Ερμής

Οι Εβραίοι στην Ελλάδα πριν το 1940

contentsegment_13641822$w1000_h0_r0_p0_s1_v1$jpg

«Οι διώξεις και οι διακρίσεις των Εβραίων είναι παλιά υπόθεση, από τα χρόνια των  αυτοκρατόρων της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης. Από τον δωδέκατο ως τον δέκατο έκτο αιώνα έγιναν πρόσκαιρες ή οριστικές απελάσεις από μεγάλο τμήμα της δυτικής Ευρώπης. Γαλλία, Αγγλία, Ισπανία, Ναβάρα, Ιταλικά κράτη. Οι εβραϊκές κοινότητες αναζήτησαν ασφαλή καταφύγια στα ανατολικά. Στην Πολωνία και στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Μεταξύ τους όσοι απελάθηκαν με το διάταγμα του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας, στα 1492, πολλοί από τους οποίους κατέληξαν στη Θεσσαλονίκη»

«Τους έδιωχναν οι καθολικοί και τους υποδεχόντουσαν οι Οθωμανοί;»

«Ναι. Οι Εβραίοι ήταν ένας λαός της Βίβλου και οι κοινότητές τους είχαν δημιουργήσει πλούτο και ευημερία. Για τους Οθωμανούς ήταν ευπρόσδεκτοι.

Ήθελαν τέτοιους υπηκόους, να κάνουν τις δουλειές που δεν ήθελαν και δεν μπορούσαν να κάνουν οι ίδιοι. Δεν τους ήθελαν και τους έδιωχναν οι καθολικοί για ρατσιστικούς λόγους, κυρίως όμως για να πάρουν τις θέσεις τους στο εμπόριο, στις τράπεζες και την παραγωγή»

«Εκείνους τους αιώνες έφυγαν όλοι οι Εβραίοι από τη Δύση;»

«Όχι. Κάποιοι έμειναν υποφέροντας και πολλοί άλλοι έμειναν προσχωρώντας στον καθολικισμό. Ένα υπαρξιακό δίλημμα, που απασχόλησε ανέκαθεν Εβραίους και χριστιανούς στη μεσαιωνική Ευρώπη, αλλά και την τέχνη. Ποιο είναι το κορυφαίο δείγμα;»

«Ο Σάιλοκ;» είπα διστακτικά.

«Ναι. Ο Σαίξπηρ το έγραψε λίγα χρόνια πριν το χίλια εξακόσια. Ο Σάιλοκ είναι ένας στερεοτυπικός Εβραίος. Πλούσιος και τοκογλύφος, αλλά και σαδιστικά εκδικητικός, αφού χρεώνει τον χριστιανό έμπορο, που βρίσκεται σε ανάγκη για δανεικά, μια λίβρα της σάρκας του, αν δεν αποπληρώσει έγκαιρα το χρέος. Θυμάσαι πώς τελειώνει;»

«Με πανηγυρική ευτυχία όλων, πλην του Σάιλοκ που εξουθενώνεται όταν επινοείται από τους χριστιανούς διαδίκους ένα νομικό πρόσχημα»

«Ακριβώς. Ήταν η εποχή των γκέτο που σφραγίζονταν κάθε βράδυ, των ταπεινωτικών διακρίσεων, των ρατσιστικών στερεοτύπων και της χειραγωγημένης δικαιοσύνης. Περίπου όπως συμβαίνει πάντοτε. Ο Σαίξπηρ χρησιμοποιεί μαεστρικά το παιγνίδι της αμφισημίας, αλλά όπως και να ερμηνευτούν οι χαρακτήρες και οι πράξεις τους, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Η εξουθένωση του εκδικητικού Εβραίου τοκογλύφου, ο οποίος μπορεί να έχει ένα ταπεινό μέλλον μονάχα αν απαρνηθεί τη κακοποιό του εβραϊκότητα και γίνει κι αυτός φορέας της θείας χάριτος, ως χριστιανός. Ήταν μια διαδεδομένη πρακτική και τους επόμενους αιώνες σε όλη την Ευρώπη, αφού και οι γονείς του Κάρολου Μαρξ, αν και καταγόντουσαν από οικογένειες ραβίνων, βαφτίστηκαν χριστιανοί. Στο δόγμα των Λουθηρανών, που επικρατούσε στην Πρωσία, για λόγους κοινωνικούς και επαγγελματικούς. Οι Ουλιάνοφ στη Ρωσία έκαναν το ίδιο, κι έτσι ο Βλαδίμηρος Λένιν γεννήθηκε χριστιανός ορθόδοξος. Κάποιοι βαφτίστηκαν χριστιανοί, αλλά κράτησαν τα εβραϊκά ήθη και έθιμα και εξακολούθησαν να ζουν σε καθεστώς ημιπαρανομίας και αβεβαιότητας»

«Αυτοί που ήρθαν στην οθωμανική Θεσσαλονίκη;»

«Προόδευσαν και συνέβαλαν καθοριστικά στην άνοδο της πόλης. Η Θεσσαλονίκη, μέσω των Εβραίων, παρήγαγε στολές για το οθωμανικό πεζικό και αυτό οδήγησε σε μια ακμαία παραγωγή υφασμάτων, ταπήτων, στολών και ρουχισμού. Η Θεσσαλονίκη έδινε ακόμα στην αυτοκρατορία αλάτι, ασήμι, είδη χρυσοχοΐας και πολεμικό υλικό. Οι Οθωμανοί είχαν τη διοίκηση και οι Εβραίοι την οικονομία. Πολλοί πλούτισαν, αλλά πολλοί περισσότεροι αγωνιζόντουσαν για το μεροκάματο, ζώντας σε άθλιες συνθήκες»

«Και οι χριστιανοί της Θεσσαλονίκης;»

«Είχαν μικρότερη κοινότητα από την εβραϊκή και είχαν χάσει πολύ ζωτικό χώρο στην παραγωγή και στο εμπόριο. Πέρασαν μια πολύ άσχημη περίοδο από το 1821 ως το 1823, με διώξεις, θανάτους και απώλειες περιουσιών και χρειάστηκε να περάσουν αρκετές δεκαετίες μέχρι να βρεθούν πάλι σε φάση ανόδου. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης συμμετείχαν στις μάχες, τις σφαγές και τους διωγμούς. Στα Βασιλικά,  στη Νάουσα, στη Θεσσαλονίκη.  Έμποροι αγόραζαν σε εξευτελιστικές τιμές τα μαζέματα του πλιάτσικου. Τραπεζίτες τοκογλύφοι δάνειζαν τους χριστιανούς με επιτόκιο τριάντα ως πενήντα τοις εκατό και ενέχυρο τιμαλφή και εκκλησιαστικά σκεύη, για να απελευθερώσουν αυτούς που είχαν αιχμαλωτίσει οι Τούρκοι. Αλλά αυτά συμβαίνουν. Όπως συνέβαιναν πάντοτε»

«Πάντοτε;»

«Σε προηγούμενους αιώνες, Εβραίοι της Θεσσαλονίκης συμμετείχαν στο δουλεμπόριο, που προερχόταν από την πειρατεία, τη μεγάλη πληγή της Μεσογείου. Αγόραζαν τους νεαρούς και τις κοπέλες από τους πειρατές, τους τάιζαν, τους σουλούπωναν και τους μοσχοπουλούσαν»

«Έτσι δημιουργήθηκαν οι μεγάλες περιουσίες;»

«Και έτσι. Όποιος πιστεύει ότι οι μεγάλες περιουσίες που στη συνέχεια γίνονται τραπεζικό κεφάλαιο δημιουργήθηκαν από σκληρή εργασία και τίμιο εμπόριο, ας το πάρει από την αρχή, γιατί βρίσκεται σε μεγάλη πλάνη. Αλλά μη νομίσεις ότι αυτή ήταν ιδιότητα των Εβραίων. Όλοι τότε έκαναν τα ίδια και χειρότερα με την πειρατεία και το δουλεμπόριο και όποια άλλη αγαθή δραστηριότητα απέδιδε κέρδος. Οι χριστιανικότατοι Μανιάτες, για παράδειγμα, ήταν ζωντανή φρίκη για όποιον χριστιανό, αιρετικό παπικό ή ορθόδοξο, έπεφτε στα χέρια τους. Αρκεί να είχε εμπορική αξία σαν δούλος»

«Αν εξαιρέσουμε την επαναστατική περίοδο, οι τρεις μεγάλες θρησκευτικές κοινότητες δεν ζούσαν αρμονικά;»

«Η αρμονία της πολυπολιτισμικής οθωμανικής Θεσσαλονίκης δεν είναι τίποτε περισσότερο από μύθος. Η αρμονία στηριζόταν στην υποταγή των πάντων στην οθωμανική απολυταρχία, αλλά και στην προστασία που εξασφάλιζαν στα μέλη τους οι θρησκευτικές κοινότητες. Αρκεί αυτά τα μέλη να παρέμεναν σκλάβοι, από πολλές απόψεις και εντός των κοινοτήτων. Μια κατάσταση εντελώς ανεπίκαιρη, τουλάχιστον από τις απαρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Την πραγματικότητα του εθνικιστικού και θρησκευτικού μίσους μεταξύ των κοινοτήτων της Θεσσαλονίκης την αποκαλύπτουν τα γεγονότα του 1876, με τη σφαγή των προξένων από τον οθωμανικό όχλο. Η μια κοινότητα περιφρονούσε την άλλη, ενώ η μεγαλύτερη από τις τρεις, η εβραϊκή, έπαιρνε πάντα το μέρος των Οθωμανών, για να διατηρήσει τα πολύτιμα προνόμιά της απέναντι στον ανταγωνισμό της ανερχόμενης χριστιανικής κοινότητας. Βέβαια, συνήθως τα πράγματα έμοιαζαν ήσυχα, σχεδόν ειδυλλιακά. Κάτι που αποδείχτηκε πόσο σαθρό ήταν από τις δραματικές εξελίξεις κατά τις τέσσερις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα»

«Υπήρξε αντισημιτισμός στην Ελλάδα;»

«Υπήρξαν τριβές, αμοιβαία καχυποψία, σύγκρουση οικονομικών συμφερόντων και προκαταλήψεις μεταξύ των εβραϊκών κοινοτήτων και των χριστιανικών πληθυσμών. Ακόμα και το μίσος. Η ιστορία έχει καταγράψει τρεις ιδρυτικές για το ελληνικό κράτος σφαγές εβραϊκών κοινοτήτων, στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης του ’21.  Στην Τριπολιτσά, στο Αγρίνιο και στο Νιόκαστρο.  Γλίτωσε η κοινότητα της Χαλκίδας, γιατί η Εύβοια παραδόθηκε ειρηνικά μετά το τέλος της Επανάστασης. Η συνέχεια όμως δεν ήταν τόσο δραματική, καθώς το ελληνικό κράτος επεκτεινόταν και αποκτούσε νέες εβραϊκές κοινότητες. Στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, στη Λάρισα, στο Βόλο, στα Γιάννενα, στην Άρτα, στη Βέροια, στη Φλώρινα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κομοτηνή, στο Διδυμότειχο, στα Χανιά. Έγιναν δυο πογκρόμ, που έμοιαζαν μ΄ εκείνα που γίνονταν συχνά σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Στην Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο στα 1891 και στη Θεσσαλονίκη στα 1931. Πογκρόμ κατά των Εβραίων είχε γίνει και στην Οδησσό από τους ορθόδοξους στις αρχές Μαΐου του 1821, κατά την κηδεία του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε’.  Ωστόσο στην Ελλάδα, μετά τις τραγικές σφαγές της Επανάστασης, δεν υπήρξε ποτέ αντισημιτισμός, με το βάθος, τη μορφή, την έκταση και την ιδεολογική επεξεργασία που τον συναντάμε σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Καχυποψία, αντιπάθεια, μίσος, ναι, υπήρχαν και στον 19ο και 20ο αιώνα. Κυρίως για λόγους οικονομικής αντιπαράθεσης και γιατί οι εβραϊκές κοινότητες απολάμβαναν ως πιο αδύνατες από τις χριστιανικές κάποια προνόμια από την οθωμανική εξουσία, γεγονός που εξόργιζε την ανερχόμενη ελληνική εμπορική τάξη στις πόλεις της αυτοκρατορίας»

«Η σύγκρουση, έστω και χαμηλής έντασης, ήταν ο κανόνας;»

«Ναι. Για υλικούς λόγους, οι οποίοι εκφραζόντουσαν μέσω της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας. Όπως υπήρχε και η μακραίωνη συμβίωση, η οποία δημιουργούσε δεσμούς ανάμεσα στους Έλληνες και τους Εβραίους. Μετά το 1921 και πριν το Ολοκαύτωμα, οι σχέσεις με τις εβραϊκές κοινότητες δεν ήταν μονοδιάστατες, ή άσπρο ή μαύρο. Στο χώρο και στο χρόνο εμφανίζονταν και όλα τα ενδιάμεσα χρώματα. Συστηματικός, κατά κάποιον τρόπο, και πολιτικά και  κοινωνικά αξιόλογος αντισημιτισμός εμφανίστηκε ουσιαστικά μία φορά, περί το 1931, αλλά ήταν και τοπικά και χρονικά περιορισμένο φαινόμενο, καθώς δε μπόρεσε ούτε να διαρκέσει, ούτε να επεκταθεί πέρα από τη Θεσσαλονίκη και ορισμένες πόλεις της Μακεδονίας»

«Αποδίδετε την ευθύνη για τις τριβές αποκλειστικά στους Έλληνες;»

«Κοινωνικές διεργασίες δεκαετιών και αιώνων δεν μπορούν να περιγραφούν με καταμερισμό ευθυνών στη μία ή την άλλη πλευρά. Ωστόσο, στη συνείδηση των ορθόδοξων ελληνόφωνων πληθυσμών, που περνούσαν από την οθωμανική κυριαρχία στη συγκρότηση του εθνικού κράτους, οι εβραϊκές κοινότητες ήταν πολιτικά εχθρικές, καθώς μέχρι τέλους είχαν συνδέσει τα συμφέροντά τους με την  Αυτοκρατορία, η οποία πράγματι τους προστάτευε. Για παράδειγμα, υπήρξε μεγάλος μπελάς για τους Οθωμανούς ο καθορισμός της μέρας των παζαριών, αν θα ήταν Σάββατο ή Κυριακή. Το ένα ευνοούσε το χριστιανικό μιλέτι, το άλλο τους Εβραίους. Έχεις ακούσει για τον Κοσμά τον Αιτωλό, τον Πατροκοσμά;»

Έγνεψα πως είχα.

«Η πραγματική, υλική αιτία που φούντωνε το μίσος και την αντιπάθεια ήταν ο εμπορικός ανταγωνισμός μεταξύ Εβραίων και χριστιανών. Αλλά για να γίνει αλλαγή της μέρας του παζαριού από Κυριακή σε Σάββατο, κάτι που θα ήταν μεγάλο πλήγμα για τους Εβραίους, έπρεπε να το απαιτούν συνεχώς από τους Οθωμανούς οι χριστιανικοί πληθυσμοί, που ήταν άλλωστε πολυπληθέστεροι και πολύ καλύτερα οργανωμένοι στις δικές τους κοινότητες και την ορθόδοξη Εκκλησία. Ένας παράλληλος τρόπος για να χτυπηθεί το εβραϊκό εμπόριο ήταν να το σαμποτάρουν, κάτι που προϋπέθετε να τους φανατίσουν κατά των Εβραίων»

«Αυτό έκανε ο Κοσμάς;»

«Καθώς γεννηθεί το Εβραιόπαιδον, αντί να το μαθαίνουν να προσκυνεί τον Θεόν, οι Εβραίοι, παρακινούμενοι από τον πατέρα των διάβολον, ευθύς οπού γεννηθεί, το μαθαίνουν να βλασφημά και να αναθεματίζει τον Χριστόν μας και την Παναγίαν μας. Και εξοδεύουν πενήντα, εκατόν πουγκιά να εύρουν κανένα Χριστιανόπουλο να το σφάξουν, να πάρουν το αίμα του, και με εκείνο να κοινωνούν»

«Τα πίστευε αυτά ο κόσμος;»

«Ναι. Τα έλεγε και τα εξηγούσε με πειστικό τρόπο ο Πατροκοσμάς, που τον είχαν για άγιο. Και μετά περνούσε στο ψητό. Σφάζει ο Εβραίος ένα πρόβατον, και το μισό το εμπροσθινόν το κρατεί δια λόγου του, και το πισινόν το μουντζώνει και το πωλεί εις τους χριστιανούς δια να τους μαγαρίσει. Και αν σου δώσει ο Εβραίος κρασί ή ρακί, είναι αδύνατον να μη το μαγαρίσει πρώτον. Και αν δεν προφθάσει να κατουρήσει μέσα, θα πτύσσει. Όταν αποθάνει κανένας Εβραίος, τον βάζουν μέσα εις ένα σκαφίδι μεγάλο και τον πλένουν με ρακί, και του βγάνουν όλην του την βρώμα, και εκείνο το ρακί το φτιάνουν με μυριστικά και τότε το πωλούν εις τους χριστιανούς ευθηνότερον, δια να τους μαγαρίσουν. Πωλούν ψάρια εις την πόλιν οι Εβραίοι; Ανοίγουν το στόμα του οψαρίου και κατουρούν μέσα, και τότε το πωλούν εις τους χριστιανούς»

«Δηλαδή, μη κάνετε το λάθος να αγοράσετε ο,τιδήποτε από τους Εβραίους, καταστραφήκατε!»

«Ναι, αλλά όχι μόνο γιατί κατουρούσαν το ρακί και τα ψάρια και μούντζωναν τα  αρνιά που πουλούσαν στους χριστιανούς. Ο Κοσμάς δεν δίσταζε να παρουσιάζει το εμπορικό μποϊκοτάζ σαν υπέρτατο χριστιανικό καθήκον, να το ιεροποιεί. Ο Εβραίος μου λέγει πως ο Χριστός μου είναι μπάσταρδος και η Παναγία μου πόρνη. Το άγιον Ευαγγέλιον λέγει πως το έγραψεν ο διάβολος. Τώρα έχω μάτια να βλέπω τον Εβραίον; Ένας άνθρωπος να με υβρίσει, να φονεύσει τον πατέρα μου, την μητέρα μου, τον αδελφόν μου, και ύστερα το μάτι να μου βγάλει, έχω χρέος ωσάν χριστιανός να τον συγχωρήσω. Το δε να υβρίσει τον Χριστόν μου και την Παναγίαν μου, δεν θέλω να τον βλέπω. Και η ευγενία σας πως σας βαστά η καρδία να κάνετε πραγματείας με τους Εβραίους; Εκείνος οπού συναναστρέφεται με τους Εβραίους, αγοράζει και πωλεί, τι φανερώνει; Φανερώνει και λέγει, πως καλά έκαμαν οι Εβραίοι και εθανάτωσαν τους προφήτας και όλους τους διδασκάλους και όλους τους καλούς. Καλά έκαμαν και κάμνουν να υβρίζουν τον Χριστόν μας και την Παναγίαν μας. Καλά κάμνουν και μας μαγαρίζουν και πίνουν το αίμα μας»

«Και μετά το 1821;»

«Έχεις διαβάσει τη ζωή εν τάφω, του Μυριβήλη;»

«Ναι, στο γυμνάσιο. Θέλετε να πείτε για την ιστορία του Έλληνα στρατιώτη στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, που επιτίθεται στον συνάδελφό του Εβραίο, με τον οποίο βρισκόντουσαν μαζί στο μέτωπο, επειδή οι Εβραίοι σκότωσαν το Χριστό μας;»

Ο Ερμής χαμογέλασε.

«Δεν αλλάζουν εύκολα τα στερεότυπα. Άλλωστε εκτός από τον εμπορικό ανταγωνισμό, συνέχισε να υπάρχει η  πολιτικότατη αντίθεση με τους επαναστατημένους ή ευρισκόμενους σε εμπόλεμη κατάσταση με τους Οθωμανούς Έλληνες, επί έναν ολόκληρο αιώνα, ως το 1922. Σε όλη αυτή την περίοδο, η στάση των εβραϊκών κοινοτήτων απέναντι στους Έλληνες συμπατριώτες τους ήταν πολιτικά εχθρική. Οι εβραϊκές κοινότητες είχαν εντελώς διαφορετικούς στόχους.  Ήθελαν να προφυλάξουν τις σχέσεις και τα προνόμια που είχαν εξασφαλίσει στα πλαίσια των μιλέτ της Αυτοκρατορίας και, προφανώς δεν μπόρεσαν να εκτιμήσουν  και να προβλέψουν σωστά τις ιστορικές εξελίξεις και να προσαρμοστούν σε αυτές. Αυτό συνέβη κατεξοχήν με την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης»

Ο Ερμής σταμάτησε για να πιει λίγο κρασί και συνέχισε.

«Τα στερεότυπα που επικρατούσαν για τους Εβραίους  από την ελληνιστική κιόλας αρχαιότητα και αναπαράγονταν  ως τον 20ο αιώνα σε όλη την Ευρώπη, τους Εβραίους ακάθαρτους,  κακούς,  αιμοβόρους, αδίστακτους,  τοκογλύφους, δολοφόνους. Και μεγάλους συνωμότες, όπως απόδειξαν τα πλαστά Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, που τα είχε γράψει η τσαρική Οχράνα και όταν μεταφράστηκαν στα ελληνικά είχαν μεγάλη διάδοση. Αποκορύφωμα, όμως, ήταν  η συκοφαντία του αίματος. Οι Εβραίοι σκοτώνουν παιδιά για να χρησιμοποιήσουν το αίμα τους στην κατασκευή των αζύμων του Πάσχα, όπως βεβαίωνε και ο Πατροκοσμάς. Οι Εβραίες  πάλι  ήταν μάγισσες ή  γυναίκες ελαφρών ηθών. Στην Ελλάδα συνήθως η αντιπάθεια προς τους Εβραίους κορυφωνόταν τις μέρες του Πάσχα, με το κάψιμο του Ιούδα.  Ένα έθιμο της Μεγάλης Εβδομάδας,  που δεν έχει σταματήσει να γίνεται ακόμα και σήμερα»

«Το έχω ακούσει,  αλλά δεν το έχω δει ποτέ.  Στο χωριό μου  στην Αρκαδία δεν υπάρχει τέτοιο έθιμο»

«Αν όμως πας  μια Μεγάλη Παρασκευή απέναντι, στους Νέους Επιβάτες, θα το δεις.  Ήρθε μαζί με τους πρόσφυγες,  από τους Επιβάτες της Θράκης και παρόλο που η Εκκλησία  το καταδικάζει, εξακολουθεί  να αναπαράγεται. Ο Ιούδας είναι ένα ομοίωμα σε φυσικό μέγεθος και πυρπολείται κρεμασμένος από ένα πανύψηλο ικρίωμα. Βάζουν φωτιά  από κάτω,  σε ένα μικρό βουνό από κληματσίδες, κληματόβεργες δηλαδή, φυλαγμένες γι’ αυτό το σκοπό,  από το κλάδεμα των αμπελιών. Μόλις περάσει ο Επιτάφιος από την αποβάθρα, το πλήθος τραγουδάει χοροπηδώντας κυκλικά γύρω από τον φλεγόμενο Ιούδα, με συνεχώς αυξανόμενη ένταση. Κεράτσα, κεράτσα, κεράτσα κληματσίδα, να κάψουμε τον Οβριό, που πουλεί τα μήλα, επάνω στη γκαμήλα. Οβριός τ’ ορνίθι το ‘κλεψε, μες το βρακί του το ‘βαλε, για του γέρου τα μιστά, που πελέκα τα καρφιά. Νο του, νο του χέζω το νουνό του. Γάρο του γάρο του, χέζω το τσιγάρο του. Μπούκι μπούκι του, χέζω το τσιμπούκι του. Οβριός πουλεί μαχαίρια, να κοπούν τα δυο του χέρια. Οβριός πουλεί μετάξι, σαν τον διάολο να πετάξει. Οβριός πουλεί ψαλίδια, να κοπούν τα δυο τ’ τ’ αρχίδια. Πάνε όλ’ στ’ ανάθεμα, πάνε και στ’ ανάσκελα»

«Κορυφαίοι στίχοι…»

«Ήρθαν κι αυτοί από τη Θράκη και από παλαιότερες εποχές, αν κρίνουμε από αυτά που λένε. Τέτοιου είδους δρώμενα λειτουργούσαν ανέκαθεν σαν φροντιστήρια ρατσισμού της ορθόδοξης κοινότητας, απέναντι στην εβραϊκή. Αν προσέξεις τους στίχους θα διαπιστώσεις ότι πάλι το πραγματικό πρόβλημα είναι η ανταγωνιστική εμπορική δραστηριότητα των Εβραίων. Έχεις ακούσει για τα Παρκερικά;»

Δεν είχα.

«Ήταν ένας σκληρός ναυτικός αποκλεισμός που επέβαλε η Βρετανία στην Ελλάδα, απαιτώντας εξωφρενικές αποζημιώσεις, επειδή στα 1847 έγινε επίθεση στην Αθήνα στο σπίτι του Εβραίου Δαβίδ Πατσίφικο, ο οποίος ήταν πρώην πρόξενος της Πορτογαλίας, αλλά είχε την αγγλική υπηκοότητα. Η αντίδραση των Βρετανών ήταν εξόφθαλμα ασύμμετρη και είχε ως αποτέλεσμα  να προκληθεί διεθνές επεισόδιο, ενώ ο Μακρυγιάννης λέει πως τον προέτρεπαν από το Παλάτι και την κυβέρνηση να βάλει τουφέκι. Αφορμή για την επίθεση των Αθηναίων και το πλιάτσικο στο σπίτι του Πατσίφικο ήταν η απαγόρευση εκείνη τη χρονιά να καεί το ομοίωμα του Ιούδα, όπως γινόταν κάθε Μεγάλη Παρασκευή»

«Γιατί έτσι, ξαφνικά;»

«Γιατί έκανε επίσκεψη στην Αθήνα ο Γάλλος τραπεζίτης Ρότσιλντ, που ήταν Εβραίος. Οι Αθηναίοι, όμως, έκαψαν τον Εβραίο τη Δευτέρα του Πάσχα και, πάνω στον ενθουσιασμό τους, όρμησαν στο σπίτι του Πατσίφικο, που ήταν και τοκογλύφος, όπως ο Σάιλοκ»

«Τέτοια επεισόδια συνέβαιναν σε όλες τις πόλεις που είχαν εβραϊκές κοινότητες;»

«Όχι. Δεν ήταν παντού ίδιες οι συνθήκες συμβίωσης χριστιανών και Εβραίων στην ελληνική επικράτεια. Τις καθόριζαν το μέγεθος της εβραϊκής κοινότητας, ο βαθμός της αφομοίωσής της, με βασικά στοιχεία τη γλώσσα, την ενδυμασία και τη συμμετοχή στην τοπική διοίκηση. Και η οικονομική ευρωστία της. Αλλά και οι τοπικές συνθήκες, ιδιαίτερα το οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο μιας πόλης. Ακόμα και οι παραδόσεις. Αλλιώς ήταν στην Κέρκυρα, που οι Εβραίοι έζησαν για αιώνες σε γκέτο, σύμφωνα με την ενετική πρακτική, αλλιώς στην Αθήνα, αλλιώς στα Γιάννενα»

«Μετά από αιώνες συμβίωσης στις ίδιες πόλεις, πως ήταν πρόβλημα η γλώσσα;»

«Κι όμως. Για τις προβληματικές σχέσεις στη Θεσσαλονίκη ένας σημαντικός λόγος ήταν η γλώσσα.  Αυτό όμως δεν ίσχυε για τις κοινότητες  των Ρωμανιωτών, τις αρχαίες κοινότητες, που φυσικά μιλούσαν ελληνικά.  Ούτε για τους Σεφαραδίτες, αυτούς δηλαδή που είχαν έρθει τους τελευταίους αιώνες από τη Δύση στην Ελλάδα,  σε Λάρισα, Βόλο, Τρίκαλα. Αντίθετα, το μέγεθος και η ισχύς της κοινότητας στη Θεσσαλονίκη, διατήρησαν στο εσωτερικό της την αποκλειστική χρήση της Ισπανοεβραϊκής διαλέκτου»

«Τι μέγεθος είχε η κοινότητα της Θεσσαλονίκης, σε αριθμούς;»

«Στα 1913 υπήρχαν εξήντα μία χιλιάδες Εβραίοι, σαράντα έξι χιλιάδες Οθωμανοί και σαράντα χιλιάδες Έλληνες. Υπήρχαν και Βούλγαροι, Αρμένιοι, Ιταλοί και άλλοι, σε μικρά ποσοστά. Στα 1916 οι Εβραίοι είχαν παραμείνει στον ίδιο αριθμό, αλλά είχαν συρρικνωθεί οι μουσουλμάνοι και είχαν αυξηθεί οι Έλληνες. Κι επειδή όλοι βρισκόντουσαν στο βασίλειο της Ελλάδος, στα 1915  άρχισαν να διδάσκονται τα ελληνικά, στα  εβραϊκά και τα μουσουλμανικά σχολεία, αυτά που επιχορηγούνταν από το δημόσιο. Όσο η Θεσσαλονίκη ήταν οθωμανική, ήταν πιο χρήσιμο για έναν έμπορο ή μορφωμένο Εβραίο να γνωρίζει τουρκικά ή γαλλικά, παρά ελληνικά. Αλλά και στην ελληνική Θεσσαλονίκη υπήρξε ένα διάστημα όπου η ίδια η κοινότητα δεν είχε ενιαία στάση στο θέμα της γλώσσας, γιατί δεν είχε κοινή αντίληψη στο θέμα της αφομοίωσης»

«Δεν ήθελαν να μάθουν ελληνικά;»

«Η μορφωμένη ελίτ μιλούσε γαλλικά. Οι κομμουνιστές ήθελαν να συνεχιστεί η χρήση της Ισπανοεβραϊκής. Άλλοι, έμποροι και εργάτες, ήθελαν να μιλάνε τέλεια ελληνικά, ώστε να είναι ταυτόχρονα καλοί Έλληνες πολίτες και καλοί Ισραηλίτες. Οι σιωνιστές, που ήταν ασήμαντη μειοψηφία ως τα 1920, αλλά ισχυρή μετά, τα άκουγαν αυτά και τους ανέβαινε το αίμα στο κεφάλι. Δεν ήθελαν καν τα λαντίνο, αλλά να διδάσκεται η αρχαία εβραϊκή γλώσσα. Έφεραν μάλιστα δάσκαλο από την Παλαιστίνη γι’ αυτό το σκοπό. Ως τα 1931 υπήρχαν τρία είδη σχολείων. Τα κοινοτικά, της Αλιάνς και τα ξένα ιδιωτικά. Η κυβέρνηση Βενιζέλου έλυσε ριζικά το πρόβλημα καθώς ίδρυσε πέντε σχολεία για τα εβραιόπουλα και ταυτόχρονα απαγόρευσε τη φοίτηση σε ξένα σχολεία. Με  αποτέλεσμα, ως τον πόλεμο η νεολαία να μιλάει τα ελληνικά όπως και οι υπόλοιποι Θεσσαλονικείς»

«Ποιοι απ’ όλους; Όσοι ήταν εδώ πριν το 1912, οι εσωτερικοί μετανάστες από Χαλκιδική και Κοζάνη, οι παλαιοελλαδίτες υπάλληλοι, οι Κρητικοί χωροφύλακες, οι ελληνόφωνοι πρόσφυγες από τη Μικρασία και τη Θράκη ή οι Πόντιοι;»

Ο Ερμής γέλασε.

«Φαντάζομαι ότι μιλούσαν τη γλώσσα που μάθαιναν στο σχολείο. Ή περίπου, γιατί πώς στην ευχή να μιλήσεις στην καθαρεύουσα; Αυτό όμως ήταν μονάχα ένα από τα προβλήματα που δημιουργούσε η μετάβαση από την οθωμανική στην ελληνική κυριαρχία και επιπλέον η μετάβαση από το αιώνιο καθεστώς της αυτοδιοικούμενης κλειστής κοινότητας ενός προνομιούχου και προστατευόμενου μιλέτ, στα νέα δεδομένα που καθόριζαν οι ρυθμίσεις για τις μειονότητες σ’ ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος. Δεν ήταν καθόλου εύκολο, ούτε για τους Εβραίους, ούτε για κανέναν άλλον»

«Πως οργανώθηκε αυτή η μετάβαση;»

«Βάση ήταν η εγγύηση των νομικών δικαιωμάτων που είχε θεσπίσει η Κοινωνία των Εθνών για τις μειονότητες. Στα 1920 δημιουργήθηκε από την κυβέρνηση Βενιζέλου το πλαίσιο, που άρχισε να ισχύει δυο χρόνια αργότερα. Καθορίστηκαν ρητά για πρώτη φορά τα δικαιώματα και τα καθήκοντα του ραβίνου. Για πρώτη φορά επίσης μπορούσαν να ψηφίσουν όλοι οι άνδρες πάνω από τα είκοσι ένα, είτε είχαν οικονομική επιφάνεια, είτε όχι. Οι έμποροι διατήρησαν το δικαίωμα να κλείνουν τα μαγαζιά τους Σάββατο αντί για Κυριακή και να τηρούν τα βιβλία τους στα λαντίνο, την παραδοσιακή γλώσσα της κοινότητας»

«Οι Εβραίοι εξακολούθησαν να ελέγχουν την οικονομία της πόλης;»

«Ναι, τα πρώτα χρόνια. Αλλά δεν ήταν όλοι πλούσιοι. Υπήρχε μια οριζόντια διαστρωμάτωση. Στην κορυφή βρισκόντουσαν οι οικογένειες που έλεγχαν σε μεγάλο ποσοστό τις τράπεζες, την αγορά γης, τις μεγάλες παραγωγικές μονάδες και το εμπόριο. Παρακάτω ήταν μικροβιοτέχνες, υπάλληλοι και μικρέμποροι. Στη βάση, η μεγαλύτερη μάζα, που περιλάμβανε εργάτες, χαμάληδες, βαρκάρηδες, φτωχούς τεχνίτες, τέτοιους. Αυτοί κατοικούσαν σε άθλιες γειτονιές και η ζωή τους δεν καλυτέρεψε καθόλου μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, όταν μεγάλο μέρος της Θεσσαλονίκης κάηκε και οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν στις παρυφές της πόλης. Από τις εβδομήντα τρεις χιλιάδες πυρόπληκτους, οι πενήντα δύο χιλιάδες ήταν Εβραίοι. Οι συνέπειες της πυρκαγιάς κλόνισαν την εβραϊκή κοινότητα. Αλλά οι συσχετισμοί άρχισαν ν’ αλλάζουν μετά το 1922, όταν έφυγαν οριστικά οι μουσουλμάνοι και ήρθαν οι πρόσφυγες. Και στην κυριαρχία του κεφαλαίου και στην πληθυσμιακή σύνθεση της πόλης, που άλλαζε εντυπωσιακά και ταυτόχρονα μεγάλωνε. Μετά τη αποχώρηση των Οθωμανών, αρκετοί Εβραίοι με υψηλά εισοδήματα σηκώθηκαν και έφυγαν. Και δυο χιλιάδες τετρακόσιοι περίπου προτίμησαν την αυστριακή ή την ισπανική υπηκοότητα, αντί της ελληνικής. Από το 1927 και μετά εμφανίστηκε ένα μεγαλύτερο ρεύμα μετανάστευσης. Αλλά ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού που παρέμεινε, περιθωριοποιήθηκε»

«Σε ποιες χώρες μετανάστευαν;»

«Κατά προτίμηση στη Γαλλία. Αλλά και σε Αργεντινή, Βραζιλία, Ουρουγουάη, Μεξικό»

«Ο ερχομός των προσφύγων, πώς επηρέασε τους Εβραίους;»

«Ήταν περίπου εκατό χιλιάδες και αφού έφυγαν οι Μουσουλμάνοι, οι Έλληνες γηγενείς, εσωτερικοί μετανάστες και πρόσφυγες βρέθηκαν να είναι η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού, ενώ η εβραϊκή κοινότητα είχε σημαντικές διαρροές, που μείωσαν ακόμα περισσότερο το μέγεθός της.  Ως αποτέλεσμα, υπήρξαν μεγάλες ανακατατάξεις στο εμπόριο, το μικρεμπόριο και το πλανόδιο εμπόριο, αφού η μεγάλη μάζα των νέων κατοίκων έπρεπε να επιβιώσει, να τραφεί, να ντυθεί, να φορέσει παπούτσια, να στήσει τα νοικοκυριά της. Όσοι πρόσφυγες είχαν λεφτά, δημιούργησαν κάθε είδους επιχειρήσεις. Και όσοι δεν είχαν, ρίχτηκαν στη μάχη της επιβίωσης. Επειδή ήταν πολλοί, εισέβαλλαν και σε τομείς όπου οι Εβραίοι είχαν την αποκλειστικότητα, όπως στην αλιεία και στις παράκτιες μεταφορές»

«Υπήρχε ζήτηση;»

«Μεγάλη και για πολλά χρόνια, αφού η Θεσσαλονίκη χτιζόταν από την αρχή. Οι κατασκευές ήταν η ατμομηχανή που τράβηξε πολλά συναφή επαγγέλματα, στα οποία εισέβαλαν ορμητικά οι πρόσφυγες, αλλά και ελληνικά κεφάλαια, περιορίζοντας τον έλεγχο των αντίστοιχων εβραϊκών στις οικοδομές και στην αστική γη. Φυσικά οι πρόσφυγες ανταγωνιζόντουσαν σκληρά όχι μόνο τους Εβραίους, αλλά και τους γηγενείς Έλληνες»

«Πως εξελίχτηκε αυτός ο ανταγωνισμός;»

«Οι πρόσφυγες τελικά επικράτησαν.  Ιδιαίτερα στο εμπόριο, όπου στα 1940 οι Έλληνες κατείχαν τα τρία τέταρτα των εμπορικών επιχειρήσεων, ενώ οι Εβραίοι που άλλοτε κυριαρχούσαν, είχαν περιοριστεί στο ένα τέταρτο. Λόγω των άφθονων προσφυγικών εργατικών χεριών και των κεφαλαίων που έφταναν από την Αθήνα, αναπτύχθηκαν σημαντικοί κλάδοι. Η υφαντουργία, η ταπητουργία, το ένδυμα, η επιπλοποιία, οι βιομηχανίες τροφίμων και η καπνοβιομηχανία. Μια από τις πιο σημαντικές μονάδες βρισκόταν λίγα μέτρα από εδώ που καθόμαστε»

«Η Υφανέτ;»

«Ναι. Υπήρχε μια παλιότερη μονάδα, που έφτιαχνε υφάσματα και φέσια, αλλά είχε κλείσει από χρόνια. Στα 1926 ιδρύθηκε η Υφανέτ, με συμμετοχή και αθηναϊκών κεφαλαίων. Στο εργοστάσιο έφτανε άπλυτο μαλλί, το οποίο περνώντας από τα διάφορα τμήματα, πλυντήριο, στεγνωτήριο, κλωστήριο, υφαντήριο, βαφείο, στραγγιστήριο, τέτοια, κατέληγε να γίνει ύφασμα κάθε είδους ή κουβέρτα»

«Αυτό που λέμε κάθετη παραγωγή;»

«Γι’ αυτό υπήρχαν κι άλλα απαραίτητα τμήματα στην Υφανέτ, όπως

σαπωνοποιείο και μηχανουργείο. Η ζήτηση ήταν μεγάλη και η επιχείρηση άνθησε. Στα 1936 είχε πεντακόσιους πενήντα εργαζόμενους. Μετά τον πόλεμο, έφτασε να απασχολεί χίλια τριακόσια άτομα. Αλλά στα 1951 δέχτηκε ισχυρό πλήγμα  από μια μεγάλη πυρκαγιά και στα 1964 έκλεισε»

«Απέξω φαίνεται ένα τεράστιο κτήριο…»

«Και μέσα υπάρχει ένα εξαιρετικό δείγμα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής, με καταπληκτικούς χώρους, όπως μου έχουν περιγράψει φίλοι αρχιτέκτονες. Αλλά πέρασαν σχεδόν τριάντα χρόνια και όλα αυτά ρημάζουν. Που είχαμε μείνει;»

«Στον ανταγωνισμό προσφύγων και Εβραίων»

«Ναι. Οι Εβραίοι εργάτες στις βιομηχανίες και τις βιοτεχνίες που προϋπήρχαν άρχισαν να νοιώθουν την πίεση της ανεργίας και αυτό συνέβαλε σε νέο κύμα μετανάστευσης, αυτή τη φορά προς την Παλαιστίνη. Μαζί με την οικονομική κρίση από το 1929 και μετά και την ανάπτυξη ενός τοπικού φασιστικού αντιεβραϊκού κινήματος, που κορυφώθηκε με τον εμπρησμό μιας εβραϊκής συνοικίας, του Κάμπελ, στα 1931»

«Ως τον πόλεμο, η βαρύτητα της εβραϊκής κοινότητας είχε εξανεμιστεί;»

«Όχι. Είχε περιοριστεί δραστικά, αλλά παρέμενε σημαντική. Από όσους δήλωσαν επάγγελμα σε μια καταγραφή που έγινε πριν τον εκτοπισμό, το είκοσι τοις εκατό δήλωσαν έμποροι ή μεγαλέμποροι και σχεδόν εφτά τοις εκατό ελεύθεροι επαγγελματίες. Άλλοι τόσοι πάνω κάτω ήταν υπάλληλοι, εργάτες και πλανόδιοι πωλητές. Η σύνθεση αυτή δείχνει ότι η κοινότητα διατηρούσε  ένα σημαντικό μέρος της σε αστικό ή και μεγαλοαστικό επίπεδο. Αν και η φτωχολογιά  υπερτερούσε αριθμητικά, αφού πρέπει να συνυπολογίσουμε και όσους είχαν μείνει άνεργοι και όσους δεν δήλωσαν επάγγελμα λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών του πολέμου, της κατοχής και των φυλετικών μέτρων. Περίπου οι μισοί από τους δύο χιλιάδες Θεσσαλονικείς που πέθαναν από την πείνα το χειμώνα του 1941 -42, ήταν φτωχοί Εβραίοι, άνδρες και γυναίκες καπνεργάτες που είχαν μείνει άνεργοι»

«Πότε ψήφισαν για πρώτη φορά οι Εβραίοι σε ελληνικές γενικές εκλογές;»

«Στις εκλογές του Μαΐου 1915. Μια ισχυρή μειοψηφία, ίσως σαράντα τοις εκατό, ψήφισε τον Βενιζέλο, έχοντας ενστερνιστεί τις διακηρύξεις του για μια ομαλή αφομοίωση της κοινότητας στις νέες συνθήκες. Η πλειοψηφία όμως, στην οποία συμμετείχαν οι νοσταλγοί της οθωμανικής Θεσσαλονίκης, οι σιωνιστές και οι υποστηριχτές της Ασοσιασιόν Ομπραδέρα ντε Σαλόνικα, στα ελληνικά της Σοσιαλιστικής Εργατικής Ομοσπονδίας Θεσσαλονίκης, δηλαδή της Φεντερασιόν, ψήφισε τους αντιβενιζελικούς. Σου φαίνεται περίεργο;»

«Ναι, για τη Φεντερασιόν, που τρία χρόνια μετά συμμετείχε στην ίδρυση του ΚΚΕ»

«Του ΣΕΚΕ, το οποίο είχε το εξήντα τοις εκατό των μελών του στη Θεσσαλονίκη, λόγω της Φεντερασιόν. Η εξήγηση της ψήφου ήταν ότι η Φεντερασιόν είχε υιοθετήσει το σύνθημα της αυτόνομης Μακεδονίας και κυρίως δεν αναγνώριζε ως τελεσίδικη την προσάρτηση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος. Αυτή ήταν η αντίδρασή τους, σε πολλά σημεία παρόμοια με των σιωνιστών, γιατί ξαφνικά είχαν μετατραπεί από μιλέτ με προνόμια σε μειονότητες με αβέβαιο μέλλον. Τα στενάχωρα σε μέγεθος εθνικά κράτη που διαδέχονταν την απέραντη αυτοκρατορία ήταν πλήγμα για τη παραγωγή και το εμπόριο, αλλά και για την προοπτική να μετατραπεί η οθωμανική αυτοκρατορία σε σοσιαλιστική»

«Για τη Θεσσαλονίκη, τι ήθελαν;»

«Ήθελαν μια Θεσσαλονίκη αυτόνομη, με ελεύθερη εμπορική πρόσβαση παντού»

«Δεν ήταν παράλογο ένα τέτοιο αίτημα;»

«Ίσως ήταν παράλογο, αλλά στα 1912 το συζητούσε ο ίδιος ο Βενιζέλος, ο οποίος αναγνώριζε ότι υπάρχουν θέματα ελεύθερης διεξόδου των βαλκανικών χωρών και της Αυστροουγγαρίας στη Μεσόγειο. Και πρόβαλε την ιδέα για διεθνοποίηση της Θεσσαλονίκης, με εύλογα εδαφικά ανταλλάγματα, από τις ενδιαφερόμενες χώρες προς την Ελλάδα. Αλλά αυτή ήταν μια εξαιρετικά πολύπλοκη και τολμηρή σύλληψη, η οποία δεν προχώρησε πέρα από κάποιες προκαταρκτικές συζητήσεις. Οι Εβραίοι τις επόμενες δεκαετίες δεν ήθελαν να βλέπουν τον Βενιζέλο ούτε ζωγραφιστό. Γιατί αυτόν θεωρούσαν ως τον υπαίτιο του κακού που τους βρήκε. Επιπλέον, στις εκλογές του 1915, ο Γούναρης είχε συμφωνήσει να επιστρέψουν από την εξορία ο ιδρυτής της Φεντερασιόν Αβραάμ Μπεναρόγια και ένας ακόμα δικός τους, ο Γιονάς. Και ότι οι βουλευτές τους που θα εκλέγονταν δεν θα έβρισκαν εμπόδια στην άσκηση του έργου τους. Πράγματι, εξέλεξαν δυο βουλευτές. Αλλά μη νομίζεις ότι ήταν απλοί καιροσκόποι. Το Νοέμβριο του 1915, όταν ο βασιλιάς διέλυσε τη Βουλή, ξεκινώντας τον Εθνικό διχασμό, η Φεντερασιόν κατάγγειλε την ενέργειά του ως αντισυνταγματική και απολυταρχική και μποϊκόταρε τις εκλογές που προκηρύχτηκαν για τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. Στα 1918 συναντήθηκαν ο Μπεναρόγια και ο Βενιζέλος και συζήτησαν για συνεργασία, αλλά η Φεντερασιόν τελείωνε»

«Ήταν μια σημαντική εργατική και πολιτική οργάνωση, όσο έδρασε;»

«Ναι. Αλλά ήταν και κάτι περισσότερο. Εξέδιδε από το 1909 την Τζορνάλ ντε Λαβοραδόρ, την  Εφημερίδα του Εργάτη.  Αρχικά σε τέσσερις γλώσσες. Λαντίνο, ελληνικά, βουλγαρικά και τουρκικά. Και από το  1910 τη Σολιδαριδάδ Ομπραδέρα, την Εργατική Αλληλεγγύη, που έφτασε να πουλάει τρεις χιλιάδες φύλλα στη Θεσσαλονίκη. Είχαν συστήσει τον Ισραηλιτικό Ερασιτεχνικό Δραματικό Όμιλο, μια θεατρική ομάδα που ανέβαζε παραστάσεις ως το 1932, έφτιαξαν βιβλιοθήκη και οργάνωναν διαλέξεις»

«Θα ήθελα να δω μια από αυτές τις παραστάσεις!»

«Ανέβασαν μεταξύ άλλων Μιραμπό, Τολστόι, μια δραματοποιημένη διασκευή των Αδελφών Καραμαζόφ του Ντοστογιέφσκι, αλλά κι ένα έργο του Σπύρου Μελά. Η Φεντερασιόν  ήταν μια εβραϊκή, αλλά πολυεθνική σαλονικιώτικη μητρική σοσιαλιστική οργάνωση. Υπήρξε ο πυρήνας του ΣΕΚΕ στην Ελλάδα και τα μέλη της έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της αριστεράς και στην Τουρκία, τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία. Αλλά η Φεντερασιόν επηρέαζε μια  μειοψηφία στην εβραϊκή κοινότητα, η οποία στις εκλογές του 1920 ψήφισε κατά του Βενιζέλου, όπως έκαναν άλλωστε και οι μουσουλμάνοι ψηφοφόροι»

«Η συμβολή τους στην ήττα του Βενιζέλου ήταν καθοριστική;»

«Ναι. Γι’ αυτό στις εκλογές του 1923 οι βενιζελικοί τροποποίησαν τις εκλογικές διαδικασίες, ώστε να μειώσουν την εκλογική ζημιά από τους Εβραίους και να αξιοποιήσουν περισσότερο την ψήφο των προσφύγων. Οι Εβραίοι απείχαν, σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Στις επόμενες εκλογές όμως, στα 1926, συμμετείχαν και εξέλεξαν μάλιστα τους δύο πρώτους κομμουνιστές βουλευτές της Θεσσαλονίκης»

«Τόσο μεγάλη επιρροή είχε το ΚΚΕ;»

«Ήταν μια σημαντική παρουσία, αλλά οπωσδήποτε μειονότητα. Όπως μειονότητα ήταν όσοι συσπειρώνονταν στη λογική της οργάνωσης Αλιάνς, που επιδίωκε την πολιτιστική χειραφέτηση και τη διατήρηση της θρησκευτικής ταυτότητας, αλλά με αφομοίωση στο κυρίαρχο στοιχείο, δηλαδή στο ελληνικό, ώστε να μην υπάρχουν αντιπαραθέσεις. Μεγάλη παράταξη ήταν οι σιωνιστές, που ήταν αντίθετοι στην ιδέα της ενσωμάτωσης και ζητούσαν να αναγνωριστούν ως εθνική μειονότητα. Έκαναν μάλιστα περιοδείες στις κοινότητες της Μακεδονίας και της Θράκης και διοργάνωσαν το έκτο σιωνιστικό συνέδριο στη Θεσσαλονίκη, στα 1929»

«Οι κομμουνιστές ήταν κατά της ενσωμάτωσης;»

«Ναι. Ήθελαν η εβραϊκή κοινότητα να διατηρήσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της. Αλλά ήταν ταυτόχρονα μεγάλο φόβητρο για τους άλλους, ως εκπρόσωποι του μπολσεβικισμού. Γι’ αυτό στις κοινοτικές εκλογές του 1926 κατέβηκαν δύο ψηφοδέλτια. Οι κομμουνιστές, που εξέλεξαν δώδεκα συμβούλους και όλοι οι άλλοι μαζί, που εξέλεξαν πενήντα οχτώ. Στις κοινοτικές εκλογές του 1930 οι σιωνιστές πήραν εξήντα τέσσερα τοις εκατό, οι κομμουνιστές δεκαέξι και οι Αλιάνς δεκατέσσερα. Τα ίδια περίπου στις κοινοτικές του 1934»

«Ο σιωνισμός ήταν ανταγωνιστικό πολιτικό ρεύμα της Φεντερασιόν και αν κατάλαβα καλά κέρδισε καθαρά τη μεγάλη μάζα όχι μόνο των μεσαίων αλλά και των κατώτερων στρωμάτων της κοινότητας»

«Ναι. Στις γενικές εκλογές του 1936 οι κομμουνιστές είδαν την επιρροή τους να πέφτει στο δώδεκα τοις εκατό, περίπου. Οι υπόλοιποι όμως διασπάστηκαν σε διάφορες σιωνιστικές τάσεις. Αυτό σήμαινε πρακτικά την αυτοεξουδετέρωση της εβραϊκής κοινότητας στις εκλογές. Κυριαρχούσε και αυξανόταν η αμοιβαία αντιπάθεια με τους βενιζελικούς. Οι αντιβενιζελικοί κατάργησαν τις εκλογικές διακρίσεις για τους Εβραίους και αυτοί ψήφισαν πάλι κατά του Βενιζέλου. Ο οποίος έλεγε στα 1934 ότι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης ακολουθούν εθνική εβραϊκή πολιτική.  Δεν είναι Έλληνες και δεν νιώθουν Έλληνες.  Επομένως δεν πρέπει να ανακατεύονται στις ελληνικές υποθέσεις.  Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης δεν είναι Έλληνες πατριώτες αλλά Εβραίοι πατριώτες. Αισθάνονται πιο κοντά στους Τούρκους από ότι σε μας.  Δεν θα επιτρέψω στους Εβραίους να επηρεάζουν την ελληνική πολιτική»

«Δεν ακούγονται καλά αυτά…»

«Αν τα έλεγε ο Βενιζέλος, φαντάσου ως που έφταναν οι βενιζελικοί παράγοντες της Θεσσαλονίκης, ιδιαίτερα οι πρόσφυγες, για τους οποίους οι Εβραίοι ήταν ο άμεσος αντίπαλός για την κατοχή του χώρου και του εμπορίου στην πόλη. Ο τοπικός βενιζελικός τύπος σιγοντάριζε, ρίχνοντας λάδι στη φωτιά. Αλλά στα μέσα της δεκαετίας του ’30 τα πράγματα έδειξαν να ηρεμούν. Ακολούθησε ο Μεταξάς, ο οποίος εφάρμοσε μια φιλική πολιτική προς την εβραϊκή κοινότητα, για δικούς του λόγους»

«Μου κάνει εντύπωση. Ο Μεταξάς δεν καταπίεζε τις μειονότητες;»

«Καταπίεζε και μάλιστα αλύπητα, τους σλαβόφωνους. Όχι όμως τους μουσουλμάνους της Θράκης, ούτε τους Εβραίους. Δεν τους αγαπούσε, απλά ήταν ρεαλιστής. Αν καταπίεζε την εβραϊκή μειονότητα θα την έσπρωχνε στην αγκαλιά των Ιταλών, που ήταν μια επίφοβη εχθρική δύναμη και θα αποκτούσε έναν υπολογίσιμο εσωτερικό εχθρό. Ή θα τους παράδινε στην επιρροή της Ισπανίας, η οποία ήταν η χώρα προέλευσης για τους Σεφαραδίτες και η οποία τους είχε καλέσει να επιστρέψουν. Επιπλέον, θα χάλαγε ή δεν θα ενίσχυε τις ελληνικές σχέσεις με τους Βρετανούς, με τους οποίους οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης είχαν ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς. Στο κάτω κάτω, η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης δεν ήταν πια φυτώριο του κομμουνισμού και η ηγεσία της τουλάχιστον στήριζε ευχαρίστως το καθεστώς του. Έτσι ο Μεταξάς διακήρυττε την πλήρη ισότητα των Ελλήνων Εβραίων πολιτών και το εννοούσε, ενώ σε άλλες χώρες της Ευρώπης μαινόταν ο αντισημιτισμός»

«Όλα αυτά είχαν πρακτικά αποτελέσματα;»

«Σε επίπεδο συμβολισμών υπήρξε πλήρης εξομάλυνση. Για παράδειγμα, με τη συμμετοχή της εβραϊκής κοινότητας στους εορτασμούς των εθνικών επετείων και με την παρουσία κυβερνητικών παραγόντων στις εβραϊκές γιορτές. Ακόμα και με την κρατική ενίσχυση στις άπορες εβραϊκές οικογένειες, τις μέρες του Πάσχα. Σε αυτό το κλίμα ικανοποιήθηκαν διάφορα αιτήματα της κοινότητας. Τα σχολεία της Αλιάνς έπαψαν να θεωρούνται ξένα και εντάχθηκαν στην κοινότητα. Ρυθμίστηκαν ευνοϊκά διάφορα φορολογικά θέματα για τα ακίνητα της κοινότητας και δρομολογήθηκε μια λύση στο πρόβλημα του μεγάλου νεκροταφείου. Ένα μέρος θα δωριζόταν για τη στέγαση του πανεπιστημίου και το υπόλοιπο θα γινόταν κλειστό πάρκο, με αντάλλαγμα την παραχώρηση άλλων χώρων που θα χρησίμευαν ως νεκροταφεία της κοινότητας»

«Τι ήταν το Κάμπελ, που αναφέρατε πριν;»

«Το Camp Bell ήταν ένα στρατόπεδο, από τα πολλά που είχε η Θεσσαλονίκη στον Πρώτο Παγκόσμιο. Στα 1931 το Κάμπελ ήταν ένας φτωχός εβραϊκός συνοικισμός γεμάτος πυρόπληκτους του 1917. Στο μεταξύ είχαν φτάσει στη Θεσσαλονίκη πολλοί πρόσφυγες από την Ανατολή, οι οποίοι έπρεπε να τακτοποιηθούν. Αλλά για να συμβεί αυτό έπρεπε να γίνει νέα χωροταξική διευθέτηση στην πόλη, εις βάρος των παλαιών κατοίκων. Κάποιοι πρόσφυγες βολεύτηκαν στις κατοικίες που εγκατέλειψαν οι μουσουλμάνοι, κυρίως στην Άνω Πόλη, αλλά αυτές δεν ήταν αρκετές κι έτσι δημιουργήθηκαν προσφυγικοί μαχαλάδες, γεμάτοι ανθρώπους που έφυγαν από τα νοικοκυριά τους στην Ανατολή και βρέθηκαν σε παραπήγματα στη Θεσσαλονίκη. Καταλαβαίνεις ότι οι σχέσεις των προσφύγων με τους Εβραίους της πόλης δεν ήταν ιδανικές»

«Η Εβραϊκή κοινότητα δεν βοήθησε τους πρόσφυγες;»

«Δεν έχω υπόψη μου αν συνέβη κάτι τέτοιο. Αυτό που ζητούσαν οι πρόσφυγες ήταν ο χώρος που καταλάμβαναν οι Εβραίοι, για παράδειγμα το Εβραϊκό νεκροταφείο στη σημερινή Πανεπιστημιούπολη. Κι αυτό δεν μπορούσε να συμβεί χωρίς έξωση της εβραϊκής κοινότητας από τις ιδιοκτησίες της. Ήταν εύκολο λοιπόν για όσους ήθελαν να τα βάλουν με τους Εβραίους να δημιουργήσουν τεταμένο κλίμα. Πρωτοστάτησε ο τοπικός τύπος, με εμπρηστικά άρθρα και στις 26 Ιουνίου 1931 άρχισαν οι επιθέσεις εθνικιστών τραμπούκων κατά περαστικών Εβραίων, στις 28 έγινε εισβολή στην Εβραϊκή συνοικία νο 6 και στις 29 έγινε το πογκρόμ κατά της παραγκούπολης Κάμπελ, όπου ζούσαν διακόσιες είκοσι οικογένειες. Δυο χιλιάδες τραμπούκοι περικύκλωσαν τη συνοικία και έβαλαν φωτιά σε σπίτια, στο σχολείο, στη συναγωγή, ενώ κακοποιούσαν τους κατοίκους. Ο Έλληνας φούρναρης Λεωνίδας Παπάς σκοτώθηκε από πυροβολισμό καθώς προσπαθούσε να προστατεύσει τους Εβραίους φίλους του. Το ίδιο βράδυ χτυπήθηκε και μια άλλη συνοικία και σκοτώθηκε  ένας Ισραηλίτης από σφαίρα, ενώ στου Χαριλάου μια ομάδα κατέλαβε τη συναγωγή»

«Όλα ήταν οργανωμένα και καθοδηγούμενα… Τιμωρήθηκε κανείς;»

«Οι πρωταίτιοι δικάστηκαν και απαλλάχτηκαν, γεγονός που θεωρήθηκε θρίαμβος για το τοπικό φασιστικό κίνημα της Τρία Έψιλον. Καταδικάστηκαν μόνο τρεις πρόσφυγες σε ελαφρές ποινές και αφέθηκαν ελεύθεροι. Τα επόμενα δέκα χρόνια κύλησαν χωρίς σημαντικά έκτροπα»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s