργήσει, το φθινόπωρο του 1943, το Σλαβομακεδονικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο, ΣΝΟΦ, για να αντιπαρατεθεί στο δοσιλογικό Κομιτάτο και την Οχράνα. Αν και στην ηγεσία του ΕΑΜ είχαν εκφραστεί αντιρρήσεις, ότι η νέα οργάνωση συντελεί περισσότερο στη διάσπαση παρά στην ενότητα των αντιστασιακών δυνάμεων»

«ΣΝΟΦ, σα να λέμε Σλαβομακεδονικό ΕΑΜ;»

«Ναι. Το Μάρτη του ‘44 έφτασε να έχει πάνω από τέσσερις χιλιάδες τετρακόσια μέλη στην Καστοριά, σε δεκάδες χωριά. Αντίστοιχα, στη Φλώρινα. Περίπου το ένα πέμπτο του σλαβομακεδονικού πληθυσμού ήταν στο ΣΝΟΦ, ενώ ένας σημαντικός αριθμός από τους υπόλοιπους ήταν ενταγμένοι στις εαμικές οργανώσεις των χωριών. Το ΚΚΕ είχε κάπου δυόμιση χιλιάδες μέλη Σλαβομακεδόνες, τα περισσότερα από τα οποία ήταν ενταγμένα στο ΣΝΟΦ και ταυτόχρονα στις εαμικές οργανώσεις»

«Το ΣΝΟΦ δεν είχε αποσχιστική γραμμή;»

«Όχι. Επιδίωκε την αναγνώριση της ιδιαίτερης ταυτότητας των Σλαβομακεδόνων και υποστήριζε τη συμμαχία τους με το ΕΑΜ, ως μοναδικό δρόμο για την κατοχύρωση των εθνικών τους δικαιωμάτων. Η καλλιέργεια της ιδιαίτερης μακεδονικής ταυτότητας, ήταν σε ευθεία αντιπαράθεση με την βουλγαροφιλία. Ισχυρό μέσο ήταν η γλώσσα, γι’ αυτό το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ και φυσικά το ΣΝΟΦ κυκλοφορούσαν έντυπα και προκηρύξεις στα σλαβομακεδονικά, ενώ εκδόθηκαν σ’ αυτή τη γλώσσα εφημερίδες σε Φλώρινα και Καστοριά. Στην Έδεσσα και αλλού, οι εφημεριδούλες έβγαιναν με ελληνικούς χαρακτήρες, γιατί δεν υπήρχαν κυριλλικά τυπογραφικά στοιχεία και γραφομηχανές, αλλά και γιατί οι νεότεροι Σλαβομακεδόνες δεν μπορούσαν να διαβάσουν το κυριλλικό αλφάβητο. Το πρόβλημα όμως του ΣΝΟΦ βρισκόταν ακριβώς δίπλα»

«Στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία;»

«Ναι. Εκεί προχωρούσε, μέσα από το παρτιζάνικο κίνημα, η ολοκλήρωση της μακεδονικής εθνογένεσης. Το ΚΚ Μακεδονίας, υπό τη επιτήρηση του Τέμπο, είχε ως στόχο την καταπολέμηση του βουλγαρισμού και την ένταξη της περιοχής στη γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Θεωρούσε τη συνένωση των τριών τμημάτων της Μακεδονίας δευτερεύον ζήτημα, όσο διαρκούσε ο πόλεμος, αλλά υποστήριζε το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του σλαβομακεδονικού λαού σε Ελλάδα και Βουλγαρία. Υπήρχε όμως παράλληλα ένα δεύτερο ρεύμα μέσα στη γιουγκοσλαβική αντίσταση, το ρεύμα του μακεδονισμού»

«Είχε σημαντικές διαφορές;»

«Ναι. Υποστήριζε τη συνένωση των τριών τμημάτων σε ένα ενιαίο κράτος, χωρίς μεταπολεμική ένταξη στη γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Αντιλαμβανόταν την ένταξη ως μια νέα μορφή σερβικής κυριαρχίας. Πρότεινε λοιπόν την ένταξη της ενιαίας Μακεδονίας σε μια βαλκανική ομοσπονδία ή, εναλλακτικά, την ανεξαρτησία της, υπό την προστασία των μεγάλων δυνάμεων. Και οι δύο πλευρές, επίσημη και ανεπίσημη, αναγνώριζαν το δικαίωμα του σλαβομακεδονικού λαού για συνένωση. Κάτι που σήμαινε αλλαγή συνόρων»

«Αυτές οι διεργασίες, επηρέαζαν τους Σλαβομακεδόνες του ΣΝΟΦ;»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Η γιουγκοσλαβική πολιτική, που επηρέαζε πολλά μέλη του ΚΚΕ με σλαβική καταγωγή, ανέτρεπε την κομβική θέση του ΚΚΕ για ισοτιμία και η απαίτηση των Σλαβομακεδόνων να αναγνωρίσει το ΚΚΕ το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, θα το έφερνε ξανά στην πολιτική δυστυχία πριν το 1935. Η ίδρυση μιας Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας έβαζε νέο μπουρλότο στο μακεδονικό πρόβλημα και η πρόταση για ξεχωριστά ένοπλα τμήματα και  σλαβομακεδονικό γενικό στρατηγείο έβρισκε αντίθετο τον ΕΛΑΣ. Σε αντίθεση με την επίσημη γραμμή του ΕΑΜ και του ίδιου του ΣΝΟΦ, αρκετοί Έλληνες Σλαβομακεδόνες επιδίωκαν την μελλοντική οργάνωση της Ελλάδας σε ομοσπονδιακή βάση, όπως ήταν η Γιουγκοσλαβία»

«Μα πως θα γινόταν ομοσπονδία μιας περιοχής με μερικές δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους από τη μια και της υπόλοιπης Ελλάδας από την άλλη; Δεν έβλεπαν το παράλογο;»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Φυσικά το έβλεπαν, αλλά πρόβαλαν ως εναλλακτική λύση την ένωση των μικρών περιοχών τους με τη γειτονική ελεύθερη Μακεδονία. Κάτι που ήταν αδιανόητο για το ΚΚΕ, που για να προλάβει τα χειρότερα, αποφάσισε να διαλύσει το ΣΝΟΦ, συγχωνεύοντάς το με το ΕΑΜ»

«Ριζική λύση…»

«Η οποία προκάλεσε αντιδράσεις. Όπως του Ναούμ Πέγιεφ της Καστοριάς, που πήρε μερικές δεκάδες Σλαβομακεδόνες ελασίτες, πέρασαν τα σύνορα και επέστρεψαν στην Καστοριά ως τμήμα του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού, της Γιουγκοσλαβίας. Φυσικά το ΚΚΕ και όσοι από το ΣΝΟΦ έμειναν πιστοί στο ΕΑΜ, τον αντιμετώπισαν ως προδότη. Ο ίδιος όμως εμφανιζόταν ως μαχητής ενάντια στους δοσίλογους, Έλληνες και Σλαβομακεδόνες, και καλούσε τους Σλαβομακεδόνες να πολεμήσουν για τη σωτηρία τους στο πλευρό των Γιουγκοσλάβων παρτιζάνων»

«Είχε απήχηση;»

«Μεγάλη στην Καστοριά και μικρή στη Φλώρινα. Μια επιτροπή του ΕΛΑΣ πήγε στη Γιουγκοσλαβία και διατύπωσε αιτήματα προς τον ίδιο τον Τίτο. Μεταξύ άλλων, να σταματήσει η στρατολογία σε ελληνικό έδαφος, να σταματήσει κάθε αντιεαμική προπαγάνδα, να πάψει η τρομοκρατία σε ελληνικά εδάφη για συγκέντρωση τροφίμων, για κάθε δράση στο ελληνικό έδαφος να προηγείται συνεννόηση με τον ΕΛΑΣ, τέτοια. Ο Τίτο απάντησε ότι οι θέσεις του ΚΚΕ είναι λάθος, αλλά συνέστησε να μην ανακινείται το θέμα της συνένωσης της ελληνικής Μακεδονίας με τη γιουγκοσλαβική, στην παρούσα στιγμή. Έτσι το Γενικό Στρατηγείο της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας έστειλε, στα μέσα Ιουνίου 1994, εγκύκλιο προς τους δικούς του, με την οποία συνιστούσε αδελφική ομόνοια και κοινό αγώνα με τους Μακεδόνες της Ελλάδας και της Βουλγαρίας, ο οποίος θα οδηγήσει σε πλήρη εθνική ελευθερία και ισοτιμία και στο δικαίωμα απόφασης για τη μοίρα τους, ένα δικαίωμα που εγγυάται ο Χάρτης του Ατλαντικού σε όλους τους υπόδουλους λαούς που αγωνίζονται κατά του φασισμού»

«Τακτική, όχι στρατηγική υποχώρηση από το στόχο…»

«Ναι. Είχε γίνει σαφές και στους σοβιετικούς, ότι υπήρχε διαφωνία μεταξύ των δυνάμεων της βαλκανικής αντίστασης για το θέμα. Σε έκθεση ενός σοβιετικού παράγοντα προς τον Δημητρόφ αναφέρεται ότι το ΕΑΜ αντιστέκεται στον ΛΑΣ της Γιουγκοσλαβίας για το μακεδονικό και υπερασπίζεται τα παλιά σύνορα. Δεν παραχωρεί αυτοδιάθεση στη Μακεδονία, κάτι που βρίσκει σύμφωνο το ΚΚΕ. Ακόμα περισσότερο, ο Σιάντος είχε δηλώσει σε εκπρόσωπο του Τίτο, προφανώς τον Τέμπο, πως ούτε λόγος δεν μπορεί να γίνει, εφ’ όσον δεν υπάρχει εκ φύσεως μακεδονικός λαός. Η έκθεση περιείχε διάφορες ανακρίβειες, αλλά το βασικό πλαίσιο της διαφωνίας ήταν αυτό. Και ο Ανδρέας Τζήμας απευθύνθηκε προς τους  σοβιετικούς, γράφοντας ότι οι πληροφορίες που μεταδίδουν οι Γιουγκοσλάβοι δεν είναι καθόλου αντικειμενικές. Ότι μας προκαλούν πολλές δυσκολίες. Διαδίδουν ότι ο στρατός μας είναι φασιστικός, ότι στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ δρα η Ιντέλιτζενς Σέρβις. Εμπόδισαν τους Μακεδόνες να πάρουν μέρος στις εκλογές για την ΠΕΕΑ. Ο Τζήμας παρακαλούσε τους σοβιετικούς να μεσολαβήσουν για διόρθωση του κακού, επισημαίνοντας ότι οι Γιουγκοσλάβοι θέλουν για εκατόν είκοσι χιλιάδες Μακεδόνες, να χάσουμε τον ελληνικό λαό. Ότι τη μεγάλη ευαισθησία του ελληνικού λαού εκμεταλλεύεται  η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, για να αναπτύξει τη Μεγάλη Ιδέα και τον σωβινισμό»

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σιωπηλός.

«Μέσα στον εθνικιστικό βαλκανικό λαβύρινθο υπήρχε ένας δεύτερος λαβύρινθος, κομμουνιστικός αυτή τη φορά. Η σχέση των κομμουνιστικών κομμάτων της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας ήταν προβληματική, εξαιτίας των φιλοβουλγαρικών τάσεων στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, οι οποίες είχαν σαν αποτέλεσμα τη διαρροή Γιουγκοσλάβων κομμουνιστών Μακεδόνων, προς τη βουλγαρική πλευρά. Αυτός ήταν ένας πολύ βασικός λόγος για την υποστήριξη εκ μέρους του Τίτο προς τους αυτονομιστές ή για την ανοχή του, όταν προξενούσαν με τη δράση και την προπαγάνδα τους διαμαρτυρίες, από την πλευρά των Ελλήνων. Μια συμφωνία με το ΕΑΜ, η οποία  θα ευνοούσε  την προοπτική της αυτόνομης Μακεδονίας, θα έλυνε τα χέρια στους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους, οι οποίοι έκαναν ήδη κρατική πολιτική. Επειδή όμως αυτό δεν συνέβη, εξαπολύθηκαν βαρύτατες κατηγορίες κατά του ΕΑΜ και του KKE»

«Το ΚΚΕ όμως δεν απάντησε ανάλογα, ώστε να προκληθεί ρήξη»

«Για μην  καταστρέψει τις σχέσεις με τον Τίτο,  δημιούργησε δύο σλαβομακεδονικά τάγματα  του ΕΛΑΣ, μετά το φιάσκο του ΣΝΟΦ,  που μετατράπηκε σε φορέα αυτονομιστικών αιτημάτων, ενώ  ήταν εμφανής ο κίνδυνος  να μεταβληθούν αυτά  τα τάγματα σε εργαλεία  των αυτονομιστών.  Όπως και έγινε»

«Δεν υπήρχε καθόλου κομμουνιστική συναντίληψη…»

Ο Ερμής έβαλε τα γέλια.

«Τέτοιο πράγμα δεν υπάρχει, ειδικά όταν μεσολαβούν κρατικές πολιτικές και πολιτικά συμφέροντα. Το ΚΚΕ βρισκόταν τότε, τον Ιούνιο του ’44, σε πολιτική αμηχανία λόγω της συμφωνίας του Λιβάνου που είχε υπογράψει. Σε πρακτικό επίπεδο έπρεπε να αντιμετωπιστεί άμεσα η ανασυγκρότηση της Οχράνα και οι εκκαθαρίσεις των Γερμανών. Έτσι αποφάσισε να μην δεχτεί την ανασύσταση του ΣΝΟΦ, αλλά να επιστρέψουν οι λιποτάκτες του ΕΛΑΣ, χωρίς συνέπειες, στα χωριά τους, εφόσον προηγουμένως κάνουν αυτοκριτική. Και, το κυριότερο, αποφασίστηκε να γίνουν τα χωριστά τάγματα»

«Τολμηρή απόφαση…»

«Θεωρήθηκε επιβεβλημένη, παρά τις εσωτερικές αντιδράσεις στο ΚΚΕ. Δημιουργήθηκαν δυο αυτοτελή μειονοτικά τάγματα, ένα το Ιούνιο του ‘44 στο Καϊμακτσαλάν κι ένα τον Ιούλιο, στα Κορέστεια της Καστοριάς, ως τμήματα των συνταγμάτων του ΕΛΑΣ που υπήρχαν σ’ αυτές τις περιοχές»

«Που δημιούργησαν νέα προβλήματα…»

«Ναι. Το ένα τάγμα έφυγε μόνο του προς τη Γιουγκοσλαβία, μετά τη συμφωνία της Καζέρτας, και το άλλο, αυτό του Γκότσε στα Κορέστεια, το έδιωξε ο ΕΛΑΣ. Ο οποίος είχε νικήσει κατά κράτος την Οχράνα και τους ενόπλους της, αλλά το ΚΚΕ βρέθηκε στην άβολη θέση να έχουν διαρραγεί οι σχέσεις εμπιστοσύνης που είχε οικοδομήσει με τους Σλαβομακεδόνες»

«Εξαιτίας της συμφωνίας του Λιβάνου;»

«Ναι. Και όσων ακολούθησαν. Συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση και συμφωνία της Καζέρτας, με την οποία ο ΕΛΑΣ υπαγόταν πλέον στον Σκόμπι. Όλα αυτά παρουσιαζόντουσαν ως προοίμιο ενός νέου καθεστώτος Μεταξά, με συνευθύνη του ΚΚΕ. Οι Σλαβομακεδόνες ελασίτες έβρισκαν πολύ πιο κοντά στο συμφέρον τους να βρεθούν στο Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό του Τίτο, ο οποίος είχε ιδρύσει τη Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας, παρά να μείνουν υπό τις διαταγές του Σκόμπι. Αν και στα δύο τάγματα βρέθηκαν δυο χιλιάδες άνδρες, ενώ στον ΕΛΑΣ είχαν ενταχθεί πέντε χιλιάδες σλαβόφωνοι. Η πραγματικότητα βέβαια πίσω από τις ενέργειες των δυο ταγμάτων ήταν ότι η ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας είχε αναρριπίσει ακόμα μια φορά τον εθνικισμό τους, που αυτή τη φορά ήταν μακεδονικός. Κι αυτό τους έκανε απαιτητικούς και τρομερά ανυπόμονους. Η κατάσταση οξύνθηκε τόσο, που το Νοέμβρη ο ΕΛΑΣ έκλεισε τα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία, ώστε να μην περνάνε αυτονομιστές για προπαγάνδα στα ελληνικά σλαβομακεδονικά χωριά»

«Αν κατάλαβα καλά, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ δεν τα κατάφεραν να χειριστούν αποτελεσματικά το πρόβλημα στη δυτική Μακεδονία…»

«Θα ήταν θαύμα αν συνέβαινε το αντίθετο. Δρούσαν ταυτόχρονα πολλαπλές ισχυρές δυνάμεις, καθεμιά με τους δικούς της στόχους. Ιταλοί μέχρι το φθινόπωρο του ‘43, και μετά Βούλγαροι και Γερμανοί, με τις ένοπλες δοσιλογικές πολιτοφυλακές, το Κομιτάτο και την Οχράνα. Η ΠΑΟ, την οποία διαδέχτηκαν τα ένοπλα δοσιλογικά σώματα των τουρκόφωνων προσφύγων. Το σώμα του Πούλου. Ήταν καταλυτική η παρουσία ενός μακεδονικού κράτους, ακριβώς δίπλα. Από το οποίο εκπορεύονταν προπαγάνδα για μια ενιαία Μακεδονία, μέσω του φιλικού κομμουνιστικού κόμματος και των συμμάχων παρτιζάνων. Το ΕΑΜ προσπαθούσε να περάσει τη δική του πολιτική, της εθνικής ενότητας και ταυτόχρονα να μην χάσει την υποστήριξη που είχε μεταξύ των Σλαβομακεδόνων. Κάτι που υπονομευόταν από γεγονός ότι έκανε δεκτούς πρώην οχρανίτες, τους βουλγαρίζοντες που είχαν δράσει στα χωριά και η ενσωμάτωσή τους ήταν αγκάθι για τους Σλαβομακεδόνες»

«Ήταν λάθος η αναγνώριση σλαβομακεδονικού ή μακεδονικού έθνους;»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Κανένας δεν μπορεί να ορίσει με επιστημονική ακρίβεια και επάρκεια τι είναι το έθνος. Συνεπώς, σε ό,τι αφορά τους Σλαβομακεδόνες, που ήταν έτσι κι αλλιώς μια νέα παρουσία, η απόφαση ότι συνιστούν ή όχι έθνος είναι καθαρά πολιτική, δηλαδή ευθεία συνάρτηση του συμφέροντος αυτού που καλείται να αποφανθεί. Το ΚΚΕ στη δεκαετία του ’20 δεν είχε συμφέροντα, υπηρετούσε μια ιδεολογία, που υπηρετούσε όμως κρατικά συμφέροντα. Στη δεκαετία του ’40 ήταν πολύ πιο ώριμο και είχε τη θέση της ισοτιμίας για τους Σλαβομακεδόνες, που του ταίριαζε μια χαρά. Το πρόβλημα ήταν ότι τους είχε ήδη αναγνωρίσει ως έθνος, οπότε στην αξίωσή τους για αυτονομία ή και απόσχιση δεν μπορούσε παρά να απαντήσει πολιτικά. Αυτό που είπε ο Ανδρέας Τζήμας στους σοβιετικούς, παραπονούμενος για τη στάση των Γιουγκοσλάβων. Αν τους ακούσουμε, θα μας πάρουν στο λαιμό τους»

«Η πολιτική θέση ήταν λοιπόν δεδομένη»

«Ήταν και σωστή, κατά τη γνώμη μου. Για να επιστρέψουμε σ’ αυτούς που δρούσαν στη Μακεδονία, υπήρχε και το δοσιλογικό ελληνικό κράτος, το οποίο με τις συνδεόμενες μαζί του αντιεαμικές οργανώσεις έκανε μαύρη προπαγάνδα κατά του ΕΑΜ, το οποίο υποτίθεται ότι θα εκχωρούσε την ελληνική Μακεδονία στους Σλάβους. Δεν παρέλειψαν ακόμα και να κατασκευάσουν πλαστά σύμφωνα, του Πετριτσιού και της Καρυδιάς, με τα οποία δήθεν αποδείκνυαν την προδοσία. Ωστόσο το ΕΑΜ είχε μερικά ισχυρά ατού. Την ελεύθερη χρήση της γλώσσας, πρώτα απ’ όλα. Ακόμα και σε θεατρικά έργα, που ανέβαζε η ΕΠΟΝ. Τον πανηγυρικό εορτασμό της επετείου της εξέγερσης του 1903, η οποία συνδεόταν ευθέως με την ελληνική επανάσταση του 1821. Με αυτά κέρδιζε τις καρδιές και τις πολιτικές συμπάθειες των σλαβόφωνων. Είναι χαρακτηριστικό το κλίμα που επικράτησε στις 24 και 25 Σεπτεμβρίου 1944, στη δεύτερη περιφερειακή συνδιάσκεψη του ΕΑΜ Φλώρινας στο Νυμφαίο»

«Ήσασταν εκεί;»

«Όχι, αλλά ήταν σύντροφοι που μου τα περιέγραψαν λίγο αργότερα, στον ΔΣΕ. Πήραν μέρος διακόσιοι αντιπρόσωποι, Σλαβομακεδόνες και Έλληνες. Η συνδιάσκεψη άρχισε με τον εθνικό ύμνο και αμέσως μετά ακούστηκε ένα μακεδονίτικο πολεμικό τραγούδι. Στις ομιλίες όλοι τόνισαν την ενότητα των Ελλήνων και των Σλαβομακεδόνων, που πραγματοποίησε το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Πολλοί Σλαβομακεδόνες μίλησαν στη μητρική τους γλώσσα. Μετά την απελευθέρωση, επί Εαμοκρατίας, άνοιξαν πολλά σλαβομακεδονικά σχολεία, παρά τις αντιδράσεις της Εκκλησίας και των Ελλήνων εθνικιστών, αλλά και των ίδιων των δασκάλων. Σε μια σύσκεψη που συγκάλεσε το ΕΑΜ και πήραν μέρος είκοσι σλαβόφωνοι δάσκαλοι, σχεδόν όλοι αντιτάχτηκαν στο εγχείρημα να ανοίξουν σλαβομακεδονικά σχολεία, δηλώνοντας ότι δεν είναι Σλαβομακεδόνες, αλλά Έλληνες και πως δεν υφίσταται σλαβομακεδονικό έθνος»

«Οι εντόπιοι δάσκαλοι δεν μπορούσαν να αποδεχτούν τις ενθουσιώδεις προτάσεις των στελεχών  του ΕΑΜ…»

«Εννοείται ότι αντιδρούσαν σφοδρά και οι δάσκαλοι ελληνικής καταγωγής. Αλλά το ΕΑΜ επέμενε. Το Δεκέμβρη του ‘44 εκδόθηκε ένα σλαβομακεδονικό αλφαβητάρι, που το ετοίμασε ένας Σλαβομακεδόνας φοιτητής της Νομικής. Δημιουργήθηκαν περισσότερα από πεντακόσια αντίτυπα σε πολύγραφο και μοιράστηκε στα συμβούλια των χωριών της Φλώρινας και της Καστοριάς. Στη Φλώρινα εκλέχτηκε ένα τριμελές εποπτικό συμβούλιο λαϊκής παιδείας. Αυτό οργάνωσε τον Φεβρουάριο του ΄45  ένα ταχύρυθμο εκπαιδευτικό φροντιστήριο για δασκάλους, στο Άργος Ορεστικό. Οι νέοι δάσκαλοι μαζί με τους παλιούς, της Ακαδημίας, ήταν τριάντα τρεις, αλλά δεν πρόλαβαν να διδάξουν για πολλές μέρες. Στο μεταξύ, σε πολλά χωριά η λειτουργία γινόταν στα σλαβικά, κάτι που προξένησε τα παράπονα του μητροπολίτη της Φλώρινας προς το ΕΑΜ, αλλά χωρίς αποτέλεσμα.  Όλα αυτά τελείωσαν με τη συμφωνία της Βάρκιζας»

«Στην απελευθέρωση, έγιναν ένοπλες συγκρούσεις, όπως στο Κιλκίς;»

«Σε πολύ χαμηλή κλίμακα. Με εξαίρεση το νομό Καστοριάς, όπου το ΕΑΜ χρειάστηκε να επέμβει δυναμικά για να προστατέψει τους Σλαβομακεδόνες από αντεκδικήσεις Ελλήνων, γηγενών και προσφύγων. Οι οποίοι επιζητούσαν τυφλή εκδίκηση για όσα είχαν κάνει το Κομιτάτο και η Οχράνα, τα προηγούμενα χρόνια. Ο ΕΛΑΣ παρέδωσε στην κυβέρνηση Παπανδρέου πεντακόσιους δεκαοχτώ οχρανίτες και δοσίλογους, σλαβόφωνους ή όχι, απ’ όλη τη Μακεδονία. Οι Γιουγκοσλάβοι παρέδωσαν στον ΕΛΑΣ όσους είχαν καταφύγει σ’ αυτούς και ο ΕΛΑΣ με τη σειρά του τους έστειλε στις επίσημες αρχές. Στο μεταξύ υπήρξε για λίγους μήνες μια μεταβατική κατάσταση που ονομάστηκε εαμοκρατία και οι Σλαβομακεδόνες είχαν τη δική τους θέση σ’ αυτήν, για πρώτη και τελευταία φορά με τον τρόπο που συνέβη»

Περίμενα ν’ ακούσω.

«Η Φλώρινα απελευθερώθηκε την 1η  Νοεμβρίου, μετά από μάχη στην οποία πήραν μέρος ο ΕΛΑΣ, η Χωροφυλακή, η Εθνική Πολιτοφυλακή και μια ομάδα Βρετανών, με την υποστήριξη πυροβολικού.  Οι Γερμανοί φεύγοντας άφησαν δεκατέσσερις νεκρούς, αρκετούς τραυματίες και δεκαοχτώ αιχμαλώτους. Και τέσσερις χιλιάδες πεντακόσιους άοπλους, αλλά ένστολους, Βούλγαρους από το Μοναστήρι, που τους εγκατέλειψαν και ο ΕΛΑΣ τους μετέφερε αργότερα στην Κοζάνη και από εκεί στη Βουλγαρία. Εκείνη τη μέρα, το 27ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ είχε, μεταξύ άλλων, αποστολή να αποτρέψει κάθοδο του τάγματος Γκότσε, που διέθετε περί τους οχτακόσιους άνδρες και τριάντα οπλοπολυβόλα, στη Φλώρινα. Και σε περίπτωση εμφάνισής του, να το αφοπλίσει. Πολλά στελέχη του ΕΑΜ, μεταξύ τον οποίων ο Στρίγκος και ο Βαφειάδης,  υποστηρίζουν ότι ο επικεφαλής της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής, ο Βρετανός Έβανς ήταν πίσω από τις κινήσεις του Γκότσε. Τον έχει καταγγείλει ο ίδιος ο Ζαχαριάδης, σε λόγο του που δημοσιεύθηκε στο Ριζοσπάστη, την Πρωτοχρονιά του 1946. Μαζί του συμφωνεί ο υποστράτηγος Ζαφειρόπουλος, από την άλλη πλευρά»

«Εσείς μάλλον δεν το πιστεύετε…»

Ο Ερμής έγνεψε πως είχα σωστά υποθέσει.

«Πάντα υπάρχει κίνητρο πίσω από μια πολιτική πράξη. Στη συγκεκριμένη, που αποδίδεται στον λοχαγό Έβανς, δεν το διακρίνω. Εκτός αυτού, σε δικές του εκθέσεις αναφέρεται ότι υπάρχει σλαβομακεδονικός πατριωτισμός, αλλά είναι περισσότερο τοπικιστικό αίσθημα και χαρακτηρίζεται από τη ρευστότητα της εθνικής συνείδησης των Σλαβομακεδόνων, που καθορίζεται κυρίως από ωφελιμιστικά κίνητρα. Το συμπέρασμα του Έβανς είναι ότι οι Σλαβομακεδόνες μπορούν άνετα να παραμείνουν στο ελληνικό κράτος, εφόσον τους δοθούν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και αφεθεί ελεύθερο το τοπικό ιδίωμα. Και ότι δεν υπάρχουν προϋποθέσεις για ελεύθερη Μακεδονία»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Θα έχεις καταλάβει ότι θεωρώ τους Βρετανούς ως τον σημαντικότερο εξωγενή παράγοντα και από τους σημαντικότερους που οδήγησαν τη χώρα μας στον Εμφύλιο. Αλλά αποφεύγω, κατά το δυνατόν, να τους δαιμονοποιώ και να τους αποδίδω κάθε αναποδιά που συνέβη. Όπως και να ‘χει, οι αυτονομιστές βρισκόντουσαν στην Πρώτη, λίγο έξω από τη Φλώρινα. Ο Βασίλης Γκανάτσιος, ένας πανύψηλος δάσκαλος με το ψευδώνυμο Χείμαρρος, τους χτύπησε και τους ανάγκασε να αποσυρθούν κοντά στα σύνορα, υπό την επιτήρηση του»

«Ο Γκότσε είχε πολιτική κάλυψη ή δρούσε σαν κατσαπλιάς;»

«Είχε πλήρη κάλυψη από τα στελέχη της νέας Λαϊκής Δημοκρατίας. Και τον ίδιο τον Τέμπο, κορυφαίο συνεργάτη του Τίτο, ο οποίος μετά τα γεγονότα δήλωσε στον εκπρόσωπο του ΚΚΕ ότι φοβάται πάρα πολύ ότι το ΚΚΕ μαζί με τους Βρετανούς θα βρεθούν αντιμέτωποι με τη Νέα Γιουγκοσλαβία και τη Σοβιετική Ένωση. Πρότεινε στον Τίτο να δοθεί φανερά πλήρης υποστήριξη στους Σλαβομακεδόνες στην Ελλάδα, αφού οι Έλληνες εκμεταλλεύονται τη σιωπή μας. Να σταλεί εξοπλισμός για το στρατό μας και για δέκα χιλιάδες εθελοντές μαχητές από την Ελλάδα. Τρεις βδομάδες αργότερα, το άλλο τάγμα, του Καϊμακτσαλάν, εισήλθε σε ελληνικό έδαφος και αφόπλισε μια μονάδα της Εθνικής Πολιτοφυλακής. Ακολούθησε μάχη, όπου ο ΕΛΑΣ είχε έναν ανθυπολοχαγό νεκρό»

«Είχαν πράγματι σκοπό να εισβάλλουν;»

«Ναι, αλλά λογάριαζαν χωρίς τον ξενοδόχο, δηλαδή τον Τίτο, ο οποίος λειτουργούσε ως πολιτικός και όχι ως ενθουσιώδης φανατικός. Όταν άκουσε τις διαμαρτυρίες των Βρετανών, τους διαβεβαίωσε ότι καμιά μονάδα δεν θα περάσει τα σύνορα. Αυτή η απόφαση προξένησε τις διαμαρτυρίες της Αιγαιακής Ταξιαρχίας Κρούσης, αλλά ο Τίτο την έστειλε να πολεμήσει τους Αλβανούς εθνικιστές. Και όσοι κατάγονταν από τη Βουλγαρία, στάλθηκαν να πολεμήσουν τους Γερμανούς. Σε όσους αρνήθηκαν επιβλήθηκε η ποινή του θανάτου, αλλά τους δόθηκε χάρη. Ώσπου η ταξιαρχία διαλύθηκε και ενσωματώθηκε στο γιουγκοσλαβικό στρατό. Στο μεταξύ ο Τίτο είχε εξασφαλίσει τον έλεγχο στην μέχρι τότε απείθαρχη Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας»

Ο Ερμής σηκώθηκε, έκανε μερικά βήματα και κινήσεις και επανήλθε.

«Ενώ ο ΕΛΑΣ φύλαγε τα σύνορα, το ΕΑΜ στη Φλώρινα μπόρεσε να ασχοληθεί με την οργάνωση της νέας τοπικής διοίκησης. Στην οποία για πρώτη φορά έλαβαν μέρος μαζί Σλαβομακεδόνες, Πόντιοι, Βλάχοι και Αρβανίτες»

«Σε ποιες θέσεις;»

«Έπαρχος, διοικητής της Εθνικής Πολιτοφυλακής, διευθυντής του νοσοκομείου, γραμματέας του Επαρχιακού Συμβουλίου, λαϊκός επίτροπος στη Δικαιοσύνη, πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου, φρούραρχος της πόλης,  επιθεωρητής δημοτικών σχολείων, διευθυντής της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών, πρόεδρος της Εθνικής Αλληλεγγύης, τέτοια. Ήταν μια προσωρινή περιφερειακή διοίκηση, χωρίς κεντρική υποστήριξη»

Ήθελα πολύ να ακούσω λεπτομέρειες για το πως ασκήθηκε η διοίκηση στη διάρκεια της εαμοκρατίας στη Φλώρινα, αλλά ο Ερμής επέστρεφε συνεχώς στα θέματα που είχαν σχέση με τους Σλαβομακεδόνες.

«Μετά την απελευθέρωση της Φλώρινας, το δικαστικό της 9ης μεραρχίας του ΕΛΑΣ, διέταξε ανακρίσεις για τη δράση του Βουλγαρομακεδονικού Κομιτάτου και των συνεργατών των κατακτητών. Οι ανακρίσεις διάρκεσαν δύο μήνες και δημιουργήθηκε ένας φάκελος με καταθέσεις μαρτύρων και κατηγορουμένων για συνεργασία με το γερμανικό φρουραρχείο και τους Βούλγαρους αξιωματικούς – συνδέσμους. Πολλοί συνελήφθησαν, αλλά οι πιο σημαντικοί είχαν αποχωρήσει από την Ελλάδα. Ο φάκελος αυτός παραδόθηκε αργότερα στις κυβερνητικές αρχές και χρησιμοποιήθηκε μόνο για τις διώξεις των βουλγαρόφρονων συνεργατών. Στο μεταξύ, η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας  διόρισε νέο Γενικό Διοικητή της Μακεδονίας»

«Ποιος ήταν;»

«Ο Γεώργιος Μόδης, πρώην βουλευτής και πολιτευτής των Φιλελευθέρων, που καταγόταν από τη Φλώρινα. Έφτασε στη Θεσσαλονίκη στις 13 Νοεμβρίου και εκεί πληροφορήθηκε για τις ενέργειες του ΕΑΜ σχετικά με τη λειτουργία σλαβομακεδονικών σχολείων και τη μαζική αντίδραση των δασκάλων σε αυτό. Συζήτησε το θέμα με στέλεχος του ΕΑΜ στη Θεσσαλονίκη, το οποίο υποστήριξε ότι το άνοιγμα των σχολείων ήταν συνυφασμένο με τις φιλελεύθερες ελληνικές παραδόσεις και τις σοσιαλιστικές και δημοκρατικές αντιλήψεις»

«Ο Μόδης έφριξε;»

«Ναι. Απάντησε ότι οι Σλαβομακεδόνες δεν είναι ενιαίο σύνολο.  Άλλοι είναι Έλληνες και μάλιστα πολύ καλοί και άλλοι Βούλγαροι, φανατικότεροι από τους Βούλγαρους της Βουλγαρίας. Θα ήταν λοιπόν φιλελεύθερο και σοσιαλιστικό, αν αναγνώριζαν οι εαμίτες ως Βούλγαρους, αυτούς που είχαν στην κατοχή λυσσαλέες φιλοβουλγαρικές και ανθελληνικές αντιλήψεις, αντί να τους φτιάχνουν σχολεία»

Έγινε μια σύντομη παύση, καθώς άλλαζα κασέτα στο μαγνητοφωνάκι.

«Στις 14 Μαρτίου οι Βρετανοί κατέλαβαν τη Φλώρινα για δεύτερη φορά μέσα σε λίγους μήνες. Την πρώτη φορά είχαν πάρει την πόλη μαζί με τον ΕΛΑΣ, τώρα την έπαιρναν από τον ΕΛΑΣ. Μαζί τους έφτασε η επισιτιστική βοήθεια  από την Εμ Ελ  και την ΟΥΝΡΑ, αλλά όπως κατάγγελλε το ΕΑΜ Φλώρινας τα τρόφιμα  προορίζονταν μόνο για Έλληνες και όχι για Βούλγαρους, δηλαδή για τους Σλαβομακεδόνες. Αντί για επισιτισμό υπήρχαν σφοδρές καταγγελίες στις οποίες ταυτίζονταν εαμικοί και Σλαβομακεδόνες  ως αποσχιστές και προδότες της πατρίδας» 

«Πώς απαντούσε το ΚΚΕ;»

«Σε γενικές γραμμές, με ρεαλισμό. Παράλληλα προσπαθούσε να υποστηρίζει τις θέσεις των κομμουνιστικών κομμάτων, που ήταν πλέον κυβερνητικά κόμματα στις χώρες τους. Υποστήριζε, για παράδειγμα, τον Ιούνιο  του 1945, ότι καμιά βαλκανική χώρα δεν έχει διατυπώσει επίσημα εδαφικές βλέψεις  εις βάρος της Ελλάδας.  Και ο Ζαχαριάδης, το Φεβρουάριο του 1946, υποστήριζε  ότι σε καμία περίπτωση οι θέσεις της βουλγαρικής κυβέρνησης δεν θίγουν τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα»

«Ίσχυε αυτό;»

«Όχι. Θα ήταν περίεργο κιόλας να ισχύει, σε μία περίοδο που η Ελλάδα διεκδικούσε επίσημα τη μισή Βουλγαρία. Και οι Βούλγαροι, σύμμαχοι πλέον με τη Σοβιετική Ένωση, δεν είχαν ξεχάσει το ζήτημα για έξοδο τους στο Αιγαίο, ούτε τις εδαφικές αξιώσεις τους στη δυτική Θράκη. Ταυτόχρονα είχαν το μεγάλο αγκάθι στις σχέσεις τους με τη Γιουγκοσλαβία, που δεν ήταν άλλο από το μακεδονικό. Σε αυτό το θέμα,  οι κυβερνήσεις Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας διαφωνούσαν ριζικά μεταξύ τους. Το ίδιο τα κομμουνιστικά κόμματα. Και για το ΚΚΕ  το μακεδονικό εξακολουθούσε να είναι το μεγάλο του πολιτικό πρόβλημα»

«Σε μια λογική επιστροφής στη θέση του 1924;»

«Όχι. Σε μία λογική αναζήτησης ισορροπιών, ανάμεσα σε δυο δεδομένα. Το ένα ήταν  ότι το κίνημα  των Σλαβομακεδόνων επιδίωκε μια ενιαία Μακεδονία, με την υποστήριξη της γιουγκοσλαβικής κυβέρνησης. Στη βάση της ενιαίας εθνικής συνείδησης των Μακεδόνων, αλλά και στην ανάγκη καλλιέργειας της εκεί που δεν ήταν  αναπτυγμένη, με το σύνθημα της αυτοδιάθεσης. Δεύτερο δεδομένο ήταν ότι οι κομμουνιστές της Γιουγκοσλαβίας ήταν οι σημαντικότεροι σύμμαχοι του ΚΚΕ στην ένοπλη εξέγερση που ετοίμαζε και οι μοναδικοί που θα μπορούσαν να το βοηθήσουν ουσιαστικά στο ξεκίνημα, αλλά και στη συνέχεια. Για την ακρίβεια, ήταν αδιανόητο να συμβεί αυτό που συνέβη από το 1946 ως το 1949, χωρίς τη γιουγκοσλαβική βοήθεια και υποστήριξη προς το ΚΚΕ και κατ’ επέκταση προς τον Δημοκρατικό Στρατό»

«Δεν αρκούσαν η Αλβανία και η Βουλγαρία;»

«Όχι.  Άλλωστε η Αλβανία ήταν τότε πλήρως εξαρτημένη από τη Γιουγκοσλαβία. Και η Βουλγαρία στα 1946 είχε καταστήσει σαφές ότι οι Έλληνες σύντροφοι δεν έπρεπε να υπολογίζουν σε βοήθεια, τη δεδομένη στιγμή. Άρχισε να τους βοηθά μετά το 1947, αλλά μέχρι το τέλος του 1948, η Γιουγκοσλαβική  ενίσχυση παρέμενε αναντικατάστατη για το ΚΚΕ»

«Προφανώς  αυτή η βοήθεια δεν ήταν ανιδιοτελής»

«Όχι. Δεν υπήρξε κάποια πολιτική συμφωνία μεταξύ Ελλήνων και Γιουγκοσλάβων, αλλά ο στρατηγικός στόχος του Δημοκρατικού Στρατού από την άνοιξη του 1947, ήταν η κυριαρχία του σε Μακεδονία και Θράκη, που αργότερα την ίδια χρονιά σχηματοποιήθηκε με το σχέδιο Λίμνες. Ένα ξεχωριστό κράτος στη βόρεια Ελλάδα, δυνητικά εξυπηρετούσε το σύνθημα της αυτοδιάθεσης των σλαβόφωνων και, το σημαντικότερο, τις βλέψεις του Τίτο»

«Αυτά  τα σχέδια όμως, ναυάγησαν»

«Ναι. Επιπλέον ήρθε η ρήξη των σοβιετικών με τον Τίτο. Τότε, στην 5η  Ολομέλεια, τον Ιανουάριο του 1949, ανατράπηκε η προηγούμενη θέση για ισοτιμία και επανήλθε το παλιό τριτοδιεθνιστικό σύνθημα της αυτοδιάθεσης, μέχρις αποχωρισμού»

«Μετά την ήττα, άλλαξε η πολιτική του ΚΚΕ;»

«Όχι. Υποτίθεται ότι η κατάσταση παρέμενε επαναστατική, συνεπώς έμεναν τα όπλα παρά πόδα  και αυτό που θα κέρδιζε στο τέλος ο μοναρχοφασισμός παρά τις επιτυχίες του, ήταν ο θάνατος. Γι’ αυτό προσπάθησαν να διατηρήσουν ένοπλες ανταρτικές ομάδες, που να δρουν σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ ταυτόχρονα το ΚΚΕ διακήρυσσε το σταμάτημα του ένοπλου αγώνα και τη συνέχιση της πάλης με πολιτικά μέσα»

«Δεν βγαίνει νόημα…»

«Πώς να βγει νόημα από το παράλογο; Η γραμμή για τις αντάρτικες ομάδες δεν αναιρέθηκε σύντομα, ίσχυσε ολόκληρο το 1950 και μέρος του 1951. Παρόλο που, το μόνο που κατάφερνε ήταν να αναζωπυρώνει την εμφυλιοπολεμική ένταση και να προκαλεί θανάτους χωρίς λόγο. Όπως και η αποστολή στελεχών στην Ελλάδα. Ένα από αυτά, ο Νίκος Μπελογιάννης, είπε στη δίκη του ότι η Μακεδονία έχει περίπου ένα και τρία εκατομμύρια πληθυσμό, που είναι ελληνικός, εκτός από ένα μικρό ποσοστό. Κανείς από μας δεν ζήτησε ποτέ την αυτονόμηση της Μακεδονίας. Όσο για το σύνθημα της Μακεδονίας του Αιγαίου το απέδωσε στην προσπάθεια του Τίτο να εκμεταλλευτεί το μικρό ποσοστό Σλαβομακεδόνων που κατοικούσαν στην ελληνική Μακεδονία»

«Ωραιοποιούσε την πολιτική του ΚΚΕ, στη μεγαλύτερη διάρκεια του 1949»

«Ναι. Βασιζόταν όμως στην ακριβή ανάγνωση της απόφασης του ΄49 και στην αλλαγή της θέσης μετά την ήττα, όταν επανήλθε η εθνική ισοτιμία, με τη δικαιολογία ότι στη Γιουγκοσλαβία υπήρχε ο προδότης Τίτο.  Στο μεταξύ, η ελληνική κυβέρνηση προχωρούσε, καθ’ υπόδειξη των συμμάχων της, σε αναγνώριση της Δημοκρατίας της Μακεδονίας, στα πλαίσια της ομόσπονδης Γιουγκοσλαβίας, γιατί έπρεπε να ενισχυθεί ο Τίτο από τη Δύση, στην αντιπαράθεσή του με τους σοβιετικούς. Δεν ξέρω ποια από τις δύο στάσεις ήταν περισσότερο ανεύθυνη, του Ζαχαριάδη ή των ελληνικών κυβερνήσεων. Οι οποίες προχώρησαν σε πλήρη ομαλοποίηση των σχέσεων με έναν από τους βασικότερους υπεύθυνους του Εμφυλίου, ενώ καταδίωξαν αλύπητα, μέσω της δήμευσης των περιουσιών, τους χωρικούς που είχαν την ατυχία να ακολουθήσουν θέλοντας ή άθελά τους τον ΔΣΕ, του οποίου ο Τίτο ήταν ο σημαντικότερος λόγος που μπόρεσε να στηθεί και να υπάρξει επί τόσα χρόνια»  

Οι Σλαβομακεδόνες στον αφανή Εμφύλιο

«Πως εξελίχτηκαν τα πράγματα μετά τη Βάρκιζα;»

«Σε ολόκληρη τη χώρα, ογδόντα χιλιάδες άνθρωποι μηνύθηκαν, πενήντα χιλιάδες συνελήφθησαν, πολλές χιλιάδες φυλακίστηκαν. Στη Μακεδονία ήρθαν η Εθνοφυλακή και οι παρακρατικές συμμορίες, που ξαμολήθηκαν στα σλαβομακεδονικά χωριά τάχα αναζητώντας οχρανίτες και κομιτατζήδες. Πραγματικός στόχος ήταν η λεηλασία και η εκδίκηση, με καταστροφές περιουσιών, κακοποιήσεις και επιλεκτικούς φόνους ή απαγωγές. Παρόμοια έγιναν στα Γιαννιτσά, τη Γουμένισσα και άλλα επαρχιακά κέντρα, όπου άμεσος στόχος ήταν τα καταστήματα των Βουλγάρων. Αυτά συνέβαιναν σε μια περίοδο που, με ελάχιστες εξαιρέσεις, το ΕΑΜ απείχε από οποιαδήποτε βίαιη ενέργεια»

«Τι εννοείς όταν λες ελάχιστες εξαιρέσεις;»

«Στη Δυτική Μακεδονία, όταν άρχισαν οι δολοφονίες υπήρξε άμεση απάντηση με το ίδιο νόμισμα και το φαινόμενο περιορίστηκε, σε σχέση με άλλες περιοχές. Τον Απρίλιο, μετά τη Βάρκιζα, συνελήφθησαν οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί που είχαν συμμετάσχει στην υπόθεση των σλαβομακεδονικών σχολείων, είτε ήταν Σλαβομακεδόνες, είτε πρόσφυγες. Παράλληλα άρχισαν οι διώξεις των Σλαβομακεδόνων για βουλγαρισμό η για αυτονομισμό ή ως μέλη της Οχράνα ή ως καταδότες Ελλήνων ή για άλλες αντεθνικές πράξεις. Οι συλλήψεις συνεχίστηκαν τους επόμενους μήνες και μεταξύ των  εκατοντάδων συλληφθέντων ήταν στελέχη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ καθώς και μέλη της ΕΠΟΝ, ενώ έκλειναν τα γραφεία του νόμιμου ακόμα ΕΑΜ.  Στον τοπικό τύπο της Φλώρινας υπήρχαν καταγγελίες εθνικοφρόνων ότι δεν είχαν διωχθεί ακόμα οι πάσης φύσεως δοσίλογοι συνεργάτες των Γερμανών. Ωστόσο, ένας από τους διασωθέντες Εβραίους της Φλώρινας, ο Μωής Καχμή, συνελήφθη από τους πρώτους, τον Απρίλιο του ‘45, για αυτονομιστικές ενέργειες, ως υπεύθυνος του ΚΚΕ. Κατηγορήθηκε ότι εξεδήλωσε δια λόγων και έργων αντεθνικών τινά κίνησιν και ότι  ηκούσθη λέγων ότι πρέπει να προσαρτηθεί η Μακεδονία η ελληνική εις γειτονικόν κράτος ή να γίνει αυτόνομος. Οι μάρτυρες υπεράσπισης κατέθεσαν ότι αυτές οι κατηγορίες υπήρξαν επειδή ο Καχμή είχε κομμουνιστικές ιδέες και αρχές και ότι δεν αντιλήφθηκαν να κινήθηκε κατά της ελληνικής ακεραιότητας και της ελληνικής ανεξαρτησίας. Μάλιστα ως Ισραηλίτης δεν ήταν δυνατόν να έχει γίνει όργανο ξένης προπαγάνδας»

«Ηκούσθη λέγων!»

«Στα χωριά απαγορεύτηκε πάλι η σλαβοφωνία και όσοι εαμίτες ή επονίτες είχαν εμπλακεί στο άνοιγμα των σχολείων ή σε θεατρικές παραστάσεις παραπέμφθηκαν σε δίκη, με την κατηγορία της εθνικής αναξιότητας. Ήταν μια ειδική κατηγορία που είχε προβλεφθεί για τους δοσίλογους οι οποίοι δεν μπορούσαν να ενταχθούν στις βασικές κακουργηματικές πράξεις. Το Νοέμβριο του ’45, επί Σοφούλη, το ΕΑΜ Φλώρινας κατάγγειλε ότι αν επρόκειτο για εαμίτες κατηγορούμενους, οι δικαστές τους καταδίκαζαν χωρίς συζήτηση. Αν ήταν μάρτυρες σε δίκη τους έδιωχναν. Αν ήταν μηνυτές, έκριναν αβάσιμες τις μηνύσεις τους. Όσοι ήταν ελασίτες, κατηγορούνταν συλλήβδην ως εκτελεστές, ενώ οι εαμίτες κατηγορούνταν ως οχρανίτες. Όσοι ήταν στην Επιμελητεία του Αντάρτη, διώκονταν ως ληστές. Και οι σλαβόφωνοι, ως Βούλγαροι κομιτατζήδες. Οι αξιωματικοί και χωροφύλακες του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ κατηγορούνταν για λιποταξία, ενώ όσοι ήταν στην Πολιτοφυλακή, για αντιποίηση αρχής»

«Διαφυγή καμιά…»

«Στο μεταξύ, οι πολιτευτές κατηγορούσαν συλλήβδην το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ για διπλή προδοσία, υπέρ των Βούλγαρων και υπέρ των Αλβανών και φανάτιζαν τον κόσμο. Σε αυτό το κλίμα ήταν αδιανόητη οποιαδήποτε εαμική πολιτική δραστηριότητα, είτε μέσα στης πόλης της Φλώρινας και της Καστοριάς, είτε στα χωριά καθώς κάθε φορά προκαλούσε θορυβώδης και βίαιες αντιδιαδηλώσεις των εθνικοφρόνων. Παρόλα αυτά, στο τέλος Οκτωβρίου έγινε επίσκεψη και ομιλία του Σβώλου στη Φλώρινα»

«Ίσχυε και στη δυτική Μακεδονία η πολιτική της εξομάλυνσης, που εφάρμοζε το ΚΚΕ»

«Ίσχυε μόνο για τον ελληνόφωνο εαμικό πληθυσμό, που ακολουθούσε τη γραμμή του ΚΚΕ να αποφεύγει κάθε πρόκληση. Αν και εκεί οι άνθρωποι υπέφεραν από τις διώξεις και τον αποκλεισμό τους από τη βοήθεια της ΟΥΝΡΑ. Δεν ίσχυε όμως για τους Σλαβομακεδόνες. Χιλιάδες σλαβόφωνοι έφυγαν για τη διπλανή Δημοκρατία της Μακεδονίας ή για τη Βουλγαρία, όταν άρχισαν οι επιδρομές στα χωριά τους. Στη συνέχεια δικές τους ένοπλες ομάδες έκαναν επιδρομές στην ελληνική επικράτεια. Οι σχέσεις με τις γειτονικές χώρες ήταν έτσι κι αλλιώς τεταμένες, γιατί η ελληνική κυβέρνηση διεκδικούσε επίσημα συνοριακές διευθετήσεις με τη Βουλγαρία, δηλαδή δικά τους εδάφη, με τη δικαιολογία πως αυτό ήταν απαραίτητο για λόγους ασφαλείας»

«Ασφαλείας, της Ελλάδας»

«Ναι. Με την Αλβανία υπήρχε η διεκδίκηση της Βορείου Ηπείρου και με τη Γιουγκοσλαβία το μακεδονικό. Αυτά ήταν από τους κυριότερους λόγους που οι τρεις γείτονες, Αλβανία, Γιουγκοσλαβία και Βουλγαρία, υποστήριξαν δραστήρια το ΔΣΕ, αργότερα. Την εποχή μετά τη Βάρκιζα, οι Γιουγκοσλάβοι βοηθούσαν το ΝΟΦ, το οποίο διέθετε μια ασφαλή ενδοχώρα. Έτσι η προσπάθεια για έξωση των σλαβόφωνων απέτυχε, καθώς και ο αριθμός τους ήταν μεγάλος και η γεωγραφική τους διασπορά απαιτούσε πολύ μεγαλύτερες δυνάμεις απ’ όσες διέθετε τότε η Εθνοφυλακή. Το ΚΚΕ κατάγγειλε το ΝΟΦ, αλλά αυτό συνέχισε να έχει ένοπλη παρουσία σε ελληνικό έδαφος και να απαντά σε χτυπήματα ή να δίνει δικά του. Όλα αυτά αποδόθηκαν από την κυβέρνηση της Αθήνας σε αθέτηση της συμφωνίας της Βάρκιζας από το ΚΚΕ. Η Δυτική Μακεδονία έγινε πάλι εθνικιστικός μύλος»

«Αναπτύχθηκαν παρακρατικές συμμορίες;»

«Επειδή υπήρχε στην περιοχή ένοπλος αντίπαλος, δεν μπόρεσαν να αναπτυχθούν σημαντικές παρακρατικές συμμορίες, όπως έγινε στη Χρυσούπολη και στην Καβάλα με τον Βαγγέλη και τον Κάπα και στη Δράμα με τον Φωστερίδη. Ωστόσο, στη Φλώρινα είχαν συγκροτηθεί τρία μεταβατικά αποσπάσματα, για να καταδιώξουν τους συμμορίτες. Καθένα είχε δεκατρείς ή δεκατέσσερις οπλίτες, που περιόδευαν στα χωριά και έστηναν ενέδρες στα περάσματα, ενώ, θεωρητικά τουλάχιστον, εξασφάλιζαν τις συγκοινωνίες. Κι αν πιστέψουμε την κομμουνιστική εφημερίδα Λαϊκή Φωνή, στα τέλη Ιουνίου σε ολόκληρο το νομό της Φλώρινας κυριαρχούσε μαύρη τρομοκρατία. Οι Σλαβομακεδόνες χαρακτηρίζονταν γενικά και αδιάκριτα όργανα της Οχράνα και δέχονταν πιέσεις κάθε είδους. Οι χίτες και οι εξοπλισμένοι μοναρχικοί  μπράβοι οργίαζαν και χιλιάδες αγρότες έφευγαν στα χωράφια και στα βουνά για να αποφύγουν τις διώξεις, τους τραυματισμούς, το αλύπητο ξύλο και άλλες βαρβαρότητες, ενώ πάνω από διακόσιοι ήταν φυλακισμένοι με ψεύτικες κατηγορίες για εκτελέσεις και συνεργασία με την Οχράνα. Έτσι τουλάχιστον υποστήριζαν οι ίδιοι. Η διοίκηση Χωροφυλακής Φλωρίνης υπολόγιζε  στις 31 Αυγούστου 1945, ότι υπήρχαν περίπου εκατόν τριάντα ένοπλοι σε λιγότερες από δέκα ομάδες, εκ των οποίων η μία ήταν κομμουνιστική, προφανώς από διαφωνούντες καταδιωκόμενους ελασίτες και οι άλλες αυτονομιστικές. Σύμφωνα με τη Χωροφυλακή είχαν σκοπό την αυτονόμηση της Μακεδονίας και την εξόντωση των εθνικιστών. Τους αποδίδονταν μία σειρά από φόνους κατοίκων και χωροφυλάκων»

Ο Ερμής έμεινε για λίγο σιωπηλός.

«Δεν είναι πάντα εύκολο να προσδιορίσεις τα πραγματικά περιστατικά και, κυρίως, τις μεταξύ τους διασυνδέσεις. Ειδικά στον Εμφύλιο. Στο μεταξύ, η Δικαιοσύνη υπήρξε αμείλικτη με τους Σλαβομακεδόνες που οδηγήθηκαν στο Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων Θεσσαλονίκης. Τετρακόσιες δέκα καταδίκες, εκ των οποίων εβδομήντα οχτώ σε θάνατο και εξήντα πέντε σε ισόβια»

«Δεν ήταν άδικο αυτό»

«Αφ’ εαυτού δεν ήταν, αν και υπήρξαν διαμαρτυρίες ότι πολλοί καταδικάστηκαν με βάση απλές φήμες ή κακόβουλες συκοφαντίες. Δεν μπορείς όμως να μη συγκρίνεις τον αριθμό των καταδικασμένων Σλαβομακεδόνων, με εκείνον των δοσιλόγων της ομάδας του Πούλου, για παράδειγμα, οι οποίος ήταν ελάχιστος. Όπως γενικά ήταν μηδαμινές αριθμητικά οι καταδίκες των Ελλήνων δοσιλόγων και των συνεργατών»

«Είπατε πριν για το ΝΟΦ. Τι σημαίνει;»

«Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Λείπει η λέξη Σλαβομακεδονικό, που είχε το ΣΝΟΦ της κατοχής. Το ΝΟΦ ιδρύθηκε στις 23 Απριλίου 1945, στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία»

«Από Σλαβομακεδόνες φυγάδες;»

«Και πρώην στελέχη του ΚΚΕ, που διαφωνούσαν με τη ηγεσία του για το μακεδονικό, αλλά και για τη συμφωνία της Βάρκιζας. Ως το φθινόπωρο του 1946, που πέρασε στη δικαιοδοσία του ΚΚΕ, το καθοδηγούσαν οι Γιουγκοσλάβοι. Για την ακρίβεια, το ΚΚ Μακεδονίας»

«Το ΝΟΦ ζητούσε απόσχιση;»

«Τυπικά ζητούσε πλήρη ισότητα, στη γνωστή γραμμή του ΕΑΜ. Στην πράξη διεκδικούσε  το δικαίωμα της ένωσης της ελληνικής Μακεδονίας, με τη γειτονική γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Σύντομα εμφανίστηκαν οι πρώτες ένοπλες  ομάδες του ΝΟΦ,  ενώ γινόντουσαν ομιλίες σε ορεινά χωριά»

«Είχε απήχηση;»

«Είχε σημαντική απήχηση στους σλαβόφωνους της κεντρικής και της δυτικής ελληνικής Μακεδονίας. Το Φλεβάρη του ‘46 είχε περισσότερα από έντεκα χιλιάδες μέλη σε Φλώρινα, Καστοριά, Ημαθία, Κοζάνη και Πέλλα, η οποία ήταν το επίκεντρο. Τον Μάιο του ‘47, υπό την καθοδήγηση πλέον του ΚΚΕ, είχε ξεπεράσει τα δεκαέξι χιλιάδες μέλη στη δυτική Μακεδονία. Αντίθετα, είχε πενιχρά αποτελέσματα στην ανατολική»

«Είπατε ότι το ΝΟΦ πέρασε στο ΚΚΕ το φθινόπωρο του ‘46. Ως τότε, τι τακτική ακολουθούσε, αφού διέθετε όπλα;»

«Δεν διέφερε σημαντικά από αυτήν του ΚΚΕ, δηλαδή της μαζικής λαϊκής αυτοάμυνας. Ωστόσο, επειδή πολλοί δεν παρέδωσαν τα όπλα μετά τη Βάρκιζα και επειδή είχαν το πλεονέκτημα της καταφυγής στη γειτονική γιουγκοσλαβική Μακεδονία, στη δυτική Μακεδονία ο αφανής εμφύλιος, από τη Βάρκιζα ως την άνοιξη του 1946, δεν ήταν ιδιαίτερα αιματηρός» 

«Πως τους αντιμετώπιζε το ΚΚΕ;»

«Επιφυλακτικά και με καταγγελίες, όσο επικρατούσε η πολιτική της εξομάλυνσης και της πιστής τήρησης της συμφωνίας της Βάρκιζας. Προσπάθησε να παρέμβει στους Γιουγκοσλάβους για να τους σταματήσουν,  μέσω του Ανδρέα Τζήμα, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Οι ένοπλοι νοφίτες  συνέχισαν λέγοντας ότι υπεράσπιζαν τους Σλαβομακεδόνες από την τρομοκρατία της δεξιάς. Το ΚΚΕ δυσφορούσε γιατί με τις εξτρεμιστικές τους ενέργειες  εξέθεταν σε κίνδυνο όλο τον πληθυσμό του νομού και με τις αντεθνικές προβοκάτσιες που έστηναν έφερναν σε πολύ δύσκολη θέση το ίδιο και το ΕΑΜ. Σου θυμίζει κάτι;»

«Τη στάση του ΚΚΕ απέναντι τον Βελουχιώτη, την  ίδια περίοδο»

«Στις 12 Οκτώβρη 1945, δολοφονήθηκε από το ΝΟΦ ένας ανθυπασπιστής, ενέργεια που καταδίκασε το ΕΑΜ Φλώρινας και επί τη ευκαιρία καταδίκασε κάθε είδους αυτονομιστική κίνηση. Η Νίκη, εφημερίδα του ΕΑΜ, τους χαρακτήριζε οπλισμένους ληστοσυμμορίτες που με τη δράση τους πλάτυναν  την αναρχική ακυβερνησία και κατηγορούσε τη Χωροφυλακή και την Εθνοφυλακή που τους καμαρώνουν και πολλές φορές παίρνουν το μέρος τους»

«Τρικυμία στο μυαλό…»

«Σε επόμενη δημοσίευση, η εφημερίδα έλεγε πως το ΕΑΜ χτύπησε επανειλημμένα την αυτονομιστική κίνηση του Γκότσε και οι δημοκρατικοί πολίτες δεν σκότωσαν κανέναν. Αλλά οι ίδιοι έχουν εννέα σκοτωμένους και δεκάδες τραυματισμένους από τους μοναρχοφασίστες, την Εθνοφυλακή και τη Χωροφυλακή. Σε αυτό το κλίμα, το γραφείο της περιφέρειας Μακεδονίας -Θράκης του ΚΚΕ αποφάσισε την οργάνωση των καταδιωκόμενων αγωνιστών στην ύπαιθρο της Φλώρινας, σε ημιστρατιωτική βάση. Επειδή πολλοί καταδιωκόμενοι ήταν σλαβόφωνοι, αποφασίστηκε ότι δεν πρέπει να υπάρχει καμία επαφή και σχέση με ομάδες του ΝΟΦ. Το ΝΟΦ πάλι, κατηγορούσε  το ΚΚΕ για εθνικισμό, ότι αντιμετωπίζει παθητικά την αντίδραση και της επιτρέπει να εξοντώνει το σλαβόφωνο στοιχείο, γι’ αυτό η πολιτική του και ήταν προδοτική. Η δράση του ΝΟΦ για το ΕΑΜ και το ΚΚΕ και ήταν το καλύτερο πρόσχημα για τις μαζικές διώξεις των σλαβόφωνων. Ωστόσο στις αρχές Δεκέμβρη, ο Ζαχαριάδης  συναντήθηκε μυστικά με την ηγεσία του ΝΟΦ και άρχισε μία διαδικασία σύγκλισης, πάνω στις θέσεις του ΚΚΕ»

«Με την πολυτέλεια της ύστερης γνώσης, πως μπορούμε να τα δούμε όλα αυτά;»

«Η ένοπλη παρουσία του ΝΟΦ μάλλον περιόρισε τη δράση των παρακρατικών κατά των Σλαβομακεδόνων, ταυτόχρονα όμως εντάθηκαν οι συλλήψεις στελεχών του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, καθώς και όσων είχαν βρεθεί ως καταδιωκόμενοι στο Βίτσι. Τα γεγονότα προέκυπταν από δυναμικούς και  αλληλοτροφοδοτούμενους αντιθετικούς παράγοντες. Το ίδιο το ΚΚΕ υποστηρίζει ότι η Βάρκιζα ήταν λάθος. Το ερώτημα είναι αν ήταν αναπόφευκτος ο Εμφύλιος, ο αφανής μετά τη Βάρκιζα και ο γενικευμένος ως τα 1949. Αν δεν ήταν αναπόφευκτος, τότε είχε δίκιο ο Βελουχιώτης. Και οι νοφίτες, αν και τα δικά τους κίνητρα ήταν διαφορετικά. Ας μη μπούμε τώρα σ’ αυτή τη συζήτηση»

Ο Ερμής είδε πως άναβα τσιγάρο, πήρε κι αυτός. 

«Στο θέμα των Σλαβομακεδόνων παρενέβη ο ίδιος ο Τίτο, στις αρχές Ιουνίου του ‘45. Κατηγόρησε την ελληνική κυβέρνηση για άσκηση τρομοκρατίας εις βάρος του σλαβομακεδονικό πληθυσμού.  Οι γιουγκοσλαβικές εφημερίδες έκαναν λόγο για οχτώ χιλιάδες Σλαβομακεδόνες, που είχαν ήδη εγκαταλείψει την Ελλάδα, εξαιτίας της καταπίεσης. Και για καθεστώς τρόμου, στην ελληνική Μακεδονία. Αμέσως, η ελληνική κυβέρνηση διέψευσε ότι υπήρχε κύμα εξόδου και κατήγγειλε ότι η περιοχή τρομοκρατείται από ένοπλες συμμορίες, που εισάγονται στην ελληνική Μακεδονία από τα γιουγκοσλαβικά σύνορα, αλλά και από τοπικούς πράκτορες του ΣΝΟΦ  και της Οχράνα. Ο Πλαστήρας, σε μια ομιλία του στη Φλώρινα στα μέσα Οκτωβρίου, αντέκρουσε τα λεγόμενα του Τίτο περί Αιγαιακής  Μακεδονίας και επιτέθηκε κατά του αριστερού φασισμού,  του κομμουνισμού. Ο οποίος, προφανώς, έπρεπε να έχει την ίδια τύχη με τον φασισμό, που είχε ήδη συντριβεί.  Άλλωστε, η προσπάθεια είχε ήδη αρχίσει,  ήταν εντατική και περιλάμβανε κατά προτεραιότητα τους σλαβόφωνους της δυτικής Μακεδονίας»

«Με ποιους τρόπους;»

«Στις αρχές Ιουλίου έγιναν γενικευμένες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις της Εθνοφυλακής και της Χωροφυλακής και εκτιμήθηκε ότι έδιωξαν τους ενόπλους Σλαβομακεδόνες πέρα από τα σύνορα ή σε σημεία όπου ήταν ακίνδυνοι»

«Εκ του αποτελέσματος, όπως λέτε, ήταν πολύ αισιόδοξη αυτή η εκτίμηση…»  

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Οι περισσότεροι εθνοφύλακες ήταν πρώην δοσίλογοι ή χωροφύλακες της κατοχής και δρούσαν με βία και αρπακτικότητα εις βάρος των χωρικών. Όχι μόνο των αριστερών ή των υποτιθέμενων αριστερών και των Σλαβομακεδόνων. Οι νοφίτες απαντούσαν με το ίδιο νόμισμα, χτυπώντας κατά προτίμηση χωροφύλακες, αλλά και τοπικούς παράγοντες. Κάθε δολοφονία την ακολουθούσε νέο κύμα συλλήψεων, Σλαβομακεδόνων και εαμικών. Τον Ιούλιο δραστηριοποιήθηκε διπλωματικά η Γιουγκοσλαβία, καταγγέλλοντας σε ΗΠΑ, Βρετανία και Σοβιετική Ένωση, αλλά και στην Αθήνα, τη συνεχόμενη καταπίεση στους σλαβόφωνους πληθυσμούς στη βόρεια Ελλάδα. Και έθετε αιτήματα»

«Τι ζητούσε;»

«Να σταματήσουν αμέσως οι διωγμοί που εξαπέλυσε η ελληνική κυβέρνηση κατά των Μακεδόνων μέσω ατάκτων σωμάτων, με τη συμμετοχή του τακτικού στρατού και την υποστήριξη της κυβερνητικής εξουσίας. Φυσικά δεν έγινε κάτι τέτοιο και ο Ζαλοκώστας ενημέρωνε τον εξόριστο βασιλιά Γεώργιο  ότι τον Αύγουστο του ‘45 στη Δυτική Μακεδονία υπήρξε αναζωπύρωση της δραστηριότητας των ανταρτών και πλήρης πόλωση μεταξύ βασιλέως και κομμουνισμού, αλλά πάνω στην εθνοτική διαίρεση»

«Οι Σλαβομακεδόνες με τον κομμουνισμό και οι Έλληνες με τον βασιλιά;»

«Ναι. Ο Ζαλοκώστας ανέφερε και μια οργάνωση με την επωνυμία ΠΟΚΑ που είχαν ιδρύσει εθνικόφρονες σε Πτολεμαΐδα και Φλώρινα. Με σκοπό τη συστηματική δολοφονία των Βούλγαρων πρακτόρων ή των Ελλήνων κομμουνιστών»

«Έδρασε αυτή η ΠΟΚΑ;»

«Δεν είναι γνωστές περισσότερες λεπτομέρειες.  Η συγκρότηση της, όμως, ήταν ακριβώς στο πνεύμα του Μακεδονικού Κομιτάτου, μιας καλά οργανωμένης τρομοκρατικής συνωμοτικής οργάνωσης που έφτιαξαν λίγους μήνες αργότερα ο Ζαλοκώστας και ο Μαρκεζίνης, σε συνεργασία με υπουργούς και ανώτατους αξιωματικούς του στρατού. Με στόχο αφανείς δολοφονίες ηγετικών στελεχών του ΚΚΕ, αλλά σε όλη τη χώρα. Αλλά πριν κλείσει το 1945, τα πράγματα άλλαξαν»

«Πώς;»

«Το ΚΚΕ πέρασε από την πολιτική της εξομάλυνσης στη λογική της μαζικής λαϊκής αυτοάμυνας. Το Δεκέμβρη του ‘45 ο Ζαχαριάδης περιέγραφε το ΝΟΦ ως μια αντιφασιστική δημοκρατική οργάνωση της Βόρειας Ελλάδας. Η επαναπροσέγγιση είχε ήδη αρχίσει και  ακολούθησαν μυστικές διαπραγματεύσεις για τη σύνθεση των ηγεσιών στις κοινές ανταρτοομάδες, οι οποίες δεν κατέληγαν σε συμφωνία, μέχρι που τον Οκτώβρη του ’46 την επέβαλαν οι εξελίξεις και οι Γιουγκοσλάβοι. Το ΝΟΦ μπήκε κάτω από την ομπρέλα του ΚΚΕ, με αντάλλαγμα την είσοδο κάποιων στελεχών του στα ηγετικά κλιμάκια του ΔΣΕ, στο Μακεδονικό Γραφείο του ΚΚΕ και στο Πανελλαδικό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ»

«Δεν είναι κάπως περίεργη αυτή η υποχωρητικότητα του ΝΟΦ;»

«Όχι. Δεν μπορούσαν να αρνηθούν στον Τίτο. Ο οποίος πήρε τις αποφάσεις, υιοθετώντας πλήρως τις απόψεις του ΚΚΕ, γιατί τον απασχολούσε ο ΔΣΕ ως σύνολο και όχι οι φαντασιώσεις ελάχιστων μειονοτικών. Επιπλέον, οι Σλαβομακεδόνες είχαν μεγάλη ανάγκη να βγουν από την απομόνωση της μικρής τους μειονότητας, χρειαζόντουσαν συμμάχους. Αλλά και για το ΚΚΕ ήταν απαραίτητοι, για να μπορέσει να σταθεί ο ΔΣΕ στη δυτική Μακεδονία. Έτσι οι Γιουγκοσλάβοι έστειλαν το ΝΟΦ στο ΚΚΕ και οι σλαβόφωνοι άρχισαν να εντάσσονται στον ΔΣΕ και να πειθαρχούν σ’ αυτόν. Συμβολικά από τις 9 Νοεμβρίου 1946, όταν συναντήθηκαν στο Γλυκονέρι του Γράμμου τμήματα του ΔΣΕ και του ΝΟΦ. Ήταν εκεί ο Γιαννούλης, ο Σκοτίδας και ο Παπαϊωάννου»

«Πως γνωρίζετε όλες αυτές τις λεπτομέρειες;»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Γνωρίζω κάποιες λεπτομέρειες, από συζητήσεις και αλληλογραφία δεκαετιών με τους παλιούς μου συντρόφους. Θυμάμαι καλά αυτές στις οποίες ήμουν κι εγώ παρών, όπως στο Γλυκονέρι»

«Μπορούσε να λυθεί το θέμα των σλαβόφωνων με εσωτερικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης;»

«Δε νομίζω, ακόμα κι αν υπήρχε η καλή πρόθεση. Που δεν υπήρχε. Γιατί το πρόβλημα δεν ήταν μόνο εσωτερικό, ήταν διεθνές, στις ρευστές συνθήκες αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο. Για τις ένοπλες ομάδες των αυτονομιστών, τα σύνορα είχαν καταργηθεί. Και γινόταν ακόμα πιο πολύπλοκο γιατί βορειότερα, στο Μπούλκες, στάθμευαν μερικές χιλιάδες πρώην Ελασίτες»

«Πόσοι ήταν αυτοί οι ένοπλοι σλαβόφωνοι;»

«Διακόσιοι πενήντα περίπου, σε Βίτσι και Καϊμακτσαλάν»

«Δε μου φαίνεται τρομακτικός αυτός ο αριθμός…»

«Από μόνος του, δεν είναι τίποτα. Πρέπει όμως να το βλέπουμε σε συνδυασμό με τα άλλα δεδομένα. Οι επιθετικές ενέργειες των αυτοαμυνιτών και του ΝΟΦ άρχισαν μετά τις εκλογές, ουσιαστικά τον Μάιο του ΄46. Όταν δηλαδή η Χωροφυλακή με τους παρακρατικούς είχαν διαλύσει πλήρως τις οργανώσεις και είχαν κάνει αδύνατη την τροφοδοσία των παρανόμων. Τότε άρχισαν και οι επιθέσεις στους απομονωμένους σταθμούς Χωροφυλακής. Όχι μόνο στη Δυτική Μακεδονία αλλά και στη Χαλκιδική και στη Θεσσαλία και στη Ρούμελη»

«Λέτε όμως ότι αυτές οι επιθέσεις γινόντουσαν για να κερδηθεί χώρος και να γίνει δυνατή η επιβίωση των αυτοαμυνιτών, δεν ήταν οργανωμένος εμφύλιος»

«Ναι. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι δεν ήταν πολύ σοβαρή και επικίνδυνη υπόθεση, γιατί μέχρι το τέλος Ιουλίου του 1946 είχαν γίνει τριάντα τέσσερις επιθέσεις σε σταθμούς της Χωροφυλακής και διπλάσιες  συγκρούσεις, με πολλές δεκάδες νεκρούς. Χωροφύλακες και παρακρατικούς, αλλά και καταδιωκόμενους. Γι’ αυτό η αντίδραση του κράτους, εκτός από τη δημιουργία του παρακρατικού Μακεδονικού Κομιτάτου, ήταν πολύ σκληρή»

«Εννοείτε το Γ’ Ψήφισμα;»

«Ναι. Αλλά πριν απ’ αυτό άρχισε ένας πολύ αποτελεσματικός νομικός διωγμός των εαμικών, με τις Επιτροπές Ασφαλείας, ένα μέτρο που είχε εφαρμοστεί και προπολεμικά. Επιτροπή Ασφαλείας σε μια περιοχή ήταν ο επικεφαλής της Χωροφυλακής, ένας εισαγγελέας, ένας δικαστικός και ο νομάρχης. Είχαν το δικαίωμα να στείλουν  φυλακή ή εξορία οποιονδήποτε, κατά την κρίση τους. Εκκαθαρίστηκε έτσι το κράτος από τους υπόπτους που είχαν απομείνει και έκλεισαν πολλά σωματεία και ενώσεις. Με παράπλευρη συνέπεια την αύξηση του αριθμού των παρανόμων και αυτών που βγήκαν στα βουνά. Ακυρώθηκε επίσης με νομικούς τρόπους η συνδικαλιστική υπεροχή της αριστεράς. Και φυσικά έκλεισαν πολλά γραφεία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Τον Ιούνιο του ΄46 ήρθε το Γ’ Ψήφισμα και ολοκλήρωσε το νομικό πλαίσιο προσθέτοντας το φοβερό όπλο των εκτελέσεων, με πρόσχημα τη δυτική Μακεδονία»

«Ήταν πρόσχημα;»

«Ήταν, γιατί δεν εφαρμόστηκε τοπικά, αλλά σε όλη τη χώρα. Τυπικά δεν απαγορεύτηκε η ύπαρξη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, γιατί υπήρχαν οι Άγγλοι με τις δημοκρατικές τους ευαισθησίες. Στην πράξη απαγορεύτηκε πλήρως οποιαδήποτε νόμιμη δράση των μελών και των οπαδών τους. Ουσιαστικά απαγορεύτηκαν οι ανοιχτές συγκεντρώσεις και οι απεργίες. Επιτρέπονταν οι έρευνες στα σπίτια χωρίς ένταλμα. Μπορούσε να απαγορεύεται η κυκλοφορία τη νύχτα. Έγινε νόμιμη η κράτηση υπόπτων χωρίς δίκη και άλλα. Αλλά και το Γ’ Ψήφισμα απέτυχε πλήρως στον κύριο αντικειμενικό του στόχο, όπως είχαν αποτύχει κατά σειράν η πολιτική για τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ χωρίς εγγυήσεις ασφάλειας, η άρνηση χορήγησης αμνηστίας στη Βάρκιζα, οι νομικές διώξεις που ακολούθησαν καθώς και η συντονισμένη δράση του κράτους με τις τρομοκρατικές συμμορίες στην ύπαιθρο. Το μόνο που πέτυχε ήταν να επιταχύνει με τη σειρά του τη διολίσθηση στον  γενικευμένο εμφύλιο. Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που ο Κανελλόπουλος κατάκρινε στη Βουλή το Γ’ Ψήφισμα, σε ό,τι αφορούσε τους σλαβόφωνους. Δεν έπρεπε, είπε, να υπάρχουν διατάξεις για την τιμωρία αυτονομιστών, διότι έτσι αποκαλύπτεται στο εξωτερικό ότι υπάρχουν τέτοια κινήματα κι αυτό είναι εθνικώς ασύμφορο»

«Πρακτική σκέψη…»

Ο Ερμής έκανε μια κίνηση με το χέρι, που θα μπορούσε να σημαίνει, τι ψάχνεις να βρεις.

«Ο πραγματικός στόχος των ελληνικών κυβερνήσεων ήταν η εκδίωξη από τη χώρα, όσων Σλαβομακεδόνων δεν είχαν ελληνική συνείδηση. Δηλαδή οι βουλγαρόφρονες, οι αυτονομιστές και οι εαμίτες. Κάπου πενήντα με εβδομήντα χιλιάδες άνθρωποι. Ο Γεώργιος Μόδης, ήδη τον Ιούνιο του 1945, είχε θέσει ευθέως το θέμα της ανοχής του κράτους απέναντί τους»

«Της ανοχής;»

«Ναι, για το δικαίωμα να παραμένουν στον τόπο τους.  Πρότεινε  εκτόπιση,  χωρίς να προσδιορίζει που»

«Πως θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο;»

«Με τον ίδιο τρόπο που εξαναγκάστηκαν σε φυγή πολύ μεγαλύτερες μειονότητες, μετά τον πόλεμο, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Τα πολιτικά και νομικά επιχειρήματα ωχριούσαν μπροστά στα υποτιθέμενα ζητήματα εθνικής ασφάλειας, δηλαδή στη θέληση των κρατούντων να διώξουν τους μισητούς ξένους. Το έκαναν οι κομμουνιστές Τσέχοι και οι Πολωνοί εις βάρος των μεγάλων γερμανόφωνων μειονοτήτων, γιατί να μη το κάνουν οι εθνικιστές Έλληνες με τους Σλαβομακεδόνες; Επί τη ευκαιρία, κάποιοι ζητούσαν να διωχτούν, άγνωστο για που και οι Πόντιοι πρόσφυγες, ειδικά όσοι είχαν βρεθεί στο ΕΑΜ. Τελικά, οι κρατικές υπηρεσίες κατέγραψαν περίπου εκατό χιλιάδες ως βουλγαρόφρονες σε δεκατρείς νομούς της Μακεδονίας και της Θράκης, για τους οποίους ο υπουργός Δημοσίας Τάξεως της κυβέρνησης Τσαλδάρη ζήτησε επίσημα τη απέλασή τους»

«Από ποιον τη ζήτησε;»

«Έθεσε το θέμα στη Διάσκεψη της Ειρήνης, στο Παρίσι, τον Ιούλιο του 1946, επικαλούμενος το επιχείρημα ότι στα εδάφη τους θα μπορούσαν να μεταφερθούν δεκάδες χιλιάδες ακτήμονες Έλληνες. Το Μάρτιο του 1947, ο Έλληνας εκπρόσωπος στον ΟΗΕ κατέθεσε υπόμνημα στην ερευνητική επιτροπή του ΟΗΕ, στο οποίο ανέφερε ότι η ριζική λύση του προβλήματος των σλαβόφωνων, δηλαδή η εκδίωξή τους από τη χώρα, συνιστά βασική προϋπόθεση για την ειρήνευση. Η επιτροπή, όμως, στην τελική της αναφορά, έκανε λόγο για διώξεις της μειονότητας και για την απαγόρευση διδασκαλίας και ομιλίας της γλώσσας. Κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η αναταραχή και η δυσφορία της σλαβικής μειονότητας οφειλόταν ακριβώς σε αυτή τη μεταχείριση, η οποία δημιουργούσε γόνιμο έδαφος για αποσχιστικά κινήματα. Ήταν μια συμβολική αλλά καθαρή πολιτική ήττα, στο σημείο αυτό, για τις ελληνικές κυβερνήσεις»

«Οι οποίες, αν μπορούσαν, θα είχαν διώξει μαζικά τους σλαβόφωνους, αμέσως μετά τη Βάρκιζα…»

«Είχε συμβεί, εν μέρει. Την ατμόσφαιρα του 1946 αποδίδει κάπως αχνά ο Γεώργιος Μόδης, ο οποίος είχε αποτύχει να εκλεγεί βουλευτής, αλλά εξακολουθούσε να γράφει σε εφημερίδες και να κυκλοφορεί βιβλία. Λέει λοιπόν ότι είχαν σημειωθεί πολλές υπερβασίες και καταχρήσεις, όργανα της τάξεως είχαν γίνει όργανα αταξίας,  ότι μερικοί εθνικόφρονες παλικαράδες εξάντλησαν τη γενναιότητά τους εις βάρος του κοσμάκη, τέτοια. Ως το 1946 είχαν φύγει δέκα χιλιάδες Σλαβομακεδόνες για τη Βουλγαρία και άλλες δεκαεπτά χιλιάδες για τη Γιουγκοσλαβία. Προφανώς όχι με τη θέλησή τους. Οι υπόλοιποι έφυγαν ως το τέλος του Εμφυλίου, στον οποίο πολλοί πήραν μέρος στο πλευρό του ΔΣΕ, ακριβώς για να αποτρέψουν αυτή την εξέλιξη. Κάτι που είχαν επιχειρήσει αμέσως μετά τη Βάρκιζα, με τη δημιουργία του ΝΟΦ. Έχεις ακουστά το Ρουσίλβο;»

Έγνεψα πως όχι.

«Τώρα το λένε Ξανθόγεια. Ήταν ένα πολύ όμορφο χωριό δυτικά της Έδεσσας. Χτισμένο με πέτρα και τυπική μακεδονίτικη αρχιτεκτονική, με ωραία θέα στο Καϊμακτσαλάν και στη Βεγορίτιδα. Είχα περάσει μια δυο φορές από κει. Τώρα πια είναι ακατοίκητο ή θα είναι όταν πεθάνουν οι τελευταίες γυναίκες που  απόμειναν εκεί χωρίς άντρες, μετά τον Εμφύλιο»

«Σλαβόφωνο;»

«Ναι.  Ήταν το χωριό της Μίρκα Γκίνοβα ή της Ειρήνης Γκίνη, η οποία συνελήφθη με άλλους έξι στις αρχές Ιουλίου, καταδικάστηκαν όλοι με το νέο θεσμικό πλαίσιο του Γ’ Ψηφίσματος, δηλαδή από Έκτακτο Στρατοδικείο, επειδή σκόπευαν να αποσπάσουν μέρος της Επικράτειας και εκτελέστηκαν προς το τέλος του μηνός. Ήταν η πρώτη γυναίκα που εκτελέστηκε»

«Επιδίωκαν την απόσχιση;»

«Ήταν μέλη του ΚΚΕ και υποστήριζαν τις θέσεις του. Αυτές δηλαδή που είχε αποφασίσει η 2η Ολομέλεια το Φλεβάρη του ’46 και έλεγαν ότι οι Σλαβομακεδόνες θα έπρεπε να έχουν ισοτιμία εντός του ελληνικού εδάφους. Με βάση αυτή την απόφαση σταμάτησε η μέχρι τότε πολεμική του ΚΚΕ προς το ΝΟΦ, το οποίο δεν δεχόταν τη Βάρκιζα και ξεκίνησε η συνεργασία τους. Στο στρατοδικείο αρνήθηκαν όλοι ότι είχαν σχέση με αυτονομιστικές ή αποσχιστικές κινήσεις και η Γκίνη υποστήριξε ότι στην Κατοχή πολεμούσε με τον ΕΛΑΣ τους οχρανίτες του Κάλτσεφ. Ένας από τους άλλους της ομάδας ήταν από τους επικεφαλής του ΕΛΑΣ στις ανατινάξεις των γερμανικών τραίνων στο Μουχαρέμ Χάνι»

«Τότε εκτελέστηκαν άδικα»

«Ήταν μειονοτικοί και η οργάνωση των μειονοτικών, το ΝΟΦ, μέχρι πριν λίγο καιρό τουλάχιστον είχε στόχο την απόσχιση και ένοπλες ομάδες του μπαινόβγαιναν στη Γιουγκοσλαβία. Και οι εφτά συνελήφθησαν έξω από ένα χωριό στο Καϊμακτσαλάν όπου βρέθηκαν ως πολιτικά στελέχη ακριβώς για να συζητήσουν και να προετοιμάσουν τη σύμπραξη του ΝΟΦ με το ΚΚΕ. Όπως είχαν έρθει τα πράγματα, δεν υπήρχε άλλη πιθανότητα από την εκτέλεση. Το δίκιο και το άδικο είναι παρεμπίπτοντα μεγέθη σ’ αυτή την υπόθεση, όπως ήταν σε πλήθος περιπτώσεις νομότυπων εκτελέσεων από το 1943 και μετά. Κι από τις δύο πλευρές»

«Λέτε όμως ότι η αποσχιστική προπαγάνδα και δράση  ήταν ενεργές τουλάχιστον για ένα χρόνο πριν το ΚΚΕ φέρει με τα νερά του το ΝΟΦ»

«Ήταν και για πολλά χρόνια στο παρελθόν, όταν το ΚΚΕ εναρμονίστηκε με τη θέση της Κομουνιστικής Διεθνούς για ανεξάρτητη Μακεδονία. Ένα θανάσιμο ιδρυτικό λάθος, το οποίο διορθώθηκε στα 1935, αλλά δεν ξεχάστηκε από κανέναν. Παρ’ όλη τη σκληρή σύγκρουση του ΕΛΑΣ με τους αυτονομιστές στο τέλος της Κατοχής και την πρόσφατη αντιπαράθεση, λόγω της Βάρκιζας. Η καχυποψία μόλις έντεκα χρόνια μετά και με δεδομένη την πρόσφατη δραστηριότητα του ΝΟΦ, δεν είναι ανεξήγητη, ούτε παράλογη. Σχεδόν αυτονόητα σκέπαζε τη νέα θέση του ΚΚΕ που οδήγησε σε συνεργασία με το ΝΟΦ. Η νέα συμμαχία θεωρήθηκε πως ήταν μια τεράστια προδοτική συνωμοσία. Και μ’ αυτό το πνεύμα αντιμετωπίστηκε ως το τέλος του Εμφυλίου»

«Τι μπορούσε να κάνει το ΚΚΕ με το ΝΟΦ;»

«Το κλειδί στο γενικό πεδίο για το ΚΚΕ ήταν να αποφύγει με κάθε τρόπο τη σύγκρουση και να παλέψει για ειρηνική διευθέτηση. Το θέμα του ΝΟΦ ήταν δευτερεύον, αλλά ο Ζαχαριάδης ήθελε να τους έχει συμμάχους σε όσα είχε κατά νου. Αποδείχτηκε όμως εξαιρετικά σημαντικό, γιατί γύρω του συσπείρωσε και κινητοποίησε μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης κατά του ΔΣΕ. Πολύ σύντομα άλλωστε διαμορφώθηκαν δυο φράξιες μέσα στο ΝΟΦ, οι αυτονομιστές, που αμφισβητούσαν την πολιτική του ΚΚΕ και οι γκρεκομάνοι, που την υποστήριζαν. Μετά τη ρήξη με τον Τίτο, αυτές οι φράξιες συγκρούστηκαν φανερά, όχι μόνο σε πολιτικό επίπεδο. Η καταστροφική σχέση κορυφώθηκε στις αρχές του 1949, όταν το ΚΚΕ αναγνώρισε επίσημα τη δυνατότητα μιας αυτόνομης Μακεδονίας, δικαιώνοντας αναδρομικά την εκτέλεση της Γκίνη και των συντρόφων της. Αν το ΚΚΕ είχε επιμείνει σταθερά στην πολιτική κατευνασμού η αντιμετώπιση του ΝΟΦ μπορούσε να γίνει εύκολα σε τοπικό επίπεδο και με τη σύμφωνη γνώμη του ΚΚΕ»

«Θα πούλαγε έτσι τους Σλαβομακεδόνες»

«Ακριβώς το αντίθετο. Εκ του αποτελέσματος, το ΚΚΕ τους κατάστρεψε γιατί μετά από χιλιάδες νεκρούς και μεγάλες θυσίες οι περισσότεροι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και να γίνουν πρόσφυγες. Αν χτυπούσε πολιτικά τους αυτονομιστές θα επικύρωνε το προφανές, ότι το θέμα της ελληνικής Μακεδονίας είχε λυθεί οριστικά στη δεκαετία του ’20 με τις μετακινήσεις των πληθυσμών που ακολούθησαν τους Βαλκανικούς πολέμους και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αυτό θα ήταν προς το συμφέρον και των σλαβόφωνων, που στη δεκαετία του ’40 έγιναν Σλαβομακεδόνες και  χρησιμοποιήθηκαν ως πιόνια από τρίτους αλλά και από το ΚΚΕ και υπήρξαν οι μεγάλοι χαμένοι του Εμφυλίου»

Μείναμε για λίγο σιωπηλοί.

Οι Σλαβομακεδόνες στον ΔΣΕ

«Οι Σλαβομακεδόνες πολέμησαν με τον ΔΣΕ τα επόμενα τρία χρόνια. Πως ήταν οι σχέσεις τους με τους Έλληνες συμμαχητές τους;»

«Από άριστες έως προβληματικές, ανάλογα με τις εξελίξεις. Η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση είχε διακηρύξει την πλήρη ισοτιμία των μειονοτήτων και την εφάρμοζε στην πράξη, με λειτουργία τοπικής αυτοδιοίκησης, λαϊκών δικαστηρίων, γεωργικών συνεταιρισμών, εκκλησιών και, κυρίως, σλαβομακεδονικών σχολείων, στα οποία φοιτούσαν περί τους δέκα χιλιάδες μαθητές, με βιβλία που ερχόντουσαν από τη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Μια πρακτική που συνεχίστηκε, όταν μεταφέρθηκαν τα περισσότερα παιδιά στις ανατολικές χώρες, με την επίβλεψη της Επιτροπής Βοήθειας προς το Παιδί, ΕΒΟΠ, την οποία επέβλεπε ο Πέτρος Κόκκαλης, υπουργός Παιδείας της Προσωρινής Κυβέρνησης. Μαθήματα γλώσσας παρακολουθούσαν και ενήλικες και οι Σλαβομακεδόνες μαχητές του ΔΣΕ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχαν λόγοι για δυσαρέσκειες και γκρίνια»

«Όπως;»

«Όπως η παραγκώνιση των Σλαβομακεδόνων από τις ηγετικές θέσεις του ΔΣΕ, τις οποίες καταλάμβαναν αποκλειστικά Έλληνες. Άλλο θέμα ήταν η αποστολή σλαβομακεδονικών τμημάτων του ΔΣΕ στο νότο, με δικαιολογία τις ανάγκες του ΔΣΕ, αλλά σύμφωνα με μιαν άλλη εκδοχή, για να απομακρυνθούν οι ανεξέλεγκτες μονάδες από τα σύνορα. Τέτοια»

«Δεν αναδείχτηκαν στελέχη απ’ αυτούς;»

«Όχι σε υψηλό επίπεδο. Στον ανασχηματισμό της ΠΔΚ που έγινε στις αρχές Απριλίου 1949, ένας Σλαβομακεδόνας ανέλαβε υπουργός επισιτισμού κι ένας άλλος επικεφαλής στη Διεύθυνση Μειονοτήτων του υπουργείου Εσωτερικών, με υπουργό τον Βασίλη Μπαρτζιώτα. Ένας άλλος μπήκε στο πολεμικό συμβούλιο του ΔΣΕ, η μόνη τοποθέτηση που ίσως είχε ουσιαστικό περιεχόμενο. Τι είναι ο κάβουρας, τι είναι το ζουμί του. Ο πιο σημαντικός  στον ΔΣΕ ήταν ο Παντελής Βαϊνάς, που πολέμησε όσο λίγοι και έγινε αντιστράτηγος. Αλλά αυτός είχε ξεκινήσει από τον ΕΛΑΣ  και θεωρούνταν Γκρεκομάνος»

«Επέζησε;»

«Ναι. Έγινε και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής. Ζαχαριαδικός, βρέθηκε στην Τασκένδη και μετά στη Βουλγαρία, όπου παραμένει μέχρι σήμερα, ως αντιστράτηγος του Βουλγαρικού στρατού»

«Στη Βουλγαρία;»

«Δεν μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα γιατί είναι σλαβόφωνος. Δεν μπορεί να πάει στη Γιουγκοσλαβία, γιατί είχε έντονη δράση κατά του Τίτο. Στις άλλες ανατολικές χώρες δεν τον σήκωνε το κλίμα μετά το 1956, γιατί ήταν Ζαχαριαδικός. Η Βουλγαρία ήταν μάλλον η μόνη διαθέσιμη λύση γι’ αυτόν. Αλλά τα παράπονα και οι γκρίνιες δεν εμπόδισαν τη μαζική συμμετοχή των Σλαβομακεδόνων στον ΔΣΕ»

«Πόσοι ήταν;»

«Σύμφωνα με τον ΔΣΕ ήταν πάνω από πέντε χιλιάδες το Μάιο του 1947, είχαν διπλασιαστεί τον Ιανουάριο του ‘48 και ήταν περισσότεροι από δεκατέσσερις χιλιάδες το καλοκαίρι του ’49. Από δεκαπέντε έως είκοσι χιλιάδες, σε όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου. Αυτό μας δίνει ένα ποσοστό κοντά στο είκοσι τοις εκατό των μαχητών του ΔΣΕ»

Κοίταξα με δυσπιστία. Ο Ερμής χαμογέλασε. 

«Έχεις δίκιο, δεν βγαίνουν τα νούμερα, ειδικά για το ‘49. Το πιθανότερο είναι ότι καταχωρούνταν ως Σλαβομακεδόνες και οι γκρεκομάνοι ή συλλήβδην οι καταγόμενοι από ορισμένες περιοχές και ο αριθμός μεγάλωνε. Για παράδειγμα, οι πηγές λένε ότι στον ΕΛΑΣ εντάχθηκαν πέντε χιλιάδες Σλαβομακεδόνες. Ο Βαϊνάς όμως αναφέρει είκοσι πέντε χιλιάδες, σε μόνιμο και εφεδρικό ΕΛΑΣ.  Όπως και να έχει, είτε εθελοντικά, είτε με υποχρεωτική στρατολογία, οι Σλαβομακεδόνες εντάχθηκαν μαζικά στον ΔΣΕ. Οι περισσότεροι το έκαναν γιατί το έβλεπαν ως μοναδική πιθανότητα για την παραμονή στις εστίες τους, αλλά και για τη φυσική τους επιβίωση, αφού το επίσημο ελληνικό κράτος τους είχε ξεγραμμένους. Το γενικό ποσοστό τους ανέβαινε, γιατί ο ΔΣΕ δεν υπέστη στη δυτική Μακεδονία ολοκληρωτική εξόντωση ή σύλληψη των μαχητών του, όπως συνέβη στην Πελοπόννησο, τη Ρούμελη και τα νησιά»

«Επειδή είχε στις πλάτες φιλικές χώρες»

«Ακριβώς. Η αναλογία ήταν μεγάλη, αλλά μέχρι το τέλος η ηγεσία του ΚΚΕ διατηρούσε απόλυτο έλεγχο στους σλαβόφωνους του ΔΣΕ. Δεν ήταν πάντως δεκατέσσερις χιλιάδες μαχητές στον ΔΣΕ. Αυτά είναι φανταστικά νούμερα, τη στιγμή που ο ΔΣΕ κατά τη διάρκεια του 1949 δεν ξεπέρασε ποτέ τις δεκατρείς χιλιάδες μαχητές όλους κι όλους, στη δυτική Μακεδονία. Το αξιοσημείωτο είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος απ’ αυτούς δεν ακολούθησε τον Τίτο μετά τη ρήξη με τον Στάλιν, αλλά παρέμειναν πιστοί στο ΚΚΕ και τον ΔΣΕ»

«Πως το εξηγείς αυτό; Όχι για ιδεολογικούς λόγους, φαντάζομαι»

«Όχι βέβαια. Οι λόγοι ήταν όπως πάντα πρακτικοί, λόγοι ανάγκης. Αν πήγαιναν με τον Τίτο σήμαινε ότι θα έπρεπε να περάσουν στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, κι αυτό με τη σειρά του ότι δεν θα ξανάβλεπαν ποτέ τα χωριά τους. Ο ΔΣΕ τους έδινε τη δυνατότητα να συνεχίσουν να μάχονται. Κι αν είχαν χάσει τον Τίτο, είχαν τον Στάλιν, που ήταν πολύ πιο σημαντικός»

«Νόμιζαν»

« Όπως το νομίζαμε κι εμείς»

«Κι όταν φάνηκε ότι ο πόλεμος του ΔΣΕ χάθηκε;»

«Τότε, πάλι η ανάγκη τους επιβίωσης τους έσπρωξε να διαρρέουν μαζικά προς τη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, εγκαταλείποντας τον ΔΣΕ και τα χωριά τους. Κάτι που ο Ζαχαριάδης το απέδιδε στην προπαγάνδα των πρακτόρων του Τίτο»

«Οι σχέσεις με το ΚΚΕ, που καθοδηγούσε τον ΔΣΕ, πως ήταν;»

«Βαρόμετρο ήταν πάντα το ΝΟΦ, στο οποίο το ΚΚΕ εξαρχής επιδίωξε να έχει τον πλήρη έλεγχο της ηγεσίας του, έχοντας υπόψη τις κατοχικές περιπέτειες του ΕΑΜ με το ΣΝΟΦ. Προώθησε στελέχη που ήταν υπέρ της ισοτιμίας και όχι της αυτοδιάθεσης. Και όταν επήλθε η ρήξη των σοβιετικών με τον Τίτο, απομάκρυνε τους υποστηριχτές του τελευταίου»

«Μπορούσε να περνάει αυτές τις επιλογές στους Σλαβομακεδόνες, χωρίς αντιδράσεις;»

«Μπορούσε να τις περνάει, αλλά όχι χωρίς αντιδράσεις. Στις 13 Γενάρη 1948, ένα χρόνο πριν την περιβόητη 5η  Ολομέλεια, έγινε στο Μοσχοχώρι της Καστοριάς το 1ο  συνέδριο του ΝΟΦ, στο οποίο συμμετείχαν πεντακόσιοι αντιπρόσωποι από διακόσιες οχτώ οργανώσεις. Εκεί αποφασίστηκε ως στόχος η εθνική ισοτιμία των Σλαβομακεδόνων, στο πλαίσιο μιας ανεξάρτητης, δημοκρατικής Ελλάδας. Προωθήθηκαν στο Κεντρικό Συμβούλιο μια σειρά στελέχη πιστά στο ΚΚΕ, που θεωρούνταν γκρεκομάνοι,  οι οποίοι σύντομα επιβλήθηκαν, με τις πλάτες του ΚΚΕ, στην καθοδήγηση του ΝΟΦ. Μια διαδικασία που ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του ‘48, όταν εκδηλώθηκε η ρήξη με τον Τίτο»

«Δεν υπήρχε ακόμα αλλαγή πολιτικής του ΚΚΕ;»

«Όχι. Αντίθετα, ο Παντελής Βαϊνάς συμπύκνωσε για μια ακόμα φορά, σ’ ένα άρθρο του στο περιοδικό του ΔΣΕ τις βασικές θέσεις για τη ισοτιμία, την ισονομία και την ισοπολιτεία, που θα έβρισκε ο σλαβομακεδονικός λαός χάρη στη συμμετοχή του στον παλλαϊκό αγώνα του ΔΣΕ. Και τότε…»

«Ήρθε η 5η Ολομέλεια και τον άδειασε!»

«Το είχε ήδη κάνει ο ίδιος ο Ζαχαριάδης, απαντώντας στο ίδιο τεύχος του περιοδικού, που βγήκε το Δεκέμβρη του 1948. Ο Ζαχαριάδης γνώριζε τι επρόκειτο να ψηφίσει η επερχόμενη Ολομέλεια και σημείωνε ότι ο μακεδονικός λαός θα αποκτήσει μια κρατικά ενιαία και ισότιμη θέση στα Βαλκάνια, στην οικογένεια αυτή, όπου αύριο θα ανήκει και ο ελληνικός λαός, με τη Λαϊκή Δημοκρατία. Γι’ αυτή την ανεξάρτητη κρατικά ενιαία και ισότιμη θέση παλεύει σήμερα και ο μακεδονικός λαός της Μακεδονίας του Αιγαίου. Στις 30 και 31 Ιανουαρίου 1949 έγινε η Ολομέλεια και με εισήγηση του Ζαχαριάδη αντικατέστησαν το στρατηγικό στόχο της ισοτιμίας εντός της Ελλάδας με κάτι διαφορετικό. Την πλήρη εθνική αποκατάσταση του μακεδονικού, σλαβομακεδονικού, λαού, έτσι όπως το θέλει ο ίδιος. Το ΝΟΦ ακολούθησε λίγες μέρες μετά, υιοθετώντας τη νέα γραμμή. Η οποία όμως προκάλεσε την άμεση αντίδραση της Γιουγκοσλαβίας και τη διαφωνία της Μόσχας, η οποία μάλλον δεν είχε ενημερωθεί, αλλά και των Βουλγάρων. Στο εσωτερικό εκδηλώθηκε οξύτατη αντίθεση των παλαιών συμμάχων του ΕΑΜ, με χαρακτηριστική περίπτωση τον Αλέξανδρο Σβώλο, ο οποίος καταδίκασε το ΚΚΕ. Ο Ζαχαριάδης προσπάθησε να τα πάρει πίσω, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Ο χρόνος ως το τέλος του Εμφυλίου κύλησε με σκληρές αντιπαραθέσεις και καταγγελίες του μεγαλογιουγκοσλάβικου σωβινισμού και των προδοτών πρώην ηγετών του ΝΟΦ που  ακολουθούσαν τον Τίτο, έχοντας απομακρυνθεί από το ΚΚΕ και τον ΔΣΕ. Το κυνήγι των τιτοϊκών εξακολούθησε και μετά την ήττα, μεταξύ των Σλαβομακεδόνων πολιτικών προσφύγων»

«Τι έκανε τον Ζαχαριάδη να αλλάξει την πολιτική του ΚΚΕ που προέβλεπε ισοτιμία των Σλαβομακεδόνων μέσα στην ελληνική επικράτεια και να τους δώσει την πιθανότητα για ανεξάρτητη και ενιαία Μακεδονία;»

«Η ανάγκη. Από το καλοκαίρι του ’48 πολλοί σλαβόφωνοι άρχισαν να εγκαταλείπουν τον ΔΣΕ και να περνάνε στη Γιουγκοσλαβία, βλέποντας ότι πόλεμος δεν πηγαίνει καλά και οι ίδιοι μάχονται χωρίς το βασικό τους κίνητρο, δηλαδή την αυτόνομη Μακεδονία. Ο Ζαχαριάδης υπολόγισε ότι θα τους δώσει αυτό το κίνητρο, αλλά ταυτόχρονα θα χτυπήσει τον Τίτο, καθώς δεν γινόταν λόγος για την ενσωμάτωση της ελληνικής Μακεδονίας στην ήδη υπαρκτή Γιουγκοσλαβική, αλλά για μια ενιαία και αυτόνομη Μακεδονία σε μια μελλοντική Βαλκανική Κομμουνιστική Ομοσπονδία, στην οποία θα συμμετείχε φυσικά και η Ελλάδα. Κάτι ανάλογο είχαν επιχειρήσει να κάνουν ο Τίτο και ο Δημητρόφ, όταν αποφάσισαν να προχωρήσουν σε μια ομοσπονδία της Γιουγκοσλαβίας με τη Βουλγαρία, στα 1947. Τότε η Βουλγαρική Μακεδονία θα ενωνόταν με την Γιουγκοσλαβική»

«Γιατί δεν προχώρησε αυτή η ομοσπονδία, που συμφώνησαν Τίτο και Δημητρόφ;»

«Γιατί ο Στάλιν κόντεψε να πάθει εγκεφαλικό όταν το πληροφορήθηκε, εκ των υστέρων. Και αμέσως τους έκοψε τη φόρα, καθώς μια τέτοια κίνηση περιέπλεκε τις διεθνείς σχέσεις και αναδείκνυε τον Τίτο σε επικίνδυνα αυτόνομο παίχτη. Έτσι ο Δημητρώφ τα μάζεψε και δεν ξανάγινε κουβέντα»

«Συνεπώς η υπόσχεση του Ζαχαριάδη προς τους σλαβόφωνους στη Πέμπτη Ολομέλεια ήταν στην πραγματικότητα…»

«Φύκια, που παρουσιάστηκαν ως μεταξωτές κορδέλες. Δεν υπήρχε καμιά πιθανότητα για Βαλκανική Ομοσπονδία ούτε για ένωση με την Γιουγκοσλαβική Μακεδονία»

«Τότε γιατί έγινε και γίνεται τόσος ντόρος για την Πέμπτη Ολομέλεια;»

«Διότι καθένας την ερμήνευσε όπως τον βόλευε. Αυτό ήταν το τεράστιο πολιτικό λάθος  του Ζαχαριάδη. Προσπάθησε δίνοντας σαθρές υποσχέσεις να προσελκύσει τους σλαβόφωνους στον ΔΣΕ, πράγμα που πέτυχε σε ένα βαθμό, είχε όμως δυο θανάσιμες παρενέργειες. Επισημοποίησε την ρήξη του ΚΚΕ με τον Τίτο και, το σημαντικότερο, έδωσε την ευκαιρία στην κυβερνητική προπαγάνδα να αξιοποιήσει το θέμα εμφανίζοντάς το σαν παραχώρηση της ελληνικής Μακεδονίας στους Σλάβους. Κάτι που δεν υπήρχε καμιά ρεαλιστική πιθανότητα να συμβεί. Συσπειρώθηκε έτσι πολύς κόσμος κατά του ΔΣΕ και πολεμούσε πλέον και για την υπεράσπιση της Μακεδονίας»

«Ήταν λοιπόν ένα λάθος»

«Ένα ανεύθυνο και τυχοδιωκτικό λάθος, το οποίο πληρώθηκε πανάκριβα από το ΚΚΕ, πράγμα που ήταν δίκαιο, αν και μετά την ήττα, μέσα στα 1949 και επισήμως στα 1957, επανήλθε η προηγούμενη πολιτική περί ισοτιμίας μέσα στην ελληνική επικράτεια. Όμως, αυτή η ενέργεια προξένησε έναν βαθύ διχασμό στον ελληνικό λαό, γεγονός που εμπόδιζε για χρόνια τη συμφιλίωση και είχε τεράστιο  κόστος για πολλά στελέχη και μέλη του ΚΚΕ που πήγαν στο απόσπασμα ή στις εξορίες επειδή δεν αποκήρυτταν την 5η Ολομέλεια. Στην απόφαση της οποίας μάλλον δεν πίστευε ούτε ένας λογικός άνθρωπος ανάμεσά τους, αλλά κυριαρχούσε η λογική ότι αν το έκαναν, ταυτόχρονα  θα αποκήρυτταν το κόμμα. Το οποίο,  υπό τη επιρροή του ΕΑΜ, είχε αποδεχτεί ήδη από το 1943 όλες τις διεκδικήσεις που πρόβαλαν τα λεγόμενα εθνικά κόμματα σε Δωδεκάνησα, Κύπρο και Βόρειο Ήπειρο. Ακόμα  και τη στρατηγική διαρρύθμιση των συνόρων με τη Βουλγαρία, δηλαδή εις βάρος της Βουλγαρίας. Το ΚΚΕ είχε απορρίψει εμφαντικά την πρόταση των Γιουγκοσλάβων για κοινό βαλκανικό στρατηγείο και ενέταξε τον ΕΛΑΣ στο συμμαχικό στρατηγείο της Μέσης Ανατολής. Οι επιλογές ήταν ξεκάθαρες και πάνω σ’ αυτές χτίστηκε το μεγάλο ΚΚΕ των τετρακοσίων είκοσι χιλιάδων μελών, που κατεδάφισε μετά ο Ζαχαριάδης. Όπως κατεδάφισε στα 1949 τη θέση του ΚΚΕ περί ισοτιμίας των μειονοτήτων στα όρια του ελληνικού κράτους»

Ο Ερμής σταμάτησε για λίγο.

«Δεν ήταν το μακεδονικό φυσικά που έκανε τη διαφορά στα στρατοδικεία.  Αυτό ήταν ένα πολύ βολικό άλλοθι που είχαν οι στρατοδίκες, για να εμφανίζουν τις καταδίκες και τις εκτελέσεις, ως εθνική αποστολή.»

«Και οι σλαβόφωνοι του ΔΣΕ, που έμειναν σ’ αυτόν παρά την αντίθεση του Τίτο, τι απόγιναν;»

«Πέρασαν όλοι στη Γιουγκοσλαβική Μακεδονία, αφού η επιστροφή στις εστίες τους ήταν απαγορευμένη. Τα χωριά τους έγιναν φαντάσματα. Οι σλαβόφωνοι ήταν από τους μεγάλους χαμένους του ελληνικού Εμφυλίου, καθώς όλοι τους χρησιμοποίησαν σαν πιόνια για τις δικές τους επιδιώξεις»

«Φταίνε και οι ίδιοι»

«Γιατί το λες;»

«Γιατί επέμεναν να μη βλέπουν πέρα από τη μύτη τους, νομίζοντας ότι το χωριό τους και τα χωριά ένα γύρω από το δικό τους, είναι ολόκληρη η Μακεδονία. Στην ελληνική Μακεδονία όμως, μετά τις ανταλλαγές των πληθυσμών, ήταν πια μια μικρή μειοψηφία. Όχι τόσο μικρή όσο οι Τσάμηδες, αλλά σε καμιά περίπτωση τόσο μεγάλη ώστε να επιβάλει αλλαγές των συνόρων. Αλλαγές που θα μπορούσαν να γίνουν μόνο μετά από πόλεμο μεταξύ της Ελλάδας και της Γιουγκοσλαβίας ή και της Βουλγαρίας. Τόσο δύσκολο ήταν να τα καταλάβουν αυτά;»

Ο Ερμής με κοίταξε μάλλον ξαφνιασμένος.

«Ναι. Αλλά μήπως το ΚΚΕ είχε πάρει πιο σοφές αποφάσεις εκείνη την περίοδο; Κι αυτό ανεμόμυλους κυνηγούσε. Η ιδέα πάντως για βαλκανική ομοσπονδία δεν ήταν πρωτόγνωρη ή αποκλειστικά κομμουνιστική. Κυκλοφορούσε και πριν τον πόλεμο, για παράδειγμα από τον Παπαναστασίου. Και η ΠΕΑΝ του Κανελλόπουλου την είχε στο πρόγραμμά της, για μετά τον πόλεμο»

«Πως δικαιολόγησε ο ίδιος ο Ζαχαριάδης την απόφαση της 5ης Ολομέλειας;»

«Ανάλογα με την εποχή. Τον Οκτώβρη του 1949, στην 6η Ολομέλεια, είπε ότι τους ανάγκασε η δράση του Τίτο. Παρά το γεγονός ότι στις συγκεκριμένες συνθήκες δεν ανταποκρινόταν στα γενικότερα συμφέροντα του  κινήματος. Η πολιτική απόφαση της Ολομέλειας διαπίστωνε ότι έφταιγε ο Τίτο και ανάφερε ότι στα Σκόπια εγκαταστάθηκε μία σπείρα προδότες και λιποτάκτες του αγώνα μας, που κάτω από την προστασία της κλίκας του Βελιγραδίου, οργάνωνε λιποταξίες από τον ΔΣΕ. Ότι οι πράκτορες πήραν εντολή να κάνουν ύπουλη δουλειά στην Ελεύθερη Ελλάδα και μέσα στα τμήματα του ΔΣΕ, από τον οποίο ο Τίτο στέρησε πολύτιμες εφεδρείες»

«Ισχύουν αυτά για τον Τίτο;»

«Για τους πράκτορες δεν γνωρίζω, αλλά πολύ αμφιβάλλω ότι υπήρξαν, τουλάχιστον σε σημαντικούς αριθμούς. Δε χρειάζεται να είναι κανείς πράκτορας για να διαπιστώνει ότι ο αγώνας έχει χαθεί και η συνέχισή του είναι ματαιοπονία. Ωστόσο, είχα ακούσει ο ίδιος, από τον ραδιοσταθμό των Σκοπίων, καλέσματα στους Σλαβομακεδόνες, να μην παλεύουν στο πλευρό του ΔΣΕ. Μια εκδοχή σε αυτή τη λογική ανάπτυξε ο Ζαχαριάδης στην 7η Ολομέλεια, τον Μάιο του 1950. Είπε ότι το πρώτο που έμπαινε τότε μπροστά μας ήταν ότι έπρεπε να κερδίσουμε τη μάχη στο Βίτσι. Όλα τα άλλα ήταν τότε δευτερεύοντα. Θα έπρεπε να κινητοποιήσουμε όλες τις δυνάμεις του σλαβομακεδονικού λαού, να σταματήσουμε τις λιποταξίες, την υπονομευτική δουλειά που έκαναν πράκτορες του Τίτο, βάζοντας τους ένα πολιτικό εμπόδιο. Αυτό το πολιτικό εμπόδιο εμείς το βάλαμε και αποτρέψαμε τον άμεσο κίνδυνο. Μα θα ‘ταν η ζημιά μεγαλύτερη ή λιγότερη, αναρωτήθηκε ο Ζαχαριάδης. Και απάντησε πως το κέρδος θα ήταν πολύ μεγάλο εάν εμείς κερδίζαμε μάχη του Βιτσίου, κινητοποιώντας και αυτόν τον παράγοντα. Αλλά χάσαμε τη μάχη και τώρα στην εκτίμησή μας υπεισέρχονται και άλλοι παράγοντες. Αυτό όμως δεν πάει να πει πως το σύνθημα μας ήτανε λαθεμένο»

«Δεν ακούγεται πειστική η εξήγηση…»

«Αντιπαρατέθηκε ο Παρτσαλίδης, χαρακτηρίζοντας αποτυχημένη την προσπάθεια αντιπερισπασμού στη διαλυτική δουλειά των τιτικών και υποστηρίζοντας ότι η θέση για ισοτιμία ήταν η μόνη σωστή. Ο Ζαχαριάδης απάντησε ότι το βασικό είναι να αναγνωρίζονται τα δικαιώματα του καταπιεζόμενου έθνους. Και το βασικό δικαίωμα του έθνους είναι το ζήτημα της αυτοδιάθεσης. Αυτό σημαίνει ότι το έθνος έχει δικαίωμα όχι μόνο στην αυτονομία αλλά και στον αποχωρισμό. Κάθε φορά,  ανάλογα με τα συμφέροντα της Επανάστασης, προωθείται η μία ή η άλλη θέση»

«Δεν είχε δίκιο ο Ζαχαριάδης;»

«Φυσικά είχε δίκιο, μιλώντας σαν κομμουνιστής θεωρητικός. Αν όμως μιλούσε σαν πολιτικός με συναίσθηση της πραγματικότητας, τότε δεν ήξερε τι έλεγε»

«Μα τα ίδια έλεγε και ο Λένιν!»

«Τι έλεγε ο Λένιν;»

Ρώτησε τόσο αθώα που άργησα λίγα δευτερόλεπτα να καταλάβω ότι υπονοούσε, έλα  παππού να σου δείξω τα αμπελοχώραφα σου. Ξεροκατάπια και προτίμησα να ρωτήσω αν ο Ζαχαριάδης είχε επανέλθει στην αιτιολόγηση της απόφασης που πάρθηκε τον Ιανουάριο του 1949.

«Η αντίληψη του Ζαχαριάδη για το θέμα, εξακολούθησε να παραμένει τυχοδιωκτική. Στα 1952, απάντησε στους Βούλγαρους, που ζήτησαν τη γνώμη του ελληνικού κόμματος, ότι το ΚΚΕ συμφωνεί με τις θέσεις των Βουλγάρων, ότι η Μακεδονία ανήκει στους Μακεδόνες, αλλά η προδοσία του Τίτο άλλαξε ριζικά τις συνθήκες στα Βαλκάνια, εμπόδισε τη λύση του μακεδονικού ζητήματος και τέτοια. Όσο στη Γιουγκοσλαβία και στην Ελλάδα υπάρχουν φασιστικά καθεστώτα, δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική λύση, αυτή θα είναι δυνατή μόνο μετά το γκρέμισμα του ιμπεριαλιστικού ζυγού και της φασιστικής τυραννίας, τότε θα δημιουργηθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ελευθερία αυτοδιάθεση του μακεδονικού λαού. Δηλαδή για την εθνική και κρατική συνένωση του»

«Αυτό ακούγεται σαν παραλήρημα…»

«Ναι. Μια άλλη Ολομέλεια, η λεγόμενη 7η Πλατειά Ολομέλεια, συνήλθε τον Φεβρουάριο του 1957, στη Ρουμανία. Ήταν η Ολομέλεια που διέγραψε τον Ζαχαριάδη από μέλος του κόμματος. Η απόφαση διακήρυξε ότι το ΚΚΕ αγωνιζόταν για το δικαίωμα της ισοτιμίας των Σλαβομακεδόνων. Ήταν, προφανώς, ένα από τα θέματα μέσω των οποίων επιχειρήθηκε να χτυπηθεί πολιτικά ο Ζαχαριάδης. Ο οποίος απάντησε ότι το Μακεδονικό ήταν ένα λάθος πολιτικό – σεχταριστικό που έγινε για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας. Αυτή τη φορά δεν αναφέρθηκε στον Τίτο, αλλά στο γεγονός ότι το ΚΚΕ βοηθούσε τους συντρόφους Βουλγάρους να χτυπήσουν το κομιτάτο, που ετοίμαζε επανάσταση εκεί και το βουλγάρικο κόμμα βγήκε με το ενιαία και ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη»

«Γιατί δεν αναφέρθηκε στον Τίτο;»

«Γιατί ο Στάλιν είχε πεθάνει και ο Τίτο ζούσε και βασίλευε, με τους σοβιετικούς να αναγνωρίζουν ότι αυτός είχε δίκιο και όχι ο Στάλιν. Ο Ζαχαριάδης, αντιμέτωπος με την πτώση του, δεν έκανε την αποκοτιά να επαναλάβει τα περί προδότη Τίτο, γιατί αυτό θα ισοδυναμούσε με άμεση πολιτική αυτοκτονία»

«Είπατε πριν κάτι για χωριά φαντάσματα…»

«Ναι»

«Τι είναι αυτό; Έχω διαβάσει για τις πόλεις φαντάσματα στο Λούκυ Λουκ»

«Του Μορίς και του Γκοσινύ;»

Ο Ερμής έβαλε τα γέλια.

«Όταν έρθεις στο Παρίσι, μπορεί να τους δεις. Δουλεύουμε σε διπλανά κτίρια και πολλές φορές τις Παρασκευές τα βράδια τους πετυχαίνω σε μια γειτονική παμπ να καπνίζουν ασταμάτητα Γκολουάζ και να μιλάνε. Τα χωριά φαντάσματα είναι άλλη υπόθεση»

Ο τόνος του Ερμή έγινε πάλι σοβαρός.

«Στο προηγούμενο ταξίδι μου πέρασα από τα Γραμμοχώρια. Σε κάποια σημεία  βλέπεις ταμπέλες που σου λένε από δω είναι τα τάδε χωριά, αλλά δεν υπάρχει τίποτα. Μόνο σωροί από πέτρες, γιατί όταν ξαναχτίστηκαν σπίτια στην περιοχή λεηλατήθηκαν οι πελεκημένες πέτρες των εγκαταλειμμένων σπιτιών. Στα Κορέστεια όμως, στο δρόμο από Καστοριά προς Πρέσπες και Φλώρινα στέκονται ακόμα κάποιοι πλίθινοι τοίχοι, σχεδόν όλοι γαζωμένοι από τις σφαίρες. Τα χωριά αυτά έγιναν φαντάσματα γιατί ο στρατός εφάρμοσε την υποχρεωτική μετακίνηση προς Καστοριά, Άργος Ορεστικό ή Νεστόριο για να μην υπάρχει άνθρωπος που να μπορεί να συνδράμει τους αντάρτες. Αλλά και γιατί η ζωή εκεί είχε γίνει αφόρητη. Οι νέοι είχαν πάει στον ΔΣΕ ή στο στρατό, με το καλό ή με το ζόρι. Κι όσοι απόμεναν έτρεμαν τη νύχτα μην έρθουν οι αντάρτες που ψάχνανε τροφή και τη μέρα οι στρατιώτες που έψαχνε να τιμωρήσουν όσους έδωσαν τροφή ή κάτι άλλο στους αντάρτες. Κυρίως πληροφορίες. Έπαιρναν και τα φαγώσιμα για να μη τα βρουν οι αντάρτες το βράδυ. Χωρίς ευγένειες, με κλωτσιά στην πόρτα κι ο ένας κι ο άλλος»

«Μετά τον Εμφύλιο γιατί δεν επέστρεψαν οι κάτοικοι;»

«Γιατί ως το 1963 απαγορευόταν. Άλλωστε πολλοί είχαν μεταναστεύσει αναζητώντας δουλειά σε Γερμανία και Αυστραλία. Έτσι αν πας σ’ εκείνα τα μέρη θα δεις ακόμα τα χωριά φαντάσματα»

Ξαφνικά, θυμήθηκα.

«Τα Κορέστεια δεν ήταν τα σλαβόφωνα χωριά, στα οποία κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ;»

Ο Ερμής έκανε μια κίνηση με το χέρι, επιβεβαιώνοντας. 

«Μετά το 1945, το ελληνικό κράτος, πέρα από την αντισλαβική του παράδοση, αντιμετώπισε τους Σλαβομακεδόνες ως θανάσιμη απειλή, γιατί είχαν σχέσεις και αναφορές στους δυο βασικούς εξωτερικούς εχθρούς, τον παλαιό και το νέο»

«Τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία»

«Ναι. Ο Εμφύλιος και ο κομμουνιστικός κίνδυνος παρουσιαζόταν σαν μια σλαβική εισβολή από το βορρά, μια εικόνα που της έδινε υπόσταση η ύπαρξη των Σλαβομακεδόνων. Οι οποίοι συνδεόντουσαν ιστορικά με το επαναστατικό κίνημα των κομιτατζήδων, στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού. Έπρεπε λοιπόν να αντιμετωπιστούν αποφασιστικά, με κάθε πρόσφορο μέσο, στα πλαίσια ενός νέου μακεδονικού αγώνα. Σε αυτό βοήθησε αποφασιστικά ο προσεταιρισμός των σλαβόφωνων με ελληνική συνείδηση. Ή που δήλωναν πως είχαν ελληνική συνείδηση»

«Ήταν πολλοί;»

«Δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία, αλλά ήταν ένα μεγάλο μέρος των σλαβόφωνων. Εκτός από τους αυθεντικούς σλαβόφωνους γκρεκομάνους, όσους δεν είχαν ακολουθήσει το ΣΝΟΦ, το ΝΟΦ και τελικά το ΚΚΕ και τον ΔΣΕ, υπήρχαν οι πολλοί βουλγαρίσαντες επί κατοχής, όσοι παρέμειναν στην Ελλάδα. Αυτοί, έχοντας σφοδρές αντιδικίες με τους λοιπούς Σλαβομακεδόνες ήταν επόμενο να ενταχθούν στις ελληνικές εθνικές δυνάμεις, με τίμημα την εγκατάλειψη της γλώσσας τους»

«Ήταν ασφαλές αυτό το κριτήριο;»

«Αποδείχτηκε πως ήταν, εκ του αποτελέσματος. Ένα άλλο ήταν η συμμετοχή στις εκλογές του 1946, στις οποίες το ΕΑΜ δεν συμμετείχε. Το σημαντικότερο όμως ήταν το μίσος που είχε αναπτυχθεί με τους άλλους Σλαβομακεδόνες. Και η δραστήρια παρέμβαση τοπικών πολιτικών και παραγόντων υπέρ της ενσωμάτωσής τους στο ελληνικό κράτος. Αποτέλεσμα ήταν πολλά χωριά πρώην κομιτατζήδων, οι οποίοι λίγα χρόνια πριν βρισκόντουσαν στην Οχράνα, να αποκτήσουν σκληρούς πυρήνες Ελλήνων εθνικιστών. Πολλά σλαβόφωνα χωριά εξοπλίστηκαν για να αμυνθούν κατά του ΔΣΕ. Στην Έδεσσα, στις αρχές του ‘48, πάνω από χίλιοι διακόσιοι Σλαβομακεδόνες υπηρετούσαν στο Στρατό ή είχαν καταταγεί στα ΜΑΥ. Στη Φλώρινα, σύμφωνα με τη έκθεση του ΔΣΕ προς τον ΟΗΕ, σχεδόν οι μισοί από τους εξοπλισμένους μοναρχοφασίστες, ήταν Σλαβομακεδόνες, ενώ υπήρχαν και τέσσερα εξοπλισμένα σλαβόφωνα χωριά. Και στην Καστοριά, από τα σαράντα εφτά οπλισμένα χωριά, τα δεκατρία ήταν αμιγώς σλαβόφωνα και άλλα δεκατέσσερα μεικτά»

«Ο Εμφύλιος ήταν και εσωτερικός πόλεμος μεταξύ των Σλαβομακεδόνων!»

Ο Ερμής έγνεψε καταφατικά.

«Τα χωριά που ακολουθούσαν το ΝΟΦ και τον ΔΣΕ τα περίμενε ισοπέδωση από τον Στρατό και εκδίωξη των κατοίκων τους»

«Δεν ήταν αυτονόητο;»

«Τίποτα δεν γίνεται από μόνο του, οργανωμένα και σε μαζική κλίμακα. Δίπλα στο στόχο για συντριβή του ΔΣΕ υπήρχε ένας δεύτερος, για εθνοκάθαρση στα μολυσμένα χωριά, ήδη από τις αρχές του 1948. Ο λόγος ήταν  για να αποφευχθεί η πιθανότητα δημιουργία μιας αυτόνομης εαμοσλαβικής λωρίδας στη Μακεδονία, η οποία θα είχε δική της διοίκηση και αρχές, υπό τον έλεγχο του ΔΣΕ, σε περίπτωση που ο Στρατός αναγκαζόταν να υποχωρήσει. Γι’ αυτό ο Στρατός ισοπέδωνε τα ύποπτα χωριά, ώστε αν τυχόν επέστρεφαν οι πρώην κάτοικοί τους, να μη βρουν ούτε τα σπίτια τους, ούτε τίποτα άλλο»

«Υπήρχε πράγματι τέτοια απειλή;»

«Όχι. Ήταν όμως ένα καλό πρόσχημα για να γίνει εθνοκάθαρση και οι  ανεπιθύμητοι χωρικοί να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τη χώρα. Μετά τη λήξη του Εμφυλίου βρέθηκαν στις ανατολικές χώρες τριάντα οχτώ χιλιάδες Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες. Αν προσθέσεις και τους πολλές χιλιάδες νεκρούς, αλλά και την πετυχημένη πολιτική της ενσωμάτωσης όσων έμειναν στο ελληνικό κράτος, βλέπεις πως στη δεκαετία του ’40, λύθηκε ριζικά και το τρίτο μεγάλο μειονοτικό πρόβλημα στην Ελλάδα, μετά τους Εβραίους και τους Τσάμηδες. Βοήθησε βέβαια και η πολιτική του ελληνικού κράτους μετά τον Εμφύλιο»

«Τι εννοείτε;»

Μετά  τον Εμφύλιο

«Το ελληνικό κράτος υλοποίησε ένα μελετημένο σχέδιο αντιμετώπισης των Σλαβομακεδόνων, που είχε δυο όψεις. Όσοι είχαν φύγει από τη χώρα να μην επιστρέψουν και όσοι είχαν μείνει να εξαναγκαστούν, εφόσον δεν είχαν μεταπέσει στην ελληνική συνείδηση, να εγκαταλείψουν τα χωριά τους και να μεταναστεύσουν, είτε σε άλλες περιοχές της χώρας, είτε εκτός αυτής. Το μήνυμα το έδωσαν άρθρα σε εφημερίδες. Μια απ’ αυτές έγραφε το Μάιο του 1952, υπάρχει επεξεργασμένο σχέδιο που το χαιρετίζουμε με όλη την καρδιά μας. Οι Σλαβομακεδόνες πρέπει να το καταλάβουν ότι, αν επιθυμούν να ζήσουν στην Ελλάδα, πρέπει να μετακινηθούν στα νότια. Και στις δικές τους περιοχές να μεταφερθούν Έλληνες από το νότο. Δεν μπορούν να κρατούν τις πιο απομακρυσμένες θέσεις της ασφάλειας της Ελλάδας.  Απλούστατα δεν έχουμε εμπιστοσύνη σε αυτούς»

«Δεν είχε μια λογική αυτό;»

«Όχι. Ήταν απολύτως προσχηματικό. Γιατί ήδη η Ελλάδα και η Γιουγκοσλαβία, η οποία θα μπορούσε δυνητικά να αποτελέσει απειλή, είχαν ήδη μεταβληθεί σε εγκάρδιους συμμάχους, κι αυτό δεν άλλαξε μέχρι σήμερα»

Είδε πως ξαφνιάστηκα.

«Μετά τη ρήξη με τον Στάλιν, η Γιουγκοσλαβία βρέθηκε όχι μόνο απομονωμένη, αλλά και άμεσα απειλούμενη, αφού οι σοβιετικοί θα μπορούσαν να εισβάλλουν, μέσω Βουλγαρίας. Οι ΗΠΑ έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία, για να τραβήξουν τη Γιουγκοσλαβία προς τη δύση. Αυτό όμως είχε ως απαραίτητη προϋπόθεση την εξομάλυνση των σχέσεων  της Γιουγκοσλαβίας με την Ελλάδα, παρά τα όσα είχαν προηγηθεί  ως τις αρχές του 1949. Και παρά το ανοιχτό μακεδονικό ζήτημα»

«Οι πιέσεις των ΗΠΑ προς την Ελλάδα είχαν αποτέλεσμα, μετά από όσα είχε κάνει η Γιουγκοσλαβία υπέρ του ΔΣΕ;»

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ζητούσαν μόνο εξομάλυνση των σχέσεων, αλλά και στρατιωτική συνεργασία των δύο χωρών. Γιατί, όπως εξηγούσαν οι  ελληνικές εφημερίδες το Νοέμβριο του 1950, η ελληνογιουγκοσλαβική συνεργασία θα είχε ως αποτέλεσμα την αποκοπή της Αλβανίας του Εμβέρ Χότζα και τη σύσφιξη της Βουλγαρίας από νότια και δυτικά. Με αυτή την προοπτική αναβίωσε, κατά κάποιον τρόπο η Μεγάλη Ιδέα, για τελευταία φορά»

«Δεν ήταν πια πολύ αργά για κάτι τέτοιο;»

«Η Μεγάλη Ιδέα δεν είχε να κάνει με την αντικειμενική πραγματικότητα, αντίθετα υπήρξε συνήθως το άλλοθι των αποτυχημένων και αναξιόπιστων πολιτικών για να ξεφεύγουν από την πραγματικότητα. Εξαιρώ τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Ο πολιτικά αποτυχημένος υιός του, ο Σοφοκλής, σε συνέντευξή του στην Ντέιλι Μέιλ το Φλεβάρη του 1951, οραματιζόταν ότι μετά την ελληνογιουγκοσλαβική  προσέγγιση, θα μπορούσαμε να προελάσουμε προς το Δούναβη. Ότι θα μεταβάλλουμε τη χώρα μας στο ορμητήριό από το οποίο θα καταφερθεί πλήγμα στην καρδιά της Ρωσίας. Γιατί η Ουάσιγκτον θέλει να κάνει την Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία ένα συμπαγές φράγμα κατά του επεκτατισμού της Ρωσίας και γι’ αυτό ενδιαφέρεται για την προσέγγιση των δύο χωρών, όπως και για τη μείωση της έντασης μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και Αυστρίας. Κάποιοι θεωρούν ότι αυτά τα αμερικανικά σχέδια ήταν πίσω από την ανάδειξη του Πλαστήρα στη θέση του Πρωθυπουργού, αντί να αναλάβει ο Τσαλδάρης, που ήταν αρχηγός του πρώτου κόμματος»

«Θεωρίες συνωμοσίας;»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Ναι. Αλλά το Βήμα έγραψε, τον Απρίλιο του 1951, ότι οι Γιουγκοσλάβοι επιμένουν πως η εμφάνιση της Ελλάδας με άλλη πολιτική όψη είναι αναγκαία, για λόγους και εσωτερικής και διεθνούς γιουγκοσλαβικής σκοπιμότητας. Ότι σε αυτό ταυτίζονται με τις απόψεις του Λονδίνου και της Ουάσινγκτον. Ότι όπως οι δυτικοί έτσι και οι Γιουγκοσλάβοι εκφράζουν τη βεβαιότητα ότι οσονούπω θα επέλθει στην Ελλάδα μεταβολή της κυβέρνησης, η οποία θα εμφανίσει τη χώρα δημοκρατική και θα επιτρέψει στη Γιουγκοσλαβική πολιτική να κινηθεί ευκολότερα»

«Δημοσιογραφικές εκτιμήσεις…»

«Σωστά.  Θα είχαν επηρεάσει και τον Τίτο, ο οποίος δήλωσε  ότι η δυνατότητα συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Γιουγκοσλαβίας εξαρτάται από τις εσωτερικές εξελίξεις στην Ελλάδα. Και προέβλεψε ότι η εσωτερική κατάσταση της Ελλάδας πιθανά θα σημειώσει  γρήγορα στροφή προς το καλύτερο, έτσι ώστε οι σχέσεις των δύο χωρών θα βελτιωθούν και θα αποκατασταθεί η μεταξύ τους συνεργασία. Το Βήμα, που είχε τις δηλώσεις του Τίτο, πρόσθετε ότι οι Αμερικανοί έχουν ακριβώς την ίδια άποψη με τον Τίτο και σημειώνουν ότι θα ήταν  ακατανόητη στενοκεφαλιά από ελληνικής πλευράς να μη διευκολυνθούν τα πράγματα με το σχηματισμό μιας προοδευτικής κυβέρνησης, δηλαδή μιας κυβέρνησης του κέντρου, υπό την προεδρία του στρατηγού Πλαστήρα»

«Πάλι δεν τον ήθελε η μπάλα τον Τσαλδάρη…»

 Ο Ερμής γέλασε.

«Στα 1953, η Ελλάδα η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία υπόγραψαν μια τριμερή συνθήκη φιλίας και συνεργασίας και την επόμενη χρονιά τη συνθήκη συμμαχίας, πολιτικής συνεργασίας και αμοιβαίας βοήθειας. Ο Τίτο έκανε επίσημη επίσκεψη στην Ελλάδα και του επιφυλάχθηκε θερμή υποδοχή. Φυσικά, οι Σλαβομακεδόνες είχαν πάψει προ πολλού να είναι σημαντικό θέμα για τις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Γιουγκοσλαβίας. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έγινε πιο ήπια η στάση του ελληνικού κράτους απέναντί τους. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Όπως έγραψε το Βήμα, το Φλεβάρη του 1952 έγινε μια σύσκεψη στα γραφεία του τρίτου Σώματος Στρατού, στην οποία έλαβε μέρος και ο υπουργός Βορείου Ελλάδος Στράτος. Εξετάστηκε το θέμα του επαναπατρισμού των παραμεθόριων πληθυσμών, που η κυβέρνηση το θεωρούσε ζωτικό. Επειδή το ζήτημα της ασφάλειας παρέμενε πρωταρχικό, προτάθηκε, στα χωριά που θα ανοικοδομηθούν, να επανέλθουν οι πρώην κάτοικοι  χωριών που  συμπτύσσονται. Αλλά από αυτούς, μόνο όσοι έχουν εγνωσμένα εθνικά φρονήματα. Εάν σε κάποιες περιοχές οι κάτοικοι είναι μη εθνικών φρονημάτων, εκεί θα εγκατασταθούν εθνικόφρονες από άλλες περιοχές. Στο έργο θα συμβάλουν ιδιαίτερα οι στρατιωτικές αρχές, αφού πρόκειται για ζητήματα ασφαλείας, αλλά και γιατί πρόκειται να αποκατασταθούν γεωργικώς πολλοί έφεδροι»

«Το τερπνόν μετά του ωφελίμου…»

«Του δήθεν ωφελίμου. Τον Αύγουστο του 1953, ψηφίστηκε ο νόμος 2536, που ρύθμιζε τα σχετικά θέματα. Στην εισηγητική έκθεση υπήρχε ο στόχος. Να  αποικιστούν ξανά οι εγκαταλειμμένες περιοχές με νέους εποίκους, που εμφορούνται με υγιή εθνική συνείδηση. Οι περιουσίες ήταν το κομβικό ζήτημα που ρυθμιζόταν. Ο νόμος προέβλεπε ότι θεωρούνται εγκαταλελειμμένα ακίνητα που ανήκουν σε πρόσωπα που διέφυγαν παράνομα στο εξωτερικό, ακόμα και αν τα διαχειρίζονται συγγενείς ή αντιπρόσωποι των ιδιοκτητών. Τρία χρόνια μετά τον εκπατρισμό του ιδιοκτήτη, αυτός χάνει κάθε δικαίωμα στα ακίνητα αυτά, τα οποία περνούν στην κυριότητα του δημοσίου»

«Και αν εμφανιζόταν;»

«Ο νόμος προέβλεπε ότι ακόμα κι αν εμφανιζόταν, δεν ανακτούσε κανένα δικαίωμα σε αυτά. Ούτε κάποιος τρίτος, συγγενής ή αντιπρόσωπος, είχε δικαίωμα να τα διεκδικήσει  με ένδικα ή οποιοδήποτε άλλα μέσα. Αυτές οι διατάξεις ίσχυαν ακόμα και στην περίπτωση που τα ακίνητα είχαν ήδη περάσει στην κυριότητα των κληρονόμων του ιδιοκτήτη. Γιατί στο στόχαστρο έμπαιναν όχι μόνο οι πολιτικοί πρόσφυγες, αλλά και οι οικογένειές τους που είχε τύχει να παραμείνουν στην Ελλάδα. Το κράτος δήμευε τις περιουσίες και από τους κληρονόμους και τους αφαιρούσε το δικαίωμα να υπερασπίσουν δικαστικά την ιδιοκτησία τους ή να διεκδικήσουν με οποιοδήποτε τρόπο την επανάκτηση της στο μέλλον. Βέβαια αυτά ήταν καραμπινάτη παραβίαση  του ελληνικού Συντάγματος, στα θέματα προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας. Γεγονός που επισημάνθηκε από βουλευτές της αντιπολίτευσης, χωρίς όμως να αλλάξουν οι σχετικές προβλέψεις. Οι οποίες ίσχυαν όχι μόνο σε αυτούς που είχαν φύγει στο εξωτερικό, αλλά και όσους εγκατέλειψαν τα χωριά τους και κατέφυγαν σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Και μάλιστα με αυστηρότερες διατάξεις, καθώς η οριστική εγκατάλειψη τεκμηριωνόταν είτε με την πάροδο διετίας και όχι τριετίας, ακόμα κι αν υπήρχε συστηματική εκμίσθωση του κλήρου σε τρίτους»

«Προβλεπόταν κάθε περίπτωση…»

«Ναι. Ο υπουργός Βορείου Ελλάδος Στράτος είπε σταράτα στη Βουλή ότι είχε υπόψη του πλείστας περιπτώσεις ανθρώπων οι οποίοι δεν πρέπει να επανέλθουν. Ο νόμος προέβλεπε κάποιες εξαιρέσεις, για τη σύζυγο ή τα παιδιά του ιδιοκτήτη, που είχε εγκαταλείψει την περιουσία του. Οι οποίοι θα μπορούσαν να την επανακτήσουν, όλη ή ένα μέρος της, υπό την προϋπόθεση ότι θα το ενέκρινε η αρμόδια επιτροπή απαλλοτριώσεων, έχοντας απαραιτήτως θετική  βεβαίωση από το Γενικό Επιτελείο Στρατού ή από εξουσιοδοτημένη από αυτό στρατιωτική ή αστυνομική αρχή, ότι δεν υπάρχει αντίρρηση εκ μέρους τους, που να υπαγορεύεται από λόγους εθνικής ασφάλειας. Αν βεβαίωναν δηλαδή κάποιοι αξιωματικοί του στρατού ή της Χωροφυλακής ότι η συνείδηση της χήρας είχε μεταπέσει από βουλγαρική ή ρευστή, σε ελληνική»

Ο Ερμής άναψε τσιγάρο.

«Ο ίδιος νόμος του 1953 είχε προβλέψεις και για τους νέους ιδιοκτήτες»

«Απόστρατοι που αποκαθίσταντο γεωργικώς;»

«Ναι. Όχι μόνο του Στρατού, αλλά και υπαξιωματικοί και αξιωματικοί της Χωροφυλακής. Επίσης, θύματα  και ανάπηροι πολέμου σε αυτές ή άλλες περιοχές, που προέρχονταν από αγροτικές οικογένειες,  άσχετα αν ήταν ακτήμονες, αν ήταν τότε αγρότες ή αν έπαιρναν σύνταξη. Όλοι αυτοί  δικαιούνταν στέγαση στον τόπο της εγκατάστασης τους, σε παλιά οικήματα που μπορούσαν να επισκευαστούν ή σε νεόκτιστα, με επιμέλεια και δαπάνες της αρμόδιας υπηρεσίας. Δικαιούνταν επίσης πλήρη γεωργικό εξοπλισμό και έξοδα διατροφής για τους ίδιους και τις οικογένειές τους, μέχρι την πρώτη συγκομιδή της δικής τους εσοδείας. Κι αν προέρχονταν από άλλες περιφέρειες, τα έξοδα της μετακίνησής τους  καλύπτονταν από το κράτος, μέσω της Αγροτικής Τράπεζας»

«Καλά όσοι Σλαβομακεδόνες είχαν φύγει, όσοι είχαν μείνει, πως θα επιβίωναν;»

Ο Ερμής σήκωσε τους ώμους.

«Ο νόμος δεν προέβλεπε κάτι γι’ αυτούς. Ούτε προβλέφτηκε κάτι στα σχεδόν τριάντα χρόνια που πέρασαν, εν μέρει γιατί αντιδρούσαν και αντιδρούν οι πολιτικοί που εξέφραζαν τα συμφέροντα όσων είχαν καταλάβει τις περιουσίες με το νόμο του 1953. Πάντοτε με το πρόσχημα της εθνικής ασφάλειας»

«Οι πρόσφυγες όμως τώρα επιστρέφουν…»

«Όχι όσοι δεν είναι Έλληνες το γένος, δηλαδή οι Σλαβομακεδόνες, από τους οποίους έχει αφαιρεθεί η ελληνική ιθαγένεια»  

Ο Ερμής έμεινε για λίγο στις σκέψεις του.

«Μετά τον Εμφύλιο, οι Σλαβομακεδόνες πήγαν στη Γιουγκοσλαβία;»

«Όχι όλοι. Ίσως οι μισοί. Ήδη στα τέλη του 1945 βρισκόντουσαν στη Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας σχεδόν εννέα χιλιάδες σλαβόφωνοι από την Ελλάδα, μαζί με τους τριακόσιους που είχαν πάει στο Μπούλκες. Το ρεύμα είχε αρχίσει τον καιρό της κατοχής, όταν  εγκαταστάθηκαν στο Μοναστήρι βουλγαρόφιλοι από Καστοριά, Φλώρινα και Έδεσσα. Ένα μέρος τους πέρασε στη Βουλγαρία, όταν αποχώρησαν οι Βούλγαροι από το Γιουγκοσλαβικό έδαφος. Στα τέλη του ’44 κατέφυγαν στη ΛΔΓ τα δυο σλαβομακεδονικά τάγματα του ΕΛΑΣ, περίπου δυο χιλιάδες άνδρες. Στις αρχές του 1950 βρισκόντουσαν στη Γιουγκοσλαβία περίπου δεκαοχτώ χιλιάδες Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες, οι περισσότεροι στη ΛΔΓ. Την επόμενη χρονιά είχαν αυξηθεί σε δεκαεννέα χιλιάδες. Συμπεριλαμβάνονταν περίπου 1600 παιδιά, πολλά από τα οποία έφυγαν τα επόμενα χρόνια για την Ελλάδα, καθώς εξελισσόταν ένα πρόγραμμα επανένωσης των οικογενειών, υπό τον έλεγχο του ΟΗΕ»

«Οι υπόλοιποι πέρασαν στη Γιουγκοσλαβία μετά την ήττα του ΔΣΕ;»

«Όχι. Το πρώτο κύμα προσφύγων από την Ελλάδα προς τη ΛΔΓ παρατηρήθηκε μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, ως τον Ιούλιο του 1945. Για όσους είχαν υπηρετήσει στον ΕΛΑΣ, οφειλόταν στη δράση των παρακρατικών ομάδων και στις διακρίσεις στη διανομή της βοήθειας από την ΟΥΝΡΑ, που δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα επιβίωσης στις οικογένειές τους.  Μια άλλη κατηγορία ήταν όσοι είχαν δοσιλογική δράση κατά Ελλήνων στην περίοδο της κατοχής και φοβόντουσαν για τις συνέπειες. Το δεύτερο κύμα εκδηλώθηκε αμέσως μετά τις εκλογές του 1946, όταν εντάθηκε η δράση των παρακρατικών, οργανωμένων και καθοδηγούμενων από το κράτος, εναντίον των Σλαβομακεδόνων. Στα τέλη του ’46 οι πρόσφυγες ήταν περίπου δεκατέσσερις χιλιάδες. Στη ΛΔΓ πέρασαν επίσης σλαβόφωνοι από την ανατολική Μακεδονία, που είχαν εγκατασταθεί ως Βούλγαροι στη Βουλγαρία, κατά την διάρκεια της κατοχής. Μετά τη ρήξη Τίτο – Στάλιν, μετακινήθηκαν για μια ακόμα φορά, προς τη Βουλγαρία. Το τρίτο κύμα διάρκεσε όσο δρούσε ο ΔΣΕ και κάποιοι έφτασαν εκεί μετά την ήττα»

«Σε τι συνθήκες ζούσαν αυτοί οι πρόσφυγες;»

«Σε δύσκολες, για να μην πω άθλιες. Αν και η βοήθεια προς αυτούς ήταν γενναιόδωρη και εν πολλοίς αποτελεσματική. Και σε πρώτο χρόνο, όπου έπρεπε να τραφούν, να ντυθούν και να τους προσφερθεί περίθαλψη και σε δεύτερο, όπου έπρεπε να τους εξασφαλιστεί στέγη και εργασία, εκπαίδευση και επιμόρφωση. Παράλληλα έπρεπε να συντηρηθούν οι ανάπηροι ή να εκπαιδευτούν για να δουλέψουν σε κατάλληλες θέσεις. Οι γκρίνιες και η καχυποψία δεν έλειψαν, αλλά σε γενικές γραμμές όλα πήγαν καλά. Πιο δύσκολα ήταν τα πολιτικά προβλήματα, που αφορούσαν τους Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες»

«Το πρόβλημα της ενσωμάτωσης στον μακεδονισμό;»

«Ναι. Κάποιοι θεωρούσαν τον Τίτο προδότη και υπεύθυνο για την ήττα του ΔΣΕ. Πολλοί ήθελαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα ή να μεταναστεύσουν στη Δύση ή στις ανατολικές χώρες»

«Η Ελλάδα τους δεχόταν;»

«Ναι, υπό την προϋπόθεση ότι θα δήλωναν πως είναι Έλληνες. Φυσικά, οι υπηρεσίες της Γιουγκοσλαβίας τους είχαν υπό παρακολούθηση. Κάποιοι κατέληξαν στη φυλακή. Λέγεται ότι πάνω από τρεις χιλιάδες πρόσφυγες είχαν δηλώσει στο ελληνικό προξενείο διάθεση επιστροφής στην Ελλάδα, ενώ οι Γιουγκοσλαβικές υπηρεσίες εκτιμούσαν ότι πάνω από ένας στους τέσσερις θα επέστρεφε στην ελληνική Μακεδονία, αν η ελληνική κυβέρνηση τους χορηγούσε αμνηστία. Γι’ αυτό γινόταν εκ μέρους του κράτους μια εντατική προσπάθεια μακεδονοποίησης των Σλαβομακεδόνων προσφύγων, καθώς ήταν πολλοί που δεν είχαν ακόμα ξεπεράσει το στάδιο της ρευστής συνείδησης»

«Με ποιους τρόπους;»

«Στα 1949 ιδρύθηκε η Ένωση Προσφύγων από τη Μακεδονία του Αιγαίου, για να διευκολύνει τη μακεδονοποίηση. Η Ένωση εξέδιδε και εφημερίδα, στην οποία παρουσιαζόταν η υπό διαμόρφωση μακεδονική ιδεολογία. Στο πολιτικό επίπεδο, χτυπούσε τον Ζαχαριάδη και την ηγεσία του ΚΚΕ. Τον Μάιο του 1954 όμως δόθηκε εντολή διακοπής της έκδοσης»

«Γιατί;»

«Γιατί οι φανατικοί Μακεδόνες εμπόδιζαν την προσέγγιση της Γιουγκοσλαβίας με την Ελλάδα. Ιδιαίτερα με την καλλιέργεια του αλυτρωτισμού σε όσους είχαν παραμείνει στην ελληνική Μακεδονία, οι οποίοι θεωρούνταν σκλαβωμένοι και αλύτρωτοι αδελφοί. Οι οποίοι θα ελευθερωνόντουσαν αν γινόταν η ένωσή τους με τη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Το πνεύμα της ΕΜΕΟ επιβίωνε και επιβιώνει ακόμα, μέσα από τον αλυτρωτισμό της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας, μεταλλαγμένο σε μακεδονισμό»

«Το θεωρείτε επικίνδυνο;»

«Όχι, όσο υπάρχει ενιαία Γιουγκοσλαβία. Αν αυτό κάποτε αλλάξει, θα εξαρτηθεί από το είδος την αλλαγής. Να δούμε πως θα επηρεάσει τα πράγματα το γεγονός ότι το ΠΑΣΟΚ που θα αναγνωρίσει την Εθνική Αντίσταση, όπως λένε πια την Αντίσταση, σκοπεύει να μην επιτρέψει τον επαναπατρισμό όσων δεν είναι Έλληνες στο γένος»

«Οι αυτονομιστές των Σκοπίων είχαν πολιτική ελευθερία ή ελέγχονταν από το Βελιγράδι;»

«Ήταν περισσότερο ελεύθεροι, παρά ελεγχόμενοι. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το Βελιγράδι δυσφορούσε με τη δράση τους, αρκεί να μην ξεπερνούσαν κάποια όρια και δυσκόλευαν τους κρατικούς στρατηγικούς στόχους της Γιουγκοσλαβίας, στην εξωτερική πολιτική»

«Αυτό σημαίνει ότι το Βελιγράδι απλά τους χρησιμοποιούσε, όποτε το βόλευε;»

«Ναι. Όπως έκαναν και κάνουν όλα τα κράτη, με τις εθνικιστικές μειονότητες στο εσωτερικό τους»

«Είπατε ότι στη Γιουγκοσλαβία βρέθηκαν περίπου οι μισοί Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες. Οι υπόλοιποι;»

«Οι περισσότεροι στην Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία και τη Ρουμανία. Στη Βουλγαρία βρέθηκαν ελάχιστοι, περίπου εκατό και απ’ αυτούς ένα μέρος μετοίκησε στη ΛΔΜ.  Στη Ρουμανία, οι Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες, υπό τη επιρροή του ΚΚΕ, θεωρούνταν κομινφορμιστές, δηλαδή φιλοσοβιετικοί. Μετά την αποκατάσταση των σχέσεων, επέστρεψαν σταδιακά στη Γιουγκοσλαβία. Στην Πολωνία βρέθηκαν οχτακόσια παιδιά σλαβομακεδονικής καταγωγής. Υπήρχαν πολλοί περισσότεροι μεγάλοι. Η εφημερίδα που εξέδιδε η προσφυγική ένωση έβγαινε στα ελληνικά και στα σλαβομακεδόνικα. Οι Πολωνοί τους θεωρούσαν φιλοτιτικούς, δηλαδή αντισοβιετικούς και τους αντιμετώπιζαν επιφυλακτικά. Μετά το 1956, περίπου πέντε χιλιάδες τριακόσιοι Σλαβομακεδόνες μετανάστευσαν στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Λίγες εκατοντάδες προτίμησαν να μείνουν στην Πολωνία»

«Πως εξηγείται ο μεγάλος αριθμός Σλαβομακεδόνων προσφύγων στην Πολωνία;»

«Ένα μέρος, τουλάχιστον, οφείλεται στο ότι εκεί υπήρχε μεγάλο, οργανωμένο και σύγχρονο νοσοκομείο για τους τραυματίες. Για τους υπόλοιπους, δεν γνωρίζω»

«Είπατε ότι πολλοί βρέθηκαν στη Τσεχοσλοβακία»

«Ναι. Στα 1950  το ΚΚΕ υπολόγιζε πως υπήρχαν τρεις χιλιάδες οχτακόσιοι Σλαβομακεδόνες, σε ποσοστό τριάντα δύο τοις εκατό των προσφύγων από Ελλάδα. Και χίλια οχτακόσια παιδιά, από τις τρεισήμισι χιλιάδες.  Τα πρώτα χρόνια λειτουργούσαν οργανώσεις των Σλαβομακεδόνων προσφύγων, αλλά διαλύθηκαν, μετά από απαίτηση των αρχών. Η προσφυγική εφημερίδα Αγωνιστής κυκλοφορούσε από το 1950 ως τα 1977 στα ελληνικά και τα σλαβομακεδονικά»

«Άρα έμειναν πολλοί, για μεγάλο διάστημα»

«Στα 1962 υπήρχαν ακόμα χίλιοι οχτακόσιοι. Στα 1968 ο Τίτο τους πρότεινε να εγκατασταθούν στην Ομόσπονδη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας, προσφέροντάς τους σημαντικά κίνητρα. Δωρεάν κατοικία, εργασία και διάφορα κοινωνικά επιδόματα. Τον άκουσαν πάνω από χίλιοι διακόσιοι, ανάμεσά τους και ορισμένοι που ως τότε δήλωναν Έλληνες. Δήλωσαν Μακεδόνες και έφυγαν για τη Γιουγκοσλαβία. Η φυγή συνεχίστηκε στη δεκαετία του 1970, είτε προς τη Γιουγκοσλαβία, είτε σε συγγενικά στον Καναδά και στην Αμερική, για όσους είχαν εκεί συγγενείς»

«Και τα παιδιά;»

«Τα πρόσεξαν πολύ, αλλά ήταν πάντα στο επίκεντρο του ανταγωνισμού Ελλήνων και Σλαβομακεδόνων προσφύγων. Για παράδειγμα, σε κάποιους παιδικούς σταθμούς οι δάσκαλοι άλλαζαν τα ελληνικά ονόματα των παιδιών δίνοντάς τους σλαβική κατάληξη»

«Είχαν ελληνικά ονόματα;»

«Ναι. Οι σλαβόφωνοι της Ελληνικής Μακεδονίας χρησιμοποιούσαν ελληνικά ονοματεπώνυμα και το ελληνικό αλφάβητο στις επαφές τους με τις αρχές και το κόμμα. Μεταξύ τους, μιλούσαν τα μακεδονικά. Η αλλαγή του επιθέτου σηματοδοτούσε την αλλαγή εθνικότητας. Το παιδί από σλαβόφωνος Έλληνας ρευστής ή απροσδιόριστης συνείδησης, γινόταν Σλαβομακεδόνας»

«Δε φανταζόμουν ότι θα υπήρχαν τέτοιες διαμάχες μεταξύ των προσφύγων…»

Ο Ερμής γέλασε.

«Πως το είπαν ο ποιητής και ο Σαββόπουλος; Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλασε! Παρόλο το μαρξιστικό λούστρο, όλοι παρέμεναν βαθύτατα Βαλκάνιοι. Στην Τσεχοσλοβακία, οι Σλαβομακεδόνες τοποθετήθηκαν μαζί με τους Έλληνες, στις περιοχές κοντά στα πολωνικά σύνορα, ανάμεικτα και οι σχέσεις ήταν ομαλές. Τραγουδούσαν μαζί τα αντάρτικα τραγούδια. Κάποιοι είχαν σλαβομακεδονική καταγωγή, αλλά μιλούσαν ελληνικά και ποτέ δεν έμαθαν τα  μακεδονικά. Ιδιαίτερα όσοι είχαν κάνει μεικτούς γάμους, μεταξύ Ελλήνων και Σλαβομακεδόνων»

«Υπήρχαν τέτοιοι γάμοι;»

«Γιατί όχι; Εδώ έγιναν μεικτοί γάμοι ανάμεσα σε αριστοκράτες Ίωνες και τουρκόφωνους Ανταβαλιώτες, στα Νέα Ρόδα της Χαλκιδικής. Ή ανάμεσα σε Βλάχους και  Σαρακατσάνους, στη Ελασσόνα. Οι Σλαβομακεδόνες γονείς δεν είχαν ποτέ πρόβλημα, αν το παιδί τους έπαιρνε Έλληνα γαμπρό ή νύφη. Αντίθετα είχαν πρόβλημα αν διάλεγε Τσέχο ή Ρουμάνο ή Πολωνό. Κάποιοι ενσωματώθηκαν πλήρως στην ελληνική κοινότητα»

«Τότε γιατί στράβωσαν οι σχέσεις;»

«Καταρχήν και οι Έλληνες και οι Σλαβομακεδόνες πρόσφυγες έγιναν κομμάτια και συγκρούστηκαν άγρια στο εσωτερικό τους. Για τις μεταξύ τους σχέσεις, πήγαιναν μαζί στις γιορτές, αλλά οι Έλληνες δεν συμμετείχαν στην επέτειο του Ίλιντεν, προφανώς επειδή δεν τους αφορούσε ή ήταν αντίθετοι, επειδή ήταν η επέτειος μιας ξένης επανάστασης. Έπειτα ήταν ο Ζαχαριάδης, που κάποιοι τον θεωρούσαν υπεύθυνο, ακόμα και πριν καθαιρεθεί. Οι Σλαβομακεδόνες θεωρούσαν ότι οι Έλληνες είχαν καλύτερη μεταχείριση εκ μέρους του κόμματος, για παράδειγμα στη διανομή των σπιτιών. Δημιουργήθηκε μια ψυχολογία θύματος που πάντα αδικείται από τον κακό Έλληνα. Αν κάποιος Σλαβομακεδόνας ζητούσε άλλο σπίτι και του έλεγαν πως δεν υπήρχε διαθέσιμο, ενώ βρισκόταν άλλο σπίτι για τον Έλληνα γείτονα, το απέδιδε στη καταγωγή του και η συμπεριφορά του άλλαζε, σε σημείο που να αλλάζει η ταυτότητά του, με στροφή στον μακεδονισμό»

«Προφανώς υπήρχε και τους πρόσφυγες ρευστότητα της συνείδησης…»

«Ναι. Όλα αυτά τα είχε επισημάνει πολύ νωρίς το ΚΚΕ και το γνωρίζουμε από ένα ντοκουμέντο, τα  συμπεράσματα μιας σύσκεψης εβδομήντα δύο Σλαβομακεδόνων στελεχών, τα οποία  βασικά εγκρίθηκαν από το Πολιτικό Γραφείο το Σεπτέμβρη του 1951. Στο πολιτικό επίπεδο, οι εβδομήντα δύο συμφωνούσαν απολύτως με την πολιτική του ΚΚΕ της 6ης Ολομέλειας του 1949, δηλαδή στο ζήτημα της ισοτιμίας. Και καταδίκαζαν τη φασιστική συμμορία του Βελιγραδίου, σε πράκτορες ή πολιτικούς ακολούθους της οποίας απέδιδαν τις μεγαλύτερες κακοτυχίες. Διαπίστωναν όμως ότι προβλήματα δημιουργούσαν, η πολιτική υστέρηση των δικών τους στελεχών, αλλά και η μεγαλοελλαδίτικη σοβινιστική συμπεριφορά κάποιων στελεχών του ΚΚΕ απέναντί τους, από τον καιρό της κατοχής και στη συνέχεια. Έτσι παρατηρούνταν σοβινιστικές εκδηλώσεις και από Σλαβομακεδόνες. Για παράδειγμα, έλεγαν οι εβδομήντα δύο, Σλαβομακεδόνες δάσκαλοι εμπόδισαν τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στα σλαβομακεδονόπουλα. Και Έλληνες δάσκαλοι περιόρισαν στο ελάχιστο τις ώρες διδασκαλίας της μακεδονικής γλώσσας. Στελέχη απαγόρευσαν σε Σλαβομακεδόνες να γιορτάσουν το Ίλιντεν, τέτοια»

«Στενάχωρα όλα αυτά, αλλά όχι τραγικά…»

«Έλεγαν κι άλλα. Ότι Σλαβομακεδόνες δεν ήθελαν να πάνε στη δουλειά μαζί με Έλληνες. Κι άλλοι που πήγαν, εκδήλωσαν τάσεις να αποχωρίσουν. Ότι υπάρχουν διακρίσεις ανάμεσα στα παιδιά. Ότι γίνεται περιορισμένη δουλειά στελεχών τους Σλαβομακεδόνες. Ότι υπάρχει καθυστέρηση δουλειάς γιατί υπάρχουν τιτικοί δάσκαλοι και άλλα σοβινιστικά στοιχεία. Τέτοια»

«Υπήρχε όντως άσχημο κλίμα, για να τα εγκρίνει όλα αυτά το Πολιτικό Γραφείο…»

Ο Ερμής γέλασε και αναρωτήθηκα γιατί.

«Να προσέχεις τις αφανείς λέξεις. Δεν ενέκρινε, βασικά ενέκρινε. Δηλαδή ενέκρινε, αλλά δεν αναγνώρισε στο ντοκουμέντο των εβδομήντα δύο το κύρος που αναλογεί σ’ ένα επίσημο κομματικό κείμενο»

Γέλασα κι εγώ.

«Δεν είμαι εξοικειωμένος…»

«Δεν είναι εύκολη δουλειά να κατανοείς τα κομματικά κείμενα, πολλές φορές πρέπει να διαβάζεις ανάμεσα στις γραμμές ή τις λέξεις. Οι εβδομήντα δύο κατέληγαν σε κάποιες προτάσεις. Να αναδειχτούν τολμηρά νέα κομματικά στελέχη από τους Σλαβομακεδόνες. Να διδάσκονται στα παιδιά τρεις γλώσσες. Σλαβομακεδονικά,  ελληνικά και η γλώσσα της λαϊκής δημοκρατίας που τα φιλοξενούσε. Να διαλυθεί το ΝΟΦ, που αποδείχθηκε βασικά ανίκανο και η ηγεσία του είχε προδοτικό και πρακτορικό ρόλο και ήταν όργανο εξυπηρέτησης ξένων εχθρικών συμφερόντων, δηλαδή του Τίτο. Και των Άγγλων, που προτιμούσαν η Θεσσαλονίκη να καταλήξει στον Τίτο, παρά στον ΕΛΑΣ»

«Τι είναι πάλι αυτό;»

Ο Ερμής έκανε μια κίνηση, που σήμαινε μη δίνεις σημασία.

«Πρότειναν επίσης να διαλυθεί η κομματική οργάνωση για τους Σλαβομακεδόνες, η ΚΟΕΜ και να δημιουργηθεί μια νέα, με την επωνυμία Ίλιντεν. Η οποία πράγματι ιδρύθηκε, αλλά διαλύθηκε κι αυτή με τη σειρά της στα 1954, επειδή υπήρχαν υποψίες από το ΚΚΕ και κυρίως από τις μυστικές υπηρεσίες των σταλινικών λαϊκών δημοκρατιών, ότι και η Ίλιντεν είχε μετατραπεί σε όργανο πρακτόρων του Τίτο»

«Τρελοκομείο…»

«Αποτέλεσμα της ήττας και της εξορίας.  Ήταν επόμενο να υπάρχει δυσφορία και εριστική διάθεση στους κόλπους του ΚΚΕ, που προσπαθούσε να βρει τα αίτια της ήττας ή για την ακρίβεια να φορτώσει την ήττα σε κάποιους αποδιοπομπαίους τράγους. Η αναζήτηση δεν απέκλειε τους Σλαβομακεδόνες, αντίθετα ο δικός τους χώρος ήταν αυτονόητα ύποπτος, εξαιτίας του Τίτο. Έτσι, μαζί με την ηγετική ομάδα του ΝΟΦ, άρχισαν να διώκονται αρκετοί Σλαβομακεδόνες, γιατί θεωρήθηκαν ως ύποπτοι πράκτορες»

«Χωρίς αποδείξεις, υποθέτω…»

«Απόδειξη ήταν η αποκλίνουσα πολιτική άποψη και, πολύ περισσότερο, η κριτική στην κομματική ηγεσία. Οι Έλληνες τους κατηγορούσαν ότι ενδιαφέρονται μόνο για να ικανοποιήσουν τις δικές τους φιλοδοξίες για αυτόνομη Μακεδονία και όχι για ανοικοδόμηση του σοσιαλισμού στην Ελλάδα. Και όταν αντιλήφθηκαν ότι ο πόλεμος χάνεται, πήγαν με την πλευρά του Τίτο. Οι μυστικές υπηρεσίες τους παρακολουθούσαν, ενώ δεν έλειψαν η καχυποψία και καρφώματα, μεταξύ τους. Παλιοί φίλοι και συναγωνιστές αλληλοκατηγορούνται ως αντικομμουνιστές και προδότες»

«Ακριβώς όπως έκαναν και οι Έλληνες σύντροφοί τους…»

«Υπήρχε κλίμα φόβου και ανασφάλειας στους κόλπους των Σλαβομακεδόνων, τα πρώτα χρόνια μετά το 1950. Χειροτέρεψε με τη διαγραφή του Ζαχαριάδη, στα 1956. Η πλειοψηφία τους ήταν με το μέρος του, γιατί αυτός τους είχε υποσχεθεί  ισοτιμία και στη συνέχεια αυτονομία, οπότε ήταν αναμενόμενο να τον υποστηρίζουν. Η πτώση του τους έθεσε πάλι σε επιφυλακή, αφού ένας νέος κύκλος διώξεων είχε ξεκινήσει, αυτή τη φορά των ζαχαριαδικών»

«Πότε τελείωσαν αυτά;»

Ο Ερμής με κοίταξε ξαφνιασμένος.

«Αυτά δεν τελειώνουν ποτέ, γιατί είναι σύμφυτα με την ανθρώπινη φύση. Φίλοι μου λένε ότι υπάρχει νέα διχόνοια τώρα, στις ανατολικές χώρες, ανάμεσα στους πρόσφυγες που θα μπορέσουν να επιστρέψουν στην Ελλάδα και σε όσους δεν θα μπορέσουν, γιατί από τα χαρτιά τους προκύπτει ότι δεν είναι Έλληνες στο γένος»

Σημείωση: Η συζήτηση μαγνητοφωνήθηκε τον Ιούνιο του 1982. Το κείμενο δεν είναι οριστικό. 

Advertisements

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Οι Σλαβομακεδόνες στην Κατοχή και τον Εμφύλιο”

  1. Έτσι λοιπόν, η δράση της Αιγιακής Ταξιαρχίας γενικότερα αλλά
    και η έντονη φημολογία πως επρόκειτο να πραγματοποιηθεί πέρασμα προς την Ελλάδα με σκοπό την κατάληψη της Θεσσαλονίκης
    από τους Γιουγκοσλάβους σε συνεργασία με τον Κόκκινο Στρατό

    Συζήτηση Αλ. Παπαπαναγιώτου με Ναούμ Πέγιοφ και Ρίστο Κυριαζόφσκι (Σκόπια)],
    Από: Αρχείο Αλέκου Παπαπαναγιώτου, Φ. Μακεδονικά Απόρρητα,
    παρατίθεται σε: Ευάγγελος Κωφός, «Το Μακεδονικό στις σχέσεις ΚΚΕ-
    ΚΚΓ», ό.π., σ. 156. Λόγω της σοβαρότητας του συγκεκριμένου ντοκουμέντου ο γράφων το παραθέτει εξ ολοκλήρου:

    «18.9.1990 Άκρως απόρρητο

    (Σχετικά με την προετοιμασία της επίθεσης κατά της Θεσσαλονίκης) (Οχτώβριος 1944).
    1. Τα τάγματα των Μακεδόνων του Αιγαίου (Γκότσε) είχαν πολύ σοβαρή αποστολή (προετοιμασία για επίθεση ενάντια στην Θεσσαλονίκη).
    2. Ο Πέγιος ήταν υπεύθυνος να προετοιμάση τα αεροδρόμια στην Μακεδονία, στα οποία τα Σοβιετικά αεροπλάνα θα έκαμναν ρίψεις με οπλισμό και πυρομαχικά.
    3. Η επίθεση κατά της Θεσσαλονίκης ήταν κοινό πλάνο του Επιτελείου του Κόκκινου Στρατού και των γιουγκοσλάβων παρτιζάνων. Επίσης στην επιχείρηση αυτή θα έπαιρναν μέρος και τα τάγματα του Γότσε και οι Μεραρχίες που ρθαν από την Βουλγαρία.
    4. Η Γιουγκοσλαβία δεν ήξερε τίποτα για τις συνομιλίες Στάλιν-
    Τσώρτσιλ στη Μόσχα, τον Οκτώβριο 1944. Ο Στάλιν δεν προειδοποίησε τον Τίτο, ότι η επίθεση κατά της Θεσσαλονίκης αναβάλλετε.
    5. Ο Πέγιος λέει ότι, ως το τέλος του Οκτώβρη 1944 περιμέναμε ρίψεις οπλισμού και πυρομαχικά από τα Σοβιετικά αεροπλάνα, στα αεροδρόμια της Μακεδονίας.
    6. Ο Κυριαζόβσκι λέει ότι υπάρχει τηλεγράφημα του Ράνκοβιτς προς την καθοδήγηση της Μακεδονίας που υποχρεώνει για την προετοιμασία της επίθεσης κατά της Θεσσαλονίκης.
    7. Η αποχώρηση του Τάγματος του Γότσε από τα τμήματα του ΕΛΑΣ δεν ήταν παιχνίδι ορισμένων ανεύθυνων ανθρώπων, αλλά διαταγή ανωτέρων. Το τμήμα αυτό έπρεπε να προετοιμαστή για την Θεσσαλονίκη.
    8. Οι Μεραρχίες που ήρθαν από την Βουλγαρία είχαν τον ίδιο σκοπό και καθήκον.
    9. Την προετοιμασία αυτή την είχε αναλάβει ο Πέγιος Ν.

    https://www.academia.edu/34086584/

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s